Full text of "Christianae religionis institutio : totam ferè pietatis summã & quicquid est in doctrina salutis cognitu necessarium complectens : omnibus pietatis studiosis lectu dignissimum opus, ac recens editum Praefatio ad Christianissimum regem franciae, qua hic ei liber pro confessione fidei offertur .."

See other formats

m 


9BMm 


tBBSm 


BsSsSzm: 


V-v. 


/ 


NQV19  1908      * 


& 


-  ,«*o 


%G*l  SHI^ 


Division 


Section, 


SCB 

76 


CHRISTIA 

NAE     RELIGIONIS     INSTI- 

tutio,totam  fere  pietatis  fumma,&:quic 

quideftin  dodrina  falutis  cognitune^ 

ceflarium,  compledens :  omnibus  pie* 

tatis  ftudiofis  ledu  dignifli* 

mumopus,acre 

cens  edi* 

tum, 


PRAEFATIOAD     CHRI 

iiUnifSimum  regem  franciae,  <ju* 
hkeiliberfroconfefSionepdei 

.      Jr;    ^°ffertUr-      -fo 

ioanne^calvino 

NoHiodmenfiaHtore, 


B    A    S    I    L>    E    AE, 

Mt  Df  XXX  VI* 


CAPITA      ARGVMENTO- 

rum,  quae  itx  hoc  libro  tra* 
dantur* 

X   De  kge^uodDecalogi explicationem  continet. 

Z    Defide,  uhi  &  Sy  mholum  (  <±uod  K^oholicum  uo 
cant)exphcatur. 

5   De  oratione,uhi  &  Oratio  dominica  enarratur. 

4   De  facramentisj  ubi  de  baptifmo  &  ccena  Domini 

5  Qup  facramenta non  effe cfuin^  reliqua ,  qu<e pro 

facramentis  haclenus  uulgo  babitafunt,declar<t 
tuntum  qualiafint^oftendituu 

6  De  tihertate  Chnftiana,  poteftate  ecclefiaftica,  & 

(olitica  admmihution^ 


5 

V  OTENTISSIMO 

ILLVSTRISS    IMOQ.VE 

Monarch*,   francisco   franco- 

RVM  REGI  Chriftianifiimo,PrincipiacDQ<> 

minofuofibi  obferuandojoannes  Cal 

uinus  pacem  acfalutem  in 

Domino. 

v  m  huic  operi  manu  pri 
mum  admouerem,  nihil 
minus  cogitaba,  Rex  da 
riffime  ,  c£  fcribere  quae 
|  Maieftatitugofferrentur, 


Tantum  erat  animus,rudimenta  quseda 
tradere,  quibus  formarentur  ad  ueram 
pietace,qui  aliquo  religionis  ftudio  tans 
guntur,  Atcphunc  Iaborem  Gallis  no* 
ftris  potiffimu  defudabam,  quoru  per* 
multos  efurire&  fitireChriftu  utdeba: 
pauciffimos ,  qui  uel  modicaeius  cogni 
tione  imbuti  effent,  Hac  mihi  fuifle  pro* 
pofitam  rationem,liber  ipfe  Ioquitur5ad 
fimpliccm  fcilicet,  rudemcp  docendi  for 
mam  appofitus  ♦  Verum  cum  perfpice* 
v      -  a     z        rem 


4  EPISTOLA 

rem  ufcg  eo  quorundam  improboru  fu* 
rorem  inualuiffe  in  regno  tuo,  ut  nullus 
fanse  do&rime  fit  iftic  locus:  fadurus  mi 
hi  operaeprecium  uifus  fum,  fi  eade  ope 
ra  dC  inftitutionem  ijs  darem,quos  eru- 
diendos  fufceperam:  8C  confeffionem 
apud  te  edere  ,  unde  difcas  qualis  fit  do^ 
cfirina ,  in  quam  tanta  rabie  exardefcunt 
furiofi  illi ,  qui  ferro  &C  ignibus  regnum 
tuum  hodie  turbat .  Necp  enim  uerebor 
fateri,hic  me  fumma  fere  eius  ipfius  do^ 
(flrinac  complexum  efle ,  quam  illi  carce 
re,  exilio,  profcriptionc,  incendio  niul- 
cflanda:  quam  terramaricp  exterminan^ 
dam  uociferantur  ♦  Equicfem  fcio  quam 
atrocibus  delationib*  aures  animumcp 
tuumimpleuerint,ut  caufam  noftranbi 
quamodiofifiimam  redderent*  Sed  id  ti 
bi  pro  tua  Clementia  perpendcndu  eft, 
nullam  necp  in  didis,  necp  in  facftis  inno 
centiam  fore,  fi  accufaflfe  fufficiat.Sane, 
fi  quis  facienda?  inuidiae  caufa,  docfrina 
hanc,  cuiusnuncrauonem  tibireddere 
conor,  omnium  ordinu  calculis  damna 

tam, 


NVNCVPATORIA,  5 
tam,multis  forll  praiudicrjs  confoiTam 
iamdudum  fuiffecaufetur,nihil  aliud  di 
xerit,quam  partim  aduerfarioru  fadio^ 
ne  cVpotentia  uiolenterdeie&am:  par^ 
tim  mendacrjs^technis.,  calumnrjs,  infca 
diofefrauduleterqj  oppreffarru  Vis  eft, 
quod  indida  caufafanguinarie-  fenten* 
tiae  aduerfus  illam  feruntur.fraus,quod 
feditionis  cV  maleficrj^preter  meruiijinfi 
mulatur*Ne  quis  haeCjiniuria,nos  que* 
ri  exiftimet;ipfe  nobis  teftis  effe  potes, 
RexNobiliffime,  quam  mendacib*  ca^ 
lumnrjs  quotidie  apudte  traducaEqcP 
no  aliorfum  fpedet,nifi  ut  regna  omnia 
6C  politie  fubuertatur,pax  perturbetur, 
leges  omnes  abrogetur,dominia  et  pofe 
feffiones  diffipentur,omnia  denique  fur 
fum  deorfum  uoIuantunEt  tamen  mi< 
nimamportiunculam  audis*  horrenda 
enim  quedam  in  uulgus  fpargutur:que. 
fi  uera  effent,merito  illam  cu  fuis  autho 
ribus  mille  ignibus  ac  crucibus  dignam 
mundus  iudicet,Quis  iam  miretur  pu* 
blicum  odium  in  illam  accenfum  effe, 

a   5         ubi 


6  EPISTOLA 

ubi  iniquiffimis  iftis  criminationibus  fi* 
des  habeturdEn  cur  in  noftram,  do&ri* 
na^cpnoftraedamnationemomnes  ordi 
nes  confentiant  QC  confpirent»Hoc  affe 
cflu  correpti  qui  ad  iudicandum  fedentj 
praeiudicia,qug  domo  attulerut,pro  fett 
renttjs  pronunciant*  Et  ferite  perfun* 
dlos  fuis  partibus  putant,fineminem  ad 
fupplicium  trahi  iubent,nifi  aut  fua  con 
feffione,aut  folidis  teftimontjs  couidir* 
At  c  uius  criminiscDamnatae,aiut,iftius 
dodrinse.  At  quo  iure  damnata  effrld 
autem  erat  defenfionis  praefidium;  non 
dodrinam  ipfam  abnegare,fed  pro  ue* 
iratueri.Hicmuffitandi  quoque  facul* 
tas  prsectditur^Quare  non  inique  poftu 
Io,RexInuidiffime,utintegram  caufae 
iftius  cognitionem  fufcipias^quae  per* 
turbate  ha&enus,nuIloqs  iuris  ordine, 
£>C  impotenti  aftu  magis,quam  legitima 
grauitate  tradata  cft*Neque  hic  me  pri* 
uatam  defenfionem  meditariexiftimes, 
qua  faluum  in  patria  reditum  mihi  confii 
dam;quam  tametfi,quo  decet,humani* 

tatis 


NVNCVPAT  011  Af        f 

tatis  affedu  profequor:  urnuncramen 
res  func,ea  nonmolefte  careo*  Verum 
communem  pforum  omn!um5adeocp 
ipfam  Chrifticaufam  comple<ftor«que 
modis  omnibus  hodie  in  regno  tuo  pro 
fciffaacprotrita,ueluc  depiorata  iacct: 
Pharifeorum  id  quidem  quorundam  ty 
rannide  magis ,  cg  tua  confcientia  ♦  Sed 
qu?  id  fiatjhic  dicere  nihil  attinet:afflida 
certe  iacet.Hocenim  profecerutimprj, 
ut  Chrifti  ueritas,  fi  no  ut  fugata  ac  diffi 
pata  periret:certe,ut  fepulta  $£  ignobiiis 
lateanpaupercula  uero  ecclefia,aut  cru^ 
delibus  caedibus  abfumpta  fit,aut  exi* 
Irjsabada^aut  minis  acterroiibtis  per* 
culfa,ne  hifcere  quidem  audeatEt  in* 
ftanc  etiamnum,qua  folent  infania  dC  fe 
rocitaterfortiter  in  parietemiam  inclina 
tum,&fruinamquam  fecerunt  incum* 
bentes/Nullus  intenm  prodit,  quitali* 
bus  furrjs  patrocinium  fuum  opponar, 
Quodfi  quiueritatimaximefauerc  ui^ 
deri  uolunt,  ignofcendum  efle  cenfenc 
crrori  S>C  imprudenti^  imperitorum  hoi 
\  a   4         minu. 


S  EPISTOLA 

minum,  ficenimIoquuntur:errorem  & 
imprudentiam,  uocantes  certiflimaDei 
ueritate,  Imperitos  homines:  quos  Do* 
minus,  cocleftis  fapietig  myftertjs  digna 
tuseft.adeoomnes  pudeteuagelij,Tuii 
aut  erit5Sereniflime  Rex,nec  aures,nec 
animum,a  tam  iufto  patrocinio  auerte* 
rcpraefertim  ubi  de  re  tanta  agitunnem 
pcquomodoDeigloriac  fua  conftetin 
cerris  incolumitas,  quomodo  fuam  di* 
gnirate  Dei  ueritas  retineat,  quomodo 
regnum  Chrifto  fartum  tecftumqj  inter 
nosmaneat*Dignares  auribus  tuis>di* 
gna  tua  cognitione,digna  tuo  tribunalu 
Siquidem&Tuerumregemhaec  cogita* 
tio  facit,  agnofcere  fe  in  rcgni  admini* 
ftratioeDeiminiftrum*  Neciamregnu 
ille/ed  latrocinium  exercet,quinonin 
hocregnat,utDei  gloriac  feruiat  Porrb 
fallitur,quidiuturnam  profperitate  ex* 
pedat  eius  regni,quod  Dei  fceptro,hoc 
eft,fando  eius  uerbo  non  regitur*  quan 
do  coelefte  oraculum  excidere  non  po* 
Ceft :  quo  edictum  cft,  diflipatum  iri  po* 

pulum> 


NVN.CVPATORIA,         9 

pulum,ubidefecerit  prophetia*  Necte  Prouer.if 
ab  hoc  ftudio  abducere  dcbet  humilita* 
tis  noftre cotemptus,  Nos  quide,  quam 
pauperculi  fimus  dC  abiecfii  bomuncio* 
nes,  ,pbe  nobis  cofcrj  fumus.CoraDeo 
miferi  peccatores,in  hominu  confpe&u 
defpe&iflimi,mundi  (fiuis)  excremeta 
quaeda  et  reiedamcta:  aut  fi  quid  adhuc 
uiliusnominaripoteft*  ut,  qapudDeu 
gloriemur,nihil  reftetrpraeter  unam  eius 
rnifericordia,q  falui  nullo  noftro  merito 
fadi  fumus*apud  homines  uero,prsetcr 
noftra  infirmitate:  qua  uel  cofiteri,fum* 
ma  inter  eos  ignominia  eft  ♦  Sed  doctri* 
na  noftra  fupra  omne  mudigloria  fubli 
mem,  fupra  omnem  poteftatem  inuicta 
ftare  oportet,  qa  no  noftra  eft,fed  Dei  ut 
uentis,acChriftieius:quepater  regeco 
ftituit,utama».!ufcfad  mare  dominet> 
&£  a  fluminb.ufq?  ad  terminos  orbis  ter* 
raru.Et  fic  quide  dominetur,ut  tota  ter* 
tam  cu  ferreo  fuo  atcp  sereo  rohore,cum 
fplendore  aureo  &  argeteo,foIaoris  fut 
uirga  percufiam3no  fecus  cominuat,q 

a    5         figu* 


-to  EPISTOLA 

Bmcl.i  figutinauafcula*  queadmodumdema^ 
u[d.i  gnificetiaregniipftus  uaticinant  ,pphe* 
P/i/.*  ta^Rec!amatquideaduerfarrj,faIfo  nos 
pr^tendere  uerbu  Dei,  cuius  fcelerauffi 
mi  fimus  corruptores,  Hec  uero  quam 
fit  nomodomalitiofacalumnia,fed  m* 
fignis  quoqueimpudentia,  ipfe  confef* 
fionem  noftram  legedo,pro  tua  pruden 
tia  iudicarepoteris\Nonnihil  tamehic 
etiam  dicendum  eft,  quod  tibi  ad  leclfo 

Ro«.n  nem  ipfam  uiam  fternat*PauIus,,cuad 
fidei  analogiam  omnem  prophetsa  for* 
matameiTe  uoluit,certifilma  amuflim 
pofuit,qua  probari  fcripturac  interpreta 
tiodebeat,Adhancitacj?  fidei  regulam 
fi  noftra  exigantur,inmanibus  ettuu 
doria  ♦  Quid  enim  melius  atque  aptius 
fideiconuenit.quam  agnofcere  noso* 
mni  uirtute  nudos,  ut  a  Deo  ueftiamurc' 
omni  bono  uacuos,  ut  ab  ipfo  implea* 
murctios  peccati  feruos  ?  ut  ab  ipfo  libe* 
remurc'  nos  oecos ,  ut  ab  ipfo  illumine* 
mutfnos  claudos,urab  ipfo  dirigamurv! 
nos debiles.,utab ipfo  fuilentcmurcno* 

bis 


N  V  fr  C  V  P  A  T  O  R  r  A*       n 

bis  omnem  gloriandi  m  ateriam  detra* 
here,  u't  folus  ipfe  glorificetur,  dC  nos 
in  ipfo  gloriemurdriec  atq?  id  genus  re* 
liqua  cum a  nobis  dicuntur, interpellat 
ilii,quiritantur^,hocmodo  fubuerti  cg 
cumnefcioquodlumen  naturx,  fidas 
prxparationes,liberumarbitrium,meri 
ta,quia  ferre  no  poflunt,integraomnip 
boni,uirtutis,iuftitiae3fapientiae  Iaudem 
ac  gloriam,apud  Deum  refidere* At  no 
legimus  reprehenfos,  qui  nimium  e  fon 
teaquaeuiuaehauferint.contra  grauiter  H&rr#* 
obiurgantur,qui  foderunt  fibi  puteos, 
puteos  contritos,&  qui  continere  aqua 
non  ualent*  Rurfum ,  quid  fidei  conue* 
nientius,quam  Deum  fibi  polliceri  pro 
picium  patre,ubi  Chriftus  frater  ac  pro 
piciator  agnofcitutfquam  omnia  Igta  ac 
profperafecureab  eo  expecfiare;  cuius 
inenarrabilis  erga  nos  diledio  eo^pgref* 
fa  eft ,  ut  proprio  filio  non  pepercerit, 
quin  pro  nobis  ipfum  traderetc1  quam 
in  certa  expedatione  falutis  &  uit$  arter 
nae  acquiefcerej  ubi  Chriftus  a  patre  da* 

tus 


12  E  P  I  S  T  O  L  A 

tus  cogitatur,in  quo  tales  thefauri  funt 
abfconditicHicnobis  manum  inrjciut, 
dCiltem fiduciae  certitudinem,arrogan* 
tia  dC  praefumptione  non  carere,clamat 
At,utnihilde  nobis,ita  omnia  de  Deo 
praefumenda  funtrnec  alia  ratione  uana 
gloriafpoliamur,  mfi  utin  Domino  glo 
riemur,QuiduItrac£ercurre5Fortiflime 
Rex,omnes  caufe  noftrgpartes,etquo* 
uisfceleratorumhominum  genere  ne* 
quiores  nos  exiftima,nifi  plane  compe* 
rias,  in  h  oc  nos  laborare  dC  probris  affi* 
ci,quia  fpem  reponimus  in  Deo  uiuot 
quia  hanc  credimus  efle  uitam  «eterna, 
nofleunumuerurndeum,8£  quem  ille 
i  Tiw.4  mifit  lefum  Chnftu.Propter hancfpem 
alrj  noftrum  uinculis  conftringutur,  alrj 
uirgis  caedunt,alrj  in  ludibriu  circuducu 
tur,alrj  profcribunt,alrj  f^uiflimetorque 
tur,alrj  fuga  elabutur.  omnes  reru  angu 
ftia  premimur,  diris  execrationib*  deuo 
uemur,maledidis  laceramur,  indignifli 
tnis  modis  tracSamurJntuere  iam  in  ad* 
uerfarios  noftros  (de  ordine  facrificoru 

loquor; 


NVNCVPATORIA,       15 

loquor;  quorum  nutu  &f  arbitrio  alrj  no 
bifcum  inimicitias  exercent)  &  mecum 
paulifper  reputa,quo  ftudio  feratur.  Ve 
ram  religione,quse  fcripturis  tradita  eft, 
queque  inter  omnes  conftare  debuerat, 
facilecVfibi,cV  alrjs  ignorare,ncgIigere, 
defpicere  permittunt:  parumcp  referre 
putant,quidquifquedeDeo&Chrifto 
teneat,uel  non  teneat:modo,impIicita  fi 
de,fuam  mentem  ecclefiae  iudicio  fub^ 
mittat*  Nec  ualde  afficiuntur,fi  Dei  glo 
riam  manifeftis  blafphemrjs  polluicon 
tingat.Cur  tata  feuitia  et  acerbitate  pro* 
miifa,purgatorio,peregrinationibus,&f 
id  genus  nugis  belligeranturc'  ut  fine  eo 
rum  explicitiffima,ut  ita  dicam,  fide  fal» 
uam  fore  pietatem  negent:  cum  tame  ni 
hil  eoru  a  uerbo  Dei  eife^pbent-Cutfnis 
li  qa  illis  Deus  uenter  eft,  culina  religioc* 
quibus  fublatis,  no  modo  Chriftianos, 
fednehominesquidefuturosfecredut» 
Tametfi  em  alrj  fplendide  fe  ingurgitat, 
alrj  tenuibus  cruftulis  uiditant,  omnes 
tame  ex  eade  uiuut  olla;qu#  fine  ilfisfb 

memis 


14  EPI  S  T  O   L  At 

tnentis  nonfrigeret  modo,fed  penttul 
coglaciarerjdeo*  ut  quifcg  eora  pro  uen 
treeftmaximefo!ici£us:itapro  fua  flde 
bellatoracerrimus.  Denicphuc  ad  unu 
omnes  incumbunt,uel  ut  regnum  in* 
colume,  uel  ut  uentrem  confertum  reti* 
neant  Nemo  uel  minimam  fyncerizeli 
dat  fignificationem,Nec  fic  tamen  defi* 
nunt  docSrinam  noftram  inceflere,  8C 
quibus  poflunt  nominibus  criminari  et 
infamarerquo  uel  inuifam,uel  fufpe^ 
dam  reddant*  Nouam  appellant,&:  nu 
per  natam  :dubiam  efle  &  incertam,ca* 
uillantur:  rogant ,  quibus  confirmata 
fit  miraculis  i  quaerunt,an  fit  aequum,ut 
contra  tot  fan&oru  patru  confenfum,&T 
uetuftiffimacofuetudinem^obtineatfur 
get,ut  fchifmatica  efle  fateamur3que.  co 
tra  ecclefia  pre^liu  moueatruel  ecclefiam 
multis  fecuhs  intermortuam  fuifie,  qui* 
bus  nihil  tale  auditum  fuit,poftremo,ni 
ht'1  opus  efle  aiunt  multis  argumentis* 
quaiis  enim  fit ,  iudicari  a  frudibus  pof* 
fe,utpote?qug  tantum  fedarum  aceruu, 

tot 


NVNCVPATORIA*  15 
tot  feditionum  turbas ,  tantam  uitiorum 
licentiam  pepereric  ♦  Scilicet  perquam 
illis  facile  eft  ,  apud  credulam  irnperi* 
tamqj  multitudinem,defert£ecaufcein* 
fultare»  Verij,fi  nobis  quoq?  eflent  dice* 
diuices,  deferueretprofedo  h^cacrimo 
nia  |  qua  fic  in  nos  plenis  buccis  defpu* 
mat*Principio,noua  qcP  appeIIant,Deo 
funtuehementeriniurrjrcuius  facru  uer 
bu  nouitatis  infimularino  merebatJllis 
quidc  noua  efleminime  dubito,quibus 
&C  Chriftus  nouus  eft,&  Euangeliu  no* 
uum,  SedquiillaPauli  cocione  uetere  Row.4 
efle  nouerutjefum  Chriftu  mortuu  pro 
pter  peccata  noftra,  refurrexifle  proprer 
iuftificationenoftra ,  nihil  apud  nos  de* 
prehendentnouu*  Quod  diu  incognita 
fepultaqjlatuit,  humang  impietatis  crt* 
men  eft:  nunc  cu  Dei  benignitate  nobis 
reddit,falte  poftliminrj  iure  fua  antiqui* 
tate  recipere  debebat,Ex  eode  ignoratig 
fonte  pro  dubia  incertacp  ipfam  habct» 
hoc  profe&o  eft,qcf  Dominus  per  pro* 
pheu  fuu  coquerit;  boycm  cognouiffe  &/*♦" 

pofleflb* 


\6  E  P  I  S  T  o  l :a 

pofleflbrem  fuum,  dC  afinum  praefepe 
dominorum  fuorum:  fe  non  agnofd  a 
populo  fuo»  Verum  utut  ia  eius  incertu» 
tudinemludant,fifua  illisproprfo  fan* 
guine  uitsecp  difpendio  obfignada  eflet, 
liceret  fpedare,quanti  ab  illis  fiat,  Lon* 
gealianoftrafiduciaeft;qux  nec  mor* 
tis  errores,nec  Dei  tnbunal  formidat* 
Quod  miracula  a  nobis  poftulant,im 
probe  faciunt*  Non  enim  recens  alu 
quod  euangelium  cudimus;  fed  illud  ip 
fum  retinemus,cuius  confirmandae  ue* 
ritati  feruiunt  omnia,que  unqua  et  Chri 
ftus,8t*  apoftoliediderunt3miracu!a*  At 
id  praenobis  habentfinguIare,quod  afe 
fiduisinhuncafquediem  miraculis  fi* 
dem  fuam  confirmare  poflimtjmo  po* 
tius  allegantmiracula,qu£e  animu  alio* 
qui  bene  compofitum  labefadare  que* 
ant:adeo  aut  friuola  funt  8c"  ridicula,aut 
uanacVmendacia^Nec  tamen,  etiam 
fiualde  prodigiofa  eflent ,  contra  Dei 
ueritatem  ullius  momenti  effe  oporte* 
bat*  quando  &C  nomen  Dei  fan&ificari 

ubicg 


NVNCVPATORIA,      17 

libfcp  8C  femper  couenit ,  fiue  portentis, 
iiue  naturali  rerum  ordine,  Et  meminife 
fe  nos  decet,  fua  efle  fatanae  miracula:  q 
tametfipraftigiefuntmagis  quam  uere 
uirtutes,  funttamen  eiufmodi,  qqaeim* 
prudentes  dC  imperitos  deludant,  Magi 
SC  incantatores  miraculis  femper  clarue 
runt,idololatria  ftupenda  miracula  alue 
runt,quae  tamen  nec  magora,nec  idolo 
latraru  fuperftitionem  nobis  approbau 
Atcphoc  olim  ariete  uulgi  fimplicitate 
concutiebant  Donatiftae ,  quod  miracu 
\is  pollerent  ♦  Idem  ergo  nuc  noftris  ad* 
uerfarrjs  refpondemus,  quod  tunc  Do* 
nanftis  Auguftinus ,  dominu  cotra  iftos  Jn  jom^ 
rnirabiliarios  cautos  nos  feciffe,  cu  prae* 
dixituenturospfeudoprophetas3quifi*  mtth.  n 
gnis  ingennbus  8C  prodigtjs  in  errorem 
ciccios  (fi fieri poffeOinducant*  8C  Pau*  *,  Thc(f,t 
lus  admonuit  Antichriftiregnum  futu* 
rumcuomnipotentia,&fignis,&fpro* 
digijs  mendacibus ♦  Athaec,  inquiunt, 
miracula  non  ab  idolis,  non  a  maleficis, 
noapfeudoprophetis,  (ed  a  fandis  fiut: 

b  qgafl 


l8  EPISTOLA 

quafi  uero  non  nouerimus  hanc  efle  fa* 
tanac  artem,  transfigurarefe  m  angelum 
nUYo*m  lucis*  OlimAegypttjfepultumapudfe 
yrefatiow*  Hieremiam/acrificrjs,  altjscp  diuinis  ho 
norikprofecuti  funt.Nonne  fando  Det 
propheta  ad  idololatriam  abutcbantur? 
&  tamen  tali  fepulchri  ueneratione  co* 
fequebatur,ut  curarentur  a  tadu  ferpeti 
tum.Quiddicemuscftififuiffehancfem 
Uthcfii  percpfore  iuftiffimaDeiuindidam,ijs 
quidiledionem  ueritatis  no  receperut, 
mittere  efFicaciam  illufionis ,  ut  credant 
tnendacio*Miracula  ergo  nobis  minis 
tne  defunt,eacp  certa,nec  cauillis  obno* 
xia,qu£  autem  illi  pro  fe  obtendunt,me 
rx  funt  fatanae  ilIufiones,quando  a  uero 
Deifuicultuad  uanitatem  populu  ab* 
ducunt*  Prseterea  calumniofe  nobis  Pa 
tres  opponuntCantiquos  &Tmeliorts  ad* 
huc  feculi  fcriptores  intelligo  ;  ac  fi  eos 
baberent  fuae  impietatis  fuffragatores: 
quorum  autoritate  fi  dirimendum  certa 
meneffet,melior  uidoriae  pars  adnos 
indinaret  ♦  Verum  cum  multa  prcdare 

ac 


NVNCVPATORIA*      i^ 

ac  fapienter  ab  illis  Patribus  fcripta  fint^ 
in  quibufda  uero  rjs  acciderit,  quod  ho* 
tninib.  folet,  lftipi)  fcilicet  filij ,  quafunt 
&Tingentj&f  iudict]  &:  animi  dexterita* 
te,eorum  tantum  Iapfus  &f  errores  ado* 
rantrquae  bene  dt&a  funt,uel  non  obfer 
uant ,  uel  diflimulant,  uel  corrumpunt: 
ut  dicas  prorfus  illis  curae  fuifle ,  in  auro 
legere  ftercora  ♦  tum  improbis  clamorfca 
bus  nos  obruunt,  ceu  patrum  contem* 
ptores  8C  aduerfarios.Nos  uero  adeo  il* 
los  non  contemnimuSjUt  fi  id  praefentis 
inflituti  eflet ,  nullo  negotio  mihi  liceat 
melioremeorum  partem,  quaehodiel 
nobis  dicuntur,  ipforum  fuffragrjs  cotn 
probare*  Sic  tame  in  eorum  fcriptis  ucr* 
famur ,  ut  femper  meminerimus  omnia 
noftra  efle,quse  nobis  feruiant,non  do* 
minentur:  nos  autem  unius  Chrifti,  cui  {,  Coriris 
peromniafine  exceptione  parendu  Rt. 
Huncdeledumquinontenet,  nihiiin 
religioneconftitutum  habebit;  quando 
multa  ignorarunt  fandi  illi  uiri,fgpe  in* 
ter  fe  conflidiantur ,  interdum  etiam  fe* 


20  EPISTOLA 

cum  pugftant*  Non  fine  caufajinquiut, 

Prouer.  **  a  Solomone  admonemur,Ne  tranfgre* 

diamur  antiquos  terminos ,  quos  pofue 

runt  patres  noftri  ♦  At  non  eadem  eft  re* 

gula  in  agrorum  hmitibus ,  8C  obedien* 

tiafidei:quamficcoparatam  efleopor* 

Pp/.4T  tet,ut obliuifcatur populum  fuu ,  &C  do^ 

mum  patris  fui  ♦  Quod  fi  tantoperege^ 

ftiunt  &XKHyo§i(iHyy  curnoapoftolospo 

tius  quam  alios  quofuis  patres  interpre 

tantur,a  quibus  prsefcriptos  terminos 

nefas  fitreuellere  c'  Sic  enim  interpreta* 

tus  eft  Hieronymus,cuius  uerba  in  fuos 

canones  retulerunt*  Quod  fieoru  quos 

intelligunt ,  fixos  efle  uolunt  terminos, 

cur  ipfi  quoties  libet  adeo  licenier  tranfe 

AcdtiMyht  grediuntutfExpatribus  erant,  quorum 

rripert.bi  alter  dixit,  deum  noftrum  no  edere  necg 

jlom.       biberetitacp  non  habere  opus  calicibus, 

AmbrofM.  necg  difcis*  Alter,  facra  aurum  no  quae* 

j  .de  offi.     rere,  neque  auro  placere,quae  auro  non 

emuntur,  Tranfgrediuntur  ergo  limite, 

cum  in  facris  fuis  tantopere  auro,  argen 

to,ebore,marmore3  lapillis3  fericis  dele* 

dantur 


NVNCVPATORrA*       21 

(ftantur :  nec  rite  deu  coli  putant ,  nifi  o* 
mnia  luxu  diffluat  ♦  Pater  erat  qui  dixit,     Spiridionl 
ideo  fe  libere  carnes  edere,  quo  die  caete  Trip.  bi/?J 
riabftinebat,quia  Chriftianus  efTet,  Ita*  Hb*i. c*-10 
que  fines  tranfiiiunt,  cum  diris  animam 
deuouent,  quaeperquadragefimam  car 
nemguftauerit,  Patreserant,quorum  rripert.hi 
unus  dixit^monachfj,  qui  manibusfuis  floAu.c.i 
no  laboret ,  uiolento  iudicari  sequalem  ♦ 
AIter,non  licere monachis  ex alieno  ui*  Auguft. dc 
uere,  etiam  fi  aflidui  fint in  cotemplatio*  operib.  mo 
nibus,in  orationibus,  in  ftudrjs .  Et  huc  mch* 
limitem  tranfgreiTi  funt,  cu  ociofos  mos 
nachorum  uentres  in  luftns  8C  fornicib- 
colIocarunt,qui  altena  fubftantia  fatura 
rentur  ♦  Pater  erat ,  qui  dixit  horrendam    Epiphd*. 
efTe  abominationem ,  uidere  imaginem  epifloU  <tb 
in  Chriftianorum  templis<PIurimu ab^  Bmmy^ 
eft  quin  fe  intra  hos  fines  contineant,  mouerja. 
quando  non  relinquunt  angulum  ima^ 
ginibusuacuum.AIiuspaterconfuIuit,  Ambrcf  U 
utofficio  humanitatis  erga  mortuos  in  brode  a* 
fepulturadefuncli  fineremuseos  quie*  braham. 
fcere*  Hos  limites  perrumpunt,  cu  per* 

b    5         petua 


It         -&PISTOL/L' 

\utor  ope  petuam  mortuorum  folicitudinemincu 

U  vmperfe  ttunt.Ex  patribus  erat,qui  negauitin  (a* 

U  m  M*t-  cramento  coenae  effe  uerum  corpus,fed 

->£\m  ho  myfteriumduntaxatcorporis:  ficenim 

«•«.  w  aduerbumloquiturJgiturmodumprg 

dchryfo  tereunt>cum  &elunt  rea'e  &  fubftantia* 

GeUfm  'e*Patres  erant,quorum  unus  ab  ufu  fa* 

i.Coperi  craeChrifticoenaeintotum  fubmouen* 

w>de  co-  dos  decreuit,qui  alterius  fpeciei  particu 

cra.  dui.  patione  contenti,  ab  altera  abftinebant; 

Cyprm*  Alter  fortitcr pugnat,nondenegandutn 

nfl.i.Ub.  populo  Chriftiano  domini  fui  fangui* 

de  lapfis.  nem  ^  pro  cuius  confefiione  fanguinetn 

fuum  effundere  iubetur,  Hos  terminos 

fuftulerunt ,  cu  inuiolabili  lege  idipfum 

iufferut^quodilleexcomunicationepu 

niebat ,  hic  ualida  ratione  improbabat* 

Mg.Ub,  t.  Pater erat,  qui  temeritatem  effe  afferuit, 

i  gratk    de  reobfcura  in  utramuis  partem  deflni 

m  tejl.c  re  5  fme  claris  atqj  euidentibus  fcripturae 

**         ,  teftimontjs  ♦  Huc  terminum  obliti  funt, 

Apouoni  cum  fot  conftftutjoneS5  tot  canones,  toe 

leQdhi  mag*^ra'es  determinationes ,  fineullo 
)Cfcir!c!»  ^  uerbo  ftaruerut» t Pater erat,qui Mo 

tano 


N  V  M  C  V  P  A  T  O  R  I  Ks       2} 

lano  inter  alias  hxrcfes  exprobrauit,  qd 
primus  ieiuniorum  leges  impofuiffet* 
Huncquocp  terminum  longe  excefle^ 
runt,  cuieiuniaftri&iflimislegibus  fan^ 
xerun t  ♦  Pater  erat,  qui  negauit  ccclefiae    Vdpbutitti 
miniftris  interdicendum  coniugium;  &C  Trip.  hift. 
caftitatem  pronuciauit,  cu  propria  uxo*  &•*♦ ci*  *4 
re  cocubitum:  8C  Patres,  qui  eius  auto* 
ritati  aflenferut,  his  finibus  egreffi  funt, 
cum  fuis  facrificis  coelibatum  indixerut* 
Patererat,  quicenfuicunumChriftum  CyprUepi 
audiendum  efle:de  quo  di&u  fit,  Ipfum  /?o.5.  /*.  * 
audite.  necrefpiciendum,  quid  alrj  ante 
nosautdixerint,  autfecerint:  fedquid> 
qui  primus  omnium  eft,Chriftus  praece 
perit4Hunc  finemneq?  ipfifibi  praefti* 
tuunt,necp  alfjs  praeftitutum  habere  per 
mittunt ,  dum  alios  8C  fibi  8C  alrjs  magi* 
ftros  quam  Chriftum  prgficiunt*  Patres 
omnes  uno  pe&ore  execrati  funt,et  uno 
oredeteftati,  fandu  Dei  uerbum  fophi* 
ftarum  arguttjs  contaminari,  8C  dialedt 
corum  rixis  implicari,  An  ifli  rjs  limitib, 
fe  continent ,  dum  nihil  aliud  in  tota  w* 

b    4         ta 


24  fiPISTOLA 

ta  agurit,quam  infinitis  contentionibus 

S>C  plus  quam  fophifticis  iurgrjs  fcriptu* 

rg  fimplicitatem  inuoluere  dC  impedire? 

ut  (i  nuc  patres  fufcitentur,&:  huiufmo* 

diiurgandi  artem  audiant(quam  fpecu 

latiuam  theologiam  appellant)  nihil  mi 

nus  credant5quam  dedeo  haberidifpu* 

tationem  +  Verum  quam  latefefe  oratio 

noftra  eftunderet3fi  recenfere  uellem,cg 

petulanter  ifti  Patrum  iugum  (quorum 

obferuantes  filrj  uidcri  uo!unt)excutiat, 

menfes  profedo,atq?  anni  me  deficeret* 

Etadeoperdita  funt  deplorataqs  impu* 

dentia,ut  nos  caftigare  aufint,  quod  ter* 

minos  antiquos  trafgrediamur  Jam  ue* 

ro  quod  nos  ad  confuetudinem  uocat, 

nihil  efficiut ,  Iniuftiffime  enim  nobifcu 

ageretur,  R  confuetudini  cedendu  eflet«. 

Equidem  fi  reda  eiTent  hominum  iudu 

cia,cofuetudo  a  bonis  petenda  erat*  Ve 

rum  Ionge  aliter  faepiufcule  agi  contigit* 

Quod  enim  a multis  fieri confpedu eft, 

cofuetudinis  ius  obtinuit,  Atquiuixun 

quamtam  bene  habueruntres  huma* 


NVNCVPATORIA*       2$ 

nse3utpluribusplacerentmeIiora*Ergo 
ex  priuatis  multorum  uitrjs,publicus  er 
ro  r  pleruncp  fadus  eft;  uel  potius  com* 
munis  uitiorum  confenfus,quem  nunc 
boni  iRi  uiri  pro  lege  elTe  uolunt  ♦  Videt 
qui  oculos  habent,  non  unum  marema 
lorum  inundalTe,multas  fonticas  peftes  Dwrrt.cfr- 
inuafiiTeorbem,  omnia  in  praeceps  rue*  ftin.s.c.fi. 
re,utaut  prorfus  res  humanae  deploran  extrxdcco 
dxfint,auttantis  malisinrjcienda  ma^  f«rtn. 
nus ,  uel  potius  ui&afferenda  ♦  Et  abigit 
remedium  no  a!ia  ratione,nifi  quia  iam* 
pridemmalis  aflueuimus.Sed  locum  fa 
nehabeat  inhominum  focietate  publi* 
cus  error.  iti  regno  tamen  Dei,  fola  eius 
aeterna  ueritas  audienda  etfpe&adaeft; 
cui  nulla  annorum  ferie,nulla  confuetu 
dine,nulla  coniuratione  prxfcribi  po* 
teft.Sicquondam  elecftos  dei  docebat 
Iefaias,nedicerentcofpiratio,adomnia  ufatei. 
iti  quibus  populus  dicebat,confpiratio; 
hoc  eft,  ne  in  populi  confpirationem  SC 
confenfum  una  ipfi  confpirarent ,  neue 
timorem  eius  timerentac  formidarenr* 

b     5         Sed 


%6  B  P  f  S  T  O  L  £ 

fed  potfus  ut  dominu  exercituum  fan# 
dificarent,&  ipfe  effet  timor  eorum,  dC 
pauor  eorum  ♦  Nunc  itacp  ut  uolent,  8C 
praeterita  fecula,&  praefentia  exempla 
nobis  obiedent.Sidominum  exercitutj 
fandificauerimus^no  ualde  terrebimur* 
Siue  enim  in  fimilem  impietatem  multa 
fecula  confenferint  5  fortis  eft,  qui  ukio* 
nem  in  tertiam  8C  quartam  generation? 
faciat:fiue  totus  fimul  orbis  in  eande  ne 
quitiam  confpiret,  experimento  docuic 
quis  fiteorum  exitus,qui  cum  multitudi 
nedelinquunt,cum  uniuerfum  homi* 
Gtn.y  nu  genus  diluuio  gdidit ,  feruato  Noah 
Heb.u  cummodicafamilia,  quiperfuaunius 
fidem  totum  orbem  condemnaret.  De* 
nicpprauaconfuetudo  nonfecus  acpu 
blicaquaedam  eftpeftis,inquanonmi* 
nus  perc  unt,qui  in  turba  cadut,Dilem* 
tnatefuo  no  adeo  uehementer  nos  pre* 
munt,ut  fateri  adigant,  uel  ecclefia  fuif* 
fe  aliquandiu  intermortuam ,  uel  nunc 
cum  ecclefia  nobis  litem  cflTe  ♦  Vixit  fa* 
ne  Chrifticcclefia,ctuiuct,quadiu  Chri 


NVtfCVPATORIA*     27 

flus  regnabit  ad  dexteram  patris ,  cuius 
manu  fuftinetur ,  cuius  praefidio  armaf, 
cuiusuirtute  roboratur*  Praftabit  enitn 
ille  indubie,  quod  femel  recepit  fe  affu* 
Curum  fuis,ufcpadconfummationemfe  MMth.utt. 
culi  ,  Aduerfus  eam  nulla  nucnobis  pu 
gna  eft ,  (iquidem  Deum  unu,  &C  Chru 
ftum  dominu  uno  confenfu  cum  omni 
fidelium  populo  colimus  &adoramus, 
qualiter  femper ab  omnibus  pijs  adora 
tus  eft  i  Sed  non  parum  a  uero  ipfi  aber* 
rant,dum  ecclefiamnon  agnofcunt,ni(i 
quam  pr^fentioculocernantj&eamtjs 
finibus  circumfcribere  conatur,  quibus 
minime  inclufa  eft  Jn  his  cardimbus  co 
trouerfianoftrauertitur:  primum  quod 
ecclefia?  forma  femper  apparere,&  fpe* 
dabilem  efle  cotendunt :  deinde  quod 
formamipfam  infede  Romanse  eccle* 
fce,&T  prafulu  ordine  conftituunt,  Nos 
contraaflerimusr&ecclefiamnullaapa 
parente  forma  coftare  poffe :  necforma 
externo  illo  fplendore ,  quem  ftultead* 
mirantur ,  fed  longe  alia  nota  conuneri; 

nempc 


ZS  EPISTOLA 

nempe  pura  uerbi  dei  praedicatione ,  8£ 
legitima  facramentorum  adminiftratio 
ne,  Fremunt,  nifi  ecclefia  femper  digito 
oftendatur,Sed  quamfgpein  populo  Iu 
daeorum  fic  deformari  contigit,  ut  nulla 
fpecies emineret t  Quam  putamus for* 

I.Rfgi?  mam refplenduifle , cum  Helias folum 
ferelidum  deploraretc"  quandiu  ab  ad* 
uentu  Chrifti  deformis  latuitc'  quoties 
ab  eo  temporebelIis,feditionibus,  haere 
fibus  (ic  opprefla  eft ,  ut  nulla  parte  fuU 
geretfAn  fi  eo  tempore  uixiffent,  crcdt=a 
diflent  ullam  efle  ecclefiamcSed  audiuit 
Helias,falua  efle  feptem  miliauirorum, 
quinocuruaueratgenuanteBaal.Nec 
dubium  nobis  effe debet ,  quin  femper 
in  terris  regnauerit  Chriftus,  ex  quo  coe* 
lumafcendit.Notabilem  aliquam  for* 
mam  fi  tum  prj  oculis  requififlent,  non* 
ne  protinus  concidiflent  animiscpermit 
tamus  igitur  hoc  domino,  ut  quando  fo 

t.Timot.i  lusipfenouitquifuifint,  interdumetia 
ccclefiae  fuac  exteriorem  notitiam  ab  ho* 
tninum  afpe&u  auferat,  Eft,fateor,hor* 

ribilis 


NVNCVPATORIA*       Z? 

ribilis  illa  dei  uindida  fuper  terram*  fed 
ii  ita  meretur  hominum  impietas,  cur  di 
uine  iuftitie^  obfiftere  nitimurcSic  antea* 
ctis  feculis  dominus  hominum  ingrati* 
tudinem  ultus  eft*nam  quia  ueritati  fuac 
obedire  noluerant,  8C  lucem  fuam  extirt 
xerant:  eos  excaecato  fenfu ,  8C  abfurdis 
tnendacrjs  ludi,  8C  altis  tehebris  immera 
gi  pafius  eft ,  ut  nulla  uerae  ecclefise  fa* 
cies  extaret.  Interim  tame  fuos  8C  difper 
foscV  delitefcentes  in  medrjserroribua 
8C  tenebris  feruauit.Nec mirumrdidicit 
enimferuarefi^inipfa  cofufione  Baby 
lonis,fi£  flama  fornacis  ardentis*  Quod 
autemformam  ecclefise  nefcio  quaua* 
na  pom  pa  cenferi  uolunt,  id  quam  peri* 
"culofumfit,  paucis  indicabo  magis  cfc 
enarrabo ,  ne  orationem  in  immenfum 
extraha,Papa(inquiunt)Romanus5qui 
fedem  apoftolicam  tenet,&  epifcopi  alrj 
ecclefiam  reprefentat,  8C  pro  ecclefia  ha 
beri  debetrideo  nec  errare  poftunt,  Qui 
ficcQuia  paftores  funt ecclefia?,  8C  con* 
fecract  dommo.Et  Aaron,caetericp  pra?*  exo .;* 

fedi 


5<>  BPISTOLA 

Exo.  $z  fedi  Ifrael,paftores  erant  ♦  Aaron  8C  fif$ 
eius  iafacerdotes  defignati,  errauerut  ta 
men,cum  uitulumfabricauerunt*  Cui 
fecundum  hanc  rationem ,  ecclefiam 
non  reprefentaffent  quadringenti  ilH 
prophetae,  quiAhabmentiebanturc^at 
3.  Rfg,*i  ecclefiaftabatapartibus  Micha,  folius 
quidem,8(fcontemptibilis:fedexcuius 
ore  uerum  egrediebatur.  N  onne  &C  no=* 
men  8C  faciem  ecclefise  prse  fe  ferebant 
lcrr.ig  prophetae ,  cum  uno  impetu  aduerfus 
leremiam  infurgerentf  8C  minaces  iada 
rentjfierinonpoffe,  utperiretlex  afa* 
cerdote,  confilium  a  fapiente,  uerbum  a 
prophetac'  Aduerfus  totam  propheta* 
rum  nationem  folus  Ieremias  mittitur, 
qui  a  domino  denunciet  fore ,  ut  lex  pea* 
reat  a  facerdote  ,  confilium  a  fapiente, 
cerbum  a  propheta  ♦  Nonne talis  fplen 
J04/M1  dor  refulgebatin  eo  conciIio,quod  pon 
tifices ,  fcribse ,  8C  pharifaei  collegerunt, 
confiliade  interficiendo  Chrifto  capta* 
turi  i  Eant  nunc ,  dC  in  arterna  larua  hae* 
rcant,  wtChriftum  fiComnes  Deiuiui 

prophe* 


N  V  N  C  V  P  A  T  O  K  I  A,      J1 

prophetas  faciantfchifmaticos:  fatanae 
miniftros ,  faciant  fpiritus  fan&i  orga* 
na*  Quod  fiex  animo  Ioquuntur,re* 
fpondeant  mihi  bona  fide,ubinam  gen 
cium  ac  locorum  ecclefiam  refidere  exi* 
ftiment,  ex  quo  Bafilienfis  Concilrj  de* 
creto  deiedus  dC  abdicatus  eft  pontifi* 
catu  Eugenius  ,  fubrogato  in  eius  lo* 
cum  AmedceocNegare,  uel  fi  rumpan* 
cur,  nequeunt,  concilium,  quantum  ad 
externos  ritus  attinet,  fuiffelegitimum: 
nec  ab  uno  tantum  pontifice  3  fed  a  duo 
bus  indidum  ♦  Damnatus  eft  illicEu* 
genius  fchifmatis ,  rebellionis ,  pertina* 
ciae,cumtoto  Cardinalium  &epifcopo 
rum  grege5qui  cum  eo  Conciltj  diflblu* 
cionem  admoliti  erant,poftea  tameprin 
cipum  fauorefubleuatus3faluum  ponti 
ficatum  recepit,  Illa  Amedaei  eIedio,ge 
neralis  dC  facrofandfce  fynodi  autorita* 
terite  perada3in  fumum  abtjnnifi  quod 
ipfe  galero  cardinalitio,ceu  canis  latras, 
inie&aoffa  placatus  eft  ♦  Ex  illorum  hae 
re«cor«m,rebelhgm,perunacifigremio 

profl 


$Z  EPISTOLA 

prodtjt,quicquid  poftea  Paparu,  Cardf 
nalium,epifcoporum>abbatum,presby 
terorufuitrhic  deprehenfi  haereantne* 
cefie  eft+  Vtram  enim  in  partem  ecclefig 
nomen  conferentc^Negabunt  ne  con* 
cilium  generale  fuifle ,  cui  niluf  ad  exte^ 
riorem  maieftate  deerat^nempe  quod 
duobus  diplomatibus  foleniter  indidu, 
praefidente  Romanae  fedis  legato  confe 
cratum,rerum  omniu  ordine  benecom 
pofitum^eadem  femper  dignitate  ad  exs 
tremum  perfeuerauit  ♦  Fatebuntur  fchi* 
fmaticum  Eugeniu  cum  tota  fua  cohor^ 
te^aquaomnesfandificatifuntfAutigi 
turecclefiaeformam  aliter  definiant;  aut 
quotquot  funt,habebuntur  a  nobis  fchi 
fmatici:quifcientes,uolentes,  ab  hcereti 
cis  ordinati  funt.Quod  (i  nunquam  an^ 
teacompertum  fuiflet,  externis  pompis 
non  alligariccdefiam,ipfi  prolixo  docu 
meto  nobis  efle  poffunt,qui  fub  fpecio* 
fo  illo  ecclefiae  titulo ,  tamdiu  fe  orbi  fu* 
perciliofe  uenditarunt ,  cu  tamen  effent 
exitiales  ecclefiaepeftes  JDe  moribus  no 

loquort 


NVNCVPATORIA*  JJ 
[oquor,&T  tragicis  illis  facinoribus,  qui^ 
bus  fcatet  tota  eorum  uita:  quando  Pha 
rifa*osfeelTeaiunt5quifintaudiendi5no 
imitanduipfam,ipfam  dodrinam,cui  id 
deberiaiunt,  quod  funt  ecclefia,  cxitia^ 
lem  animarum  carnificfnam,facern,rui* 
nam^&TexcidiumeccIefiseeffenon  obs 
fcure  cognofces ,  fi  legendis  noftris  ali^ 
quantum  ocrj  tui  decidaSfPoftremo  no 
fatis  candideraciunt,cum  inuidiofe  co^ 
memorant,quatasturbas,tumultus5cotf 
tentiones  kcu.  traxerit  noftrae  dodrinac 
praedicatiot&quosnunc  in  multisfru* 
dusferat.Namhorummalorum  culpa 
indigne  in  ipfam  deiiuatur,  qug  in  fata* 
ng  malitia  torqueri  debuerat,  Eft  hic  di* 
uiniuerbiquidamquafigenius,utnuti 
qua  emergat  quieto  ac  dormiete  fatana» 
Haec  certiilima  &:  imprimis  fidelis  nota, 
"qua  difcernitura  medacibus  dodrinis; 
quae  fe  facile  produt,  dum  aequis  omnicj 
auribus  recipiunf,  8C  a  mundo  plauder* 
teaudiuntur*  Sic  feculis  aliquot ,  qui= 
bus  profundis  tencbns  fubmerfa  fuemc 

c         omnia 


34  E  P  I  S  T  O  L-A  ■ 

omnia ,  ifti  mundi  domino  homines  lu* 
dus  erantaciocus,necfecus  acSardana 
palus  aliquis  in  alta  pace  defidebat  ac 
delitiabatur*  Quid  enim  aliud  quam  ri* 
fiflfet  ac  lufiffet,  tranquilla  ac  pacifica  re^ 
gni  pofleflionecAt  uero  ubi  lux  e  fuper* 
nis  aflfulgens,tenebras  eius  aliquantum 
difcuflit ,  ubi  fortior  ille  regnum  eius  tur 
bauitacperculit;  tum  uero  folitum  fua 
torporem  excutere  ccspit,  dC  arma  corri 
pere.Et  primum  quidem  hominum  ma 
nus  concitauit,quibus  illucefcentem  ue 
ritatem  uiolenter  opprimeret ,  perquas 
ubi  nihil  profedum  eft,  ad  infidias  fe  co 
uertit,diflidia&:  dogmatum  contentio* 
nesper  Catabaptiftas  fuos  ,&TaIia  ne* 
bulonu  portenta  excitauit,  quibus  eam 
obfcuraret ,  8C  tandem  extingueret  ♦  Er 
nunc  utraq?  machina  ipfam  tentare  per* 
feuerat  ]  Siquidem  dC  uerum  illud  feme 
ui  ac  manu  hominum  euellere  cona* 
tur,  &C  fuis  zizantjs  C  quantum  in  fe  eft) 
nititur  occsecare ,  ne  crefcat,  8C  frudum 
reddatJd  tamenipfum  fruftra,  fi  moni  * 

corem 


N  V  N  C  V  P  A  T  O  R  I  A*       5$ 

torem  Dominu  audimus,  qui  &T  eius  ar 
tes  multo  ante  nobis  aperuic ,  ne  incau* 
tos  deprehenderet ,  5>C  contra  omnes 
eius  machinas  fatis  firmis  praefidtjs  ar* 
mauit  ♦  Caeterum  in  ipfum  Dei  uerbum 
inuidiam  conferre,autfeditionum  quas 
improbi  dC  rebellesraut  fedarum ,  quas 
impoftores  contra  excitant,  quanta  eft 
malignitas  c^Nouum  tamen  exemplum 
noneft*InterrogabaturHelias ,  annon  5.Rrg.«8 
is  eiTetquiturbabatlfraeKChriftusfedi  Lwc.*3 
tiofus  Iudaeis  erat:  Apoftolis  crimen  im  *oani9 
pingebatcomotionispopularis,  Quid  A^t24 
aliud  agunt,qui  hodieomnes  turbas,tu 
mukus,contentiones,  quadnnos  ebul* 
liunt,  nobis  imputantc^Talibus  auterti 
quid  refpondendum  fit,docuitnos  He* 
lias*nos  non  efte,qui  uel  errores  fpargi* 
mus,ueltumultus  commouemusrfed 
eos  ipfos,  qui  Dei  uirtutiobludant*  Vc 
rum  ut  illud  unu  ad  retudendam  eorum 
temeritatem  fatis  eft:  ita  rurfum  aliorum 
imbeciUitatioccurredueft,  quos  talibus 
©ftendiculis  comoueri ,  ac  perturbatos 

c    z         uacil* 


r.  36  EPISTOLA 

uacillare,non  raro  contingit  ♦  li  uero  ne 

hac  perturbatione  labafcat,  ac  de  gradu 

detjciantur,fciant  eadem  expertoseffe 

fuo  feculo  Apoftolos,qu£e  nunc  ufu  no 

bis  ueniunt  ♦  Erant  indodi  dC  inftabiles  > 

qui  ad  fuam  ipforum  perniciem  depra* 

uarent ,  q  a  Paulo  diuinitus  fcripta  erat, 

i.Vct.ult.  utaitPetrusJ3rantdeiconteptores,  qui 

cumaudiebantabudaffe  peccatum,ut 

Rowd,$  gratia  exudaret,ftatim  ingerebat:  Mane 

bimus  in  peccato,ut  gratia  abundet*Cu 

audiebant  fideles  non  effe  fub  lege,  pro 

cr«5  tinus  occinebantrPeccabimus,  quiano 

fumus  fub  lege,  fed  fub  gratia*  Erat,qut 

i.Corin.i  illum  malifuaforem  arguebannSubin^ 

zXorin.n  trabantmultipfeudoapoftoli,  quidirue 

Gddt.i  ret ecclefias,quas  ipfe gdificauerat4Qut 

Vhilip.i  dam  per  inuidiam  8C  contentionem  nec 

fyncereEuangeIiumprcedicabant,maIt 

tiofe  etiam  cogitantes  fe  preffuram  fu* 

tnepiftolis  fcitareuinculiseius,  AlicubinonmuU 

ad  Corint.  tuseratEuangelij^fe&us,Omnesqu«e 

er  ^  Tit  fuaerantqucerebant,noquaeIefuChri^ 

"**♦       fti,  Alrj  retrorfum  abibant,  canes  ad  uo* 

micum. 


NVNCVPATORIA,       57 

mitum,&  fucs  ad  uolutabrum  luti\  Ple*  vhilip.  t 
ricg  libertatem  fpiritus  rapiebat in Iicen«  *.Prt«* 
tiam  carnisjnfinuabat  fefe  multi  fratres 
aquibus  deindeprjs  imminebantperi* 
culaJnter  ipfos  fratres  uariae  cocertatios 
nes  fufcitabant  ♦  Quid  hic  apoftolis  age 
dum  eratfan  non  uel  ad  tempus  diffimu 
landum ,  uel  prorfus  omittendum  iftud 
Euangelium,ac  deferendum  erat,quo4 
tot  liuum  uidebant  efle  feminarium,  tot 
pericuiorum  materiam ,  tot  fcadalorum 
occafionem^Atinhuiufmodianguftrjs 
fuccurrebatjGhriftueiTe  Iapidem  dffen  lcfdbt$ 
fionis,  cV  petram  fcandali,  pofitu  in  rui*  Romu.9 
nam  &  refurredionem  multorum,cV  in  *-*«** 
fignum  cui  contradiceretur*  quafidus  l*Prt«* 
ciaarmati,peromniatumultuum,offen 
fionumcp  difcrimina  auda&er  progre* 
diebantur.Eadem  cV  nos  cogitatione  fu 
ftentaridecet,quado  hocEuangelrj  eflfe 
perpetuum  teftatur  Paulus ,  ut  fitodor 
mortis  in  mortem  rjs  qui pereunt :  odor 
uitae  in  uitam  rjs,  qui  falui  fiunt  ♦  Sed  ad 
te  reuertor,6  magnanimeRex,  Nihil  te 

c   $         mo* 


38  EPISTOLA 

moueant  uanx  illae  delationes ,  quibtis 
terrorem  ttbi  inrjcere  nituntur  noftri  ad^ 
uerfarrj:  non  aliud  hoc  nouo  Euangelio 
(fic  enim  appellat)  captari  ac  quam,  ni* 
fi  feditionum  oportunitatem ,  ac  uitio* 

i.  Cor.  14  rum  omnium  impunitatem.  Necp  enim 
GMt.i  diuifionis  Deus  autor eft,fed pacis:  8C  fi 

i.  \QAn.$  jlus  Dei  non  peccati  minifter  cft,  quiue 
nit  ad  diflbluenda  opera  diabolu  fct  nos 
talium  cupiditatum  immerito  accufa* 
mur ,  quarum  ne  minimam  quidem  Cu* 
fpitionem  unqua  dedimus.  Scilicet  nos 
regnoru  inuerfionem  meditamur,  quo* 
rumnullaunquam  fadiofa  uoxaudita 
eft,  &TuitafemperquietafimpIexcj3  co* 
gnita  fuit,cum  fub  teuiueremus:  oC  qui 
nunc  etiam  domo  profugi,tibi  tam  en  re 
gnoqj  tuo  faufta  omnia  precari  non  de* 
fintmus  ♦  Sctiicetnos  impunitam  uitio^ 
rum  petulantiam  aucupamur :  quorum 
in  moribus  etfi  multa  reprehendi  pofe 
funt ,  nihii  tamen  tanta  infedatione  dis 
gnum4Nec  tam  infcliciter,gratia  Dei,in 
Euangelio  profecimus,  quin  iftis  obtre 

datori* 


NVNCVPATORIA.      3^ 

datoribus  uitanoftra  caftitatis,  benigni 
tatis,mifericordiae,continentiar,  patiena 
tia^modeftia?,  dC  uirtutis  cuiufuis  exem 
plum  efle  poffit*  Nos  fanedeum  fynce* 
re  timere  8C  coIere,res  ipfa  teftatunqua* 
do  tum  uita ,  tum  morte  noftra ,  nomen 
eius  fandificari  petimus.Etipfa  inuidia 
coada  eft,quibufdam  noftrum  innocen 
tiae  8>C  ciuilis  integritatis  teftimonium 
dare ,  in  quibus  id  unum  morte  plecfte* 
batur,quod  fingulariin  laude  ponena 
dum  erat  ♦  Quod  fi  qui  fub  praetextu 
Euangelrj  tumultuantur  C  quales  ha^ 
Aenusaliquos  inregno  tuo  fuifTenon 
compertum  eft:)  fi  qui  uitiorum  fuo* 
rum  licentiae  libertatem  gratiae  Dei  prae^ 
texunt  Cquales  permultos  noui:  )  funt 
leges,  8C  legum  poen«e,quibus  pro  me* 
ritis  grauiter coerceantur ,  modo  ne  in* 
terim  Euangelium  Dei  ob  fceleftorum 
hominum  nequitiam  male  audiat*  Ha* 
bes ,  Rex  magnificentiffime ,  fatis  muk 
tis  expofitam  calumniatorum  uirulen* 
tam  iniquitatem ,  neineom  delationes 

c    4         ultra 


40  EPISTOLA 

ultramodum  credulaaure  propedeas? 
uereor  etiam  ne  nimis  multis .  Quando 
tamhaec  prsefatio  adiufbepene  apolo^ 
gi*e  modum  accedit,  qua  non  defenfio* 
nem  texere,  fed  duntaxat  ad  ipfam  cau* 
fa  adiionem  audiedam  animum  tuum 
pramollireftuduirauerfum  quide  nunc 
§C  ajienatu  a  nobis ,  addo  etiam  inflam* 
tnatum ;  fed  cuius  gratia  recolligere  nos 
pofle  confidimus,  fi  hanc  noftram  con* 
feffionem ,  quam  pro  defenfione  apud 
tuammaieftateefleuolumus ,  placidus 
compofituscp  femel  kgeris*Sin  uero  ita 
aures  tuas  occupat  maleuolorum  fufur 
ri,  ut  nullus  fit reis  pro  fe  dicendi  locus: 
importun^  uero  illae  furia?,te  conniuen* 
te,femper  uinculisjflagris,  equul^is,  fe* 
<fyonibus,incendi]s  faeuiuntmos  quide 
uelu  t  oues  macflationi  deftinatac ,  ad  ex* 
trema  qtt^ecg  redigemur*  fictamen,  ut 
IMM  inpatientianoftra  poflideamusanimas 
noftras,  8C  manum  dominifortemexpe 
d:emus:quae  indubie  tempore  aderit,  &C 
fefe  aripata  exeret ,  tum  ad  pauperes  ex 

afflidione 


NVNCVPATORIA*  41 
afflidioneeruendos,  tum  aduindican^ 
dos  contemptores*  dominvs,  rex 
regvm,  thronum tuum iuftina ftabi* 
Iiat ,  dC  folium  tuum  aequitate ,  Fortiffi* 
meacilluftriflimeRcx.B  asile  ae, 
X»  CalendasSeptem 
bres* 


S  V  M  M  A 


4* 

ajjJ&jeghcafc,v7'iM|jBp= 

C  H  R  I  S  T  I  A  N  AE 

RELIGIONIS    INSTITV 
tio,  io,  C  A  L  V  I  N  O  autore. 


D  E      L  E  G  E,    Q.V  O  D     D  Ei 
calogi  expHcationem  continet* 


CAP, 


U 


|  V  M  M  A  /cre  pove  </o#rf- 

n  <e  cforfkw*  fci;  partibus  cou- 

flaty  CogmtwneDei^ac  no- 

/}ri .  H<e<:  «ero  <fe  Deo  nohts 

in  prcefentia  difcedafunt.Pri- 

^  mum,  utcertafideconftitu- 

tum  habeamus,ipfum  infinitam  efie  fapientiamjufti 

BdYiich}  tiam?bonitatem7  mifericordia,  ueritatem,  uirtutemy 

ucohi  i  acuitamiutnullafitprorfusaliafapientiaiiuftitia, 

bonitas^eritas^uirtuSyO1  uita.lt  quicftid  earum  rc 

rum 


CHRIST.    RELIG,    INSTIT,     45 
rum  ubiuisfjpeclatur^ab  ipfoflt.Deinde,uniuerfa  Prouer.  \6 
qu#  in  ccelofunt  &  in  terra,  in  eiusgloriam  creata  Vfal.  1 4  8 
effe.  Idfy  iure  ilh  deberi ,  utfingula  pro  naturcefuce  EanieL  5 
ratione  illiferuiant,  eius  imperium  intucantur, maie-  ^oma.  1 
fxatem  eius  fufyiciant ,  z?  parendo  uelut  dominu  ac 
regem  agnofcat.Tertio  locoy  iuflu  efie  ipfum  wdice.  VfaL  7 
itaq;  in  eos  feuere  uindicaturum,  cjui  ab  eius  prttfcn-  Roma.  1 
ptis  deflexennt:qui  noper  omnia  eius  uoluntati  ob- 
fecutifuermtifii  aha  cogitauerinty  dixerint^acfece 
rint, quam quae ad eius gloriam pertinent,  Quarto,  vfaL  to$ 
mifericordem  effe  ac  manfuetum ,  ty  qui  miferos  ac  \efa.  jj» 
pauperculos  benignefit  accepturus,  qui  ad  eius  c/e-  Vfal.  2  r 
mennam  confugianty  &  in  eius  fldem  fe  conferant:  O"  85 
qui  parcere  ac  condonare  paratusfit ,  fli  qui  ueniam 
ab  eo  poftulent :  qui  uelit  fuccurrere  ac  opemferre, 
fi  <{ui  eius  auxihum  imploret:  cjuiferuare  uehtji  qui 
flducia  omnem  in  eo  reponant  ac  deflgant.     Qup 
in  certam  nofhri  notitia  ueniamus,  hoc  prius  haben- 
dum  efyparentem  omnium  noftru  Adam  efle  crea-  Gcftc »1 
tum  adimaginem  &  fimilitudinem  De/,  hoc  efl,fa- 
pientia,iuflitiay  faniiitateprceditum:  atcfc  hisgratitt 
donis  Deo  ita  hcerentem,  ut  perpetuo  in  eo  idtiurus 
fueriufi  in  hac  mtegntate  naturce,  cjuam  i  Deo  ac- 
ceperat,ftetiffet.     Verum  ubi  m  peccatum  lapfus 


44      CHRIS-T*    RELIGIONIS 

Gctte. 3  efty  hcec  imago  &fimilitudo  Dei  induBa  &  oblite . 
rata  eii :  hoc  efl ,  omnia  diuince  gratice  bona  perdi- 
ditj  quibus  in  uiam  uitce  deduci  poterat.    Pnetered 
longe  a  Deo  diuifus  eft ,  &  prorfus  alienus  fa&us* 
Vndeconfeftariueftj  ommfapientia?  luftitia,  uirtu 
te^uita^exutum  &ft>oliatum:<juasnifun  Deo  habe 
Roma.y  n  non pofie,  iam  ante diRum  e&     Quare nihd  il 
lircU<£uumfuit)nifiignorantia,ini(iuitas>  impoten- 
tia,mors,<&  ludicium.hi  nempe  funtfru&us  pecca- 
ti.  Quce  calamitas  non  in  iffum  tantum  cecidxt,  fed 
in  nos  quocfc  defluxit,  <f«i  \emen  eius  fumus  ac  pofte 
ritas.     Ergo  cjuicunfy  ex  hdam  nafcimury  omnes 
Dei  ignorantes  fumus  &  exfertes^eruerfh  corru- 
lert.  1 7  f ti,  omnisc^  boni  inopes.      C  or  uero  prafertim  in 
omne  malum  procliue ,  prauisfy  cupiditatibus  refer- 
tum,  hiscfc  addiSium^  aduerfus  Deum  contumax. 
Qupdfi quippiam  boni interdunt  infyeciem  often- 
tamus,  interior  tamen  ille  animi  affe&us  in  fuisfor- 
t.RegA6  dibus acobliquaperuerfitate  manet .  Quodipfum 
icre.17  primum,  uelpotiusproomnibuseftiniudiaoDei: 
qui  non  fecundumfaciem  iudica^nec  magni  exter* 
num  fjplendorem  aftimat ,  fed  cordis  fecreta  iniue* 
tur.ltafy  quantumuis  ftplendidam  fanftimoma  fa- 
ciem  exfe  habeat  homo  >  non  aliud  eft  cjuam  fc)po- 

cnfts 


INSTITVTIO.  4J 

crifis,  &  coram  Deo  etiam  abominatio^  cum  animi 
cogitationes  praucefemper  <&  corruptce  fubfint. 

Quanquam  etiamfic  nati  fumus ,  ut  nofit  in  no 
bisfitum  quicquam  agere,  quodDeo  acceptum  effe 
pofittnecfit  in  noftra  uirtutepofitum ,  illigratifcx 
ri.non  tamen  definimus  idipfum  debere,  quodprce- 
flare  non  poffumus.  quando  enim  Dei  creaturcefu* 
mus  7  eius  honori  ygloriceferuire  debebamus ,  ac 
eius  mandatis  morem  gerere.  Nec  prcetedere  ex 
cufatwnelicet^uodfacultas  defit,  &  uelut  exhau- 
fli  debitores foluendo  nofimus.  Culpa  enim  noftra  jodn  g 
eft  &  peccati  noftriy  fiod  nos  uinSios tenet,  ne  qd  r0/?m.7 
bene  aut  uelimus  agere  aut  pofimus.  Porro  cum 
Deusfitiuftus  fcelerum  uindex-,  agnofcamus  nos 
oportet  malediclioni  obnoxios efie ,  mortisfytfter 
nce  iudiciu  mereriSiquidem  nemo  eR  noftrumy  <jui 
aut  ueht  ea  c^cefunt  offic^fuifacere^aut  pofiit. 

Quaratione  fcriptura  nos  uocat  omnes  filios  ^c  z 
irce  Deiy  ac  pronuntiat  nos  omnes  in  mortem  ac  per  RoWtf 
ditioneire  prcecipites.     N/M  ergo  hominifuper- 
eftycur  infeipfofuam  iuftitiamyuirtutemyuitay  acfa* 
lutequcerat.  quceomnianonnifiinunoDeofunt,  ^r    tm 
a  quo  homo  dijtitus  ac  diuijus  peccatojuo  >  apudje     * 
nonwfiinfehcitatem,  imbecillitatem,  inic[uitatem', 
>A  mortem^ 


46       CHRIST*    RELIGIONIS 

mortem7&ipfos  deni<{;  inferos  reperiet,  Horwn  ne 

Komrf.  1  ignorantes  homines  efient  legem  in  omnmm  corAi- 

Ihs  Dominus  infcnpfiU  &  <{uafi  imprefiit.Ecec  ue~ 

ro  non  ahud  e!i  quam  confientia,  quce  nobis  intus 

teftisfiteorum  quce  Deo  debemus:  nobisfy  <\uid  bo 

numfit^uid  maiumyproponat:  atcj;  ita  nos  accufet7 

reosq,  teneatydum  nobis  ipfi  confdjfumus7non  effe 

(utdecuit)  officio  noflro  defunclos.  Quoniam 

autem  homo  adhuc  arrogantia  &  ambitionefic  tur 

gidus ,  O1  fui  amore  exccecatus  eft7  utfe  perfyicere 

tion  pof?ii0& uelut  in  fedefcendere?  quo  fe  deijce- 

re  &  fubmittere  difcatjfu  amq;  mifenamfateruDo- 

minus  legem  nobis  fcnptam  pofuit ,  qua  edoceamur 

de  perfefta  Mitia^uce  &  qualis  illafit,  &  quibus 

numeris  abfoluatur:  nempefi  in  Deo  penitus  defixi 

fumus ,  nec  aho  \  in  ipfum  intendimus  &  colhnea- 

muSy  quicqd  cogitamus-,  optamus?  agimus7  aut  loqui- 

mur.Quce iuftitice  doibrina liquide nobis ofledit,  g 

procul  abfimus  d  recla  uiaMuc  etiafyetldt  promif- 

fiones  omnes7ac  maledi£lioesy  in  ipfa  lege  nobis  pro 

heuit.iS  pofitaJllic  enim  pollicetur  Dominus ,  fi  quis  perfe- 

iie^exaSlech  opere  impleuerit  quicqd  pr<ecipit7  mer 

cedefe  reddituru  falutis  ceternce.Qupfcilicet  nobis 

indicat7ea7<iuce  in  lege  docetur7uitceperfe£iioneue 

re 


INSTfTVTIO*  47 

te  efie  iuRitia:  fic  apudfe  haberiy  digna<k  tali  merce 
deforefi  qua  reperin  inter  bomines  pofset.  Kurfum  Dcut.17 
malediftione  in oes  edicit,  ludiciucfc denudat *ter-  Gala.$ 
nce  mortis^  noplene.acfine  ulla  exceptione  omne 
legis  iuftitiamferuauerint .  Qua  certe  pcena  omnes 
dm  unquamfueruntifunt ,  uelfuturifunt  homine$y 
obftrmgit ,  Inter  <{uos  nullus  oftendi  poteft  non  le- 
gis tranfgrefior,  Quamobrem lex dum nos uolunta  Roma.y 
temDeiedocetiCUiimplendceobfbrifti&tanquam  er  7 
ob<eratifumus:dumc[>  ofteniitquam  nihileoru  quce 
a  Deo  prcecipiuntur^exaEie  efficiamus^lane  eft  no 
bisfyeculu,  in  quo  peccatu  &  maledittione nofoZ 
cernere  ac  conteplari  liceat.  cjuemadmodum  infye- 
culofordes&maculas  oris  noftri  uulgo  intuemur. 
Proprie ^  hcec  ipfafcripta  lex,  teftimomu  eh  dunt* 
xat  legis  naturalis:<}uod  memorianoftrafcepius  ex- 
citety  e-r  inculcet  ea  quce  docete  intus  lege  naturaliy 
nonfatis  didiceramus ,  Nunc  intelligere  promptum 
e #,  quid  ex  lege  difcendumfit:  nempe  Deum  crea- 
torem  efie,  dominum  ac  patrem  noftrum.Hac  ratio 
ne  deberi  illi  a  nobis  glom7  honorem,  amoremlam 
cum  nemo  ex  nobis  partibusfuis  defungatur>omne$ 
nos  malediRione^iudicio  y  morte  demum  cettrna  di- 
gnos effe ,  Qucerenda m  igitur  aliam  fdutis  uiam,  j 

cjuam 


48       CHRIST*    RELIGIONIS 

quam  per  operum  noftrorum  iuftitiam:  ea  efl  pecca 
torum  remiftio.  Deinde  cum  nonjit  noftrce  uirtutis 
autfacultatis,exoluere  cjuod  legi  debemuside  nobis 
defyerandum  effe ,  ac  aliunde  opem  pofcendam  gr 

ldco. 4  expeciandam.     ?oftcjuam  in  hanc  humilitatem  ac 

i.  Vct j  fubmiftionem  defcendimus ,  tum  nobis  dominus  af- 
fulgetifecj;facdemiclementem,manfuetuyindulgen- 
tem  exhibetide  quo  fcriptum  efycjuod  fuperbis  refl 
ftat ,  humihbus  detgratiam.  hc  primum  fi  eius 
iram  cumfducia  deprecamur^ac  ueniam  pofomus: 
eanobis  haud  dubie  mdulget^uiccjuid  peccata  no- 
ftra  merebantur  remittit,  ac  recipit  ingratiam. 

Deindefiopem  ac  manum  eius  imploramus,  cer 
to  perfuafifore ,  ut  illius  prtffidijs  Mrutti ,  omnia 
V,Z€cb.$6  popimus :  p ro  bona  fua uoluntate nouum  cor ,  <ju<> 
uelimus,nouam(b  uirtutem,  cjua  ualeamus  eius  man- 
data  execjuiy  nobis  impertitur.  Atcy  hcec  cjuidem 
omnia  nobis  largitur  propter  lefum  Ckriftum  Do- 

loan,i  minum  noslxum .  qui  unus  cum  patre  Deus  cum 

efietycarnemnoslraminduity  cjuo  nobifcumfcedus 

iniret,ac  Deo  nos  proxime  adiungeret ,  cjuos  pecat 

Jc[ate7$  talongo interuallo ab eo diRraxerant.      Hicmor 

Ephe.i  tis etiam  fuce meritOyiuftitice  Dei debitanoslra  per- 
'Coloj?.!  foluit,  irafyeius  placauiu  amalediftioneaciudicio, 

cui 


INSTITVTIO*  49 

cui  obnoxij  eramus ,  nos  redimens ,  ac  peccati  pce- 
nam  in  corporefuo  perferens-,ut  ab  ea  nos  folueret. 
Hic  omnem  cceleftium  benedicluonum  opulentiam  loan.i.j 
in  terras  defcendens  fecum  attulit-,  cjuas  in  nos  larga  Kom,  g 
manu  effunderet .  funt  autem  dona  fyiritus  fanclxi 
fer  <[uem  regeneramur,  e  diaboh  poteRate  &  uincu 
lis  exphcamur?  inflios  Deigratuito  adoptamur>ai 
omne  opus  bonum  fanclificamur :  per  <\iiem  etiamy 
cjuam  diu  in  boc  mortali  corpore  tenemur,  emoriun 
tur  in  nobis  prauce  cupiditates ,  carnis  defideria,  gr 
quicquid  naturce  noftrce  contorta  corruptafy  peruer 
fitas  gignit :  per  quem  de  die  in  diem  renouamur,  ut 
m  nouitat-e  uxtct  ambulemus-,  ac  iuftitice  uiuamus. 

Hcec  omnia  nobis  a  Deo  offeruntur,ac  dantur  in 
Chrifto  Domino  noftromcmperemifiio  peccatoru 
gratuita^pax  &  recoahatio  cum  Deo,  dona&gra 
ticefyintus  fanclnfi  certa  fde  eaampleRimur  &ap 
cipimuSy  magnapducia  diuince  bonitati  innix^et  ue 
lut  incumbentes  mihil<j>  hcefitantes-,  cjuin  uerbu  Dei  row  >  - 
uirtusfit  &  ueritas^uod  nobis  ea  omnia  pollicetur. 
deriufcfi  Ghrifto  communicamus ,  inipfo  pofiide- 
mus  ccelefies  omnes  thefturos ,  acfyiritusfancli  do 
na ,  quce nos in uitam ac  falutem  deducant .  Qupd 
nuncjuamfiuera  mua^fde  affequimur,  dum  omne 

d  noftrum 


50  CHRIST*    RELIGIONIS 

noftrum  honum  in  ipfo  effe  agnofcimus :  nos  uere, 

nifi  in  ipfo ,  nihil  effe:ac  pro  certo  nohifcumftatui- 

-  \om.\  mu>  ■> in  lff°  nosplios  Deifieri>  regrix^  ccdeftis  ha 

'Kom.  3  redts.  Rurfum-,  qui  partem  in  Chrifto  non  hahenty 

qudes  qualesfint^uic^uidagantuelmoliantury  in 

loan.  3  exitum  tamen  ac  confufwnem^  aternxcfe  mortis  iu+ 

i.loanj  dicium aheunUaDeo  ahiecii,&  omni  falutis  expe- 

Slatione  exclufi.Et  cjuado  hcec  noftn,  noftrcec^  ino 

jcre  5I  pice  &  calamitatis  cognitio?  cjua  nofmetipfos  humi- 

hareac  devjcere  coram  Deojeiusfymifericordiam 

qucerere  docemitr.fimulftdes  iHa^uce  nohisguftu 

'  prcehet  duance  homtatis  ac  mifericordice-,  cjua  nohi- 

fcum  in  Cbnftofuo  agw.non  ex  nohisfunt,  autin 

'ftcultate  noftn  pofitce:  rogandus  Deus ,  ut  nonfi- 

mulata  pcenitentiay  in  illam  noftri:&  certafide ,  in 

hanc  fuce  manfuetudinisnotitiamnosadducat,  <& 

vhilib  i  fuauitatl^ ium  exhihet  in  Chrtftofuo.ut  ipfo  duce 

■\odri  14  Mtfternamheatitudmemperducamur.quiuriicaeft 

Rom. y  uut-,<jU*  ad  patrem  peruemtur .  Decem  legis  prcece- 

Exoi.3  z  pta  in  duas  tahulas  diftributafuerunt.^uarum  prior, 

C7  34  quatuor  prionbus  conftat  iquihus  edocemur  dehis 

JDeM.  10  cjuce  Deo  dehemus :  nempe ,  ut  ipfum  folum  Deum 

agnofcamus.ac  proftteamur:  ipfum  fuperomnia^ 

pr<e  omnihus  amemus}  honoremu$>  timeamus :  in 

itfo 


INSTITVTIO*  51 

ipfo  uno  ftes  omnes  atcj;  opcsnohras  rcponamus7 
ipfius  opemfemperimploremus.  Alter^fexrelicjHa 
copleftitur ,  quibus  chantas  chantatiscfe  officia  ex- 
plicantur,  quceproximopropterDeum  pmftania 
funt.QuarationeDommusnofter  (utEuangehft*  UtMQ 
referunt)legem  totam  fummatim  in  duo  capita  collc 
gitiut  Deum  ex  ioto  corde,  ex  tota  amma ,  ex  totis 
uiribus  diligamusMtproximum  amemus  ,ficut  nof 
!  metipfos.  Verum  quanquam  uniuerfa  lex  duobus  il- 
liscapitibus  conclufaeft :  Dominus  tamen  nofter9 
quo  omnem  excufationis  pratextum  tolleret^uoluit 
fufius  et  explicatius  decem  prcecepiis  enarrare,  tum 
qu&cuncfc  ad  honorem ,  iimorem-,  amorem  fuifye- 
ciant:  tum  quce  ad  amorem  perinent ,  <jwe  m  propter 
fe  nobis  erga  proximos  noRros  mandat.  Ante  ue- 
ro  g  praapere  incipiat,  in  hunc  modum  prcefatur. 

bgoX)orrrinus  Deustuus,quieduxi  Exoi.io 
ce  de  terra  Aegypti,  &C  de  domo  fer uitu?  Dcutj 
tis ♦    H/5 admonens, fe D ominu  effe^ui  & ius  ha 
leat  pr<£cipiendi>&cuifit  parendum.ln  memonam 
prcetoea  reuocXs?  |  magniftce  uirtutemfuam  ac  po~ 
tentiam  exwuenty  cum  ifraeliticum  populum  e  ferui 
tio  Pharaonis  &  Aegypiiorum  in  libertate afferuit.  ■ 
quameandem  cjuotidie exerit^dum  eleRosfuostfii 

d    1        Hcri 


& 

lere. 
I.TWB. 


5Z  CHRIST*    RELIGIONIS 

ueri  funt  Ifaelita )  e  peccatorum  feruitute  ( qutefub 
Aegypti  nommefguratur )  eximit ,  dum  extrahit  e 
uincufa  diaboli  ( qui  fyintualis  eh  Pharao ,  Aegy- 
ftiorum  Dominus,eorum  fcilicet,qui  in  cocupifcen- 
iysfuis  ambulant , )  Subljcit  deinde  mandatum  pri- 
mum  in  hancformam: 

MANDATVM       U 

Non  habebis  Deos  alienos  coram  me, 
lcft'  5  °  Qup  prohibemur  alib  auerterefiduciam?  qu<e  in 
"*  * !  eo  tota  pofita  effe  debettalib  ad  opem  quaerendacon 
' l  fugere:  *'«>  cuiufuis  boni&uirtutislaudetransfer- 
re^cefoliuseiuseffedebet.Qmnpotiusipfumfic 
d  nobis  fuper  omnia  timeri  &  amari  oportet,  utfo- 
lum  pro  Deo  noftro  agnofcamus^omnem  fyem  acfi 
duciam  noflram  in  ipfo  defioetes:  cogitantes ,  quic- 
f.  Cor.io  {py  boni  nobis  accidit ,  abipfo  effe :  nihilomnino 
admittentes?  riifi  in  quo  honoretur  ac  colatur .  Nec 
folum  hoc  agendum  eft,  ut  lingua  et  corpons  geflu-, 
omriufe  exteriorifigmficatione  non  ahum  effe  nobis 
Deum  declaremus:  uerum  ut  etiam  mente,  toto  cor- 
de>  totofiudio  tales  nos  prxftemus.  No  eriim  uerba 
modo  noftra>externaci>  opwa  coraipfdfunt:  uerum 
: .  Vdrd.iS'  penitifimi  cordis  receffus ,  ac  intimce  cogitationes 
amrni,  melius  atfie  certm  iffipatent7piobis  ipfis. 

MAN- 


INSTITVTIO*  55 

MANDATVM     II, 

Non  facies  tibi  fculptile,  neq?  fimiltu* 
dinem  aliquam  eorum  quaefuntin  cce* 
lo  furfum,ucl  in  terra  deorfum,  uel  in  a* 
quis  qug  fub  terra  fununon  adorabis  ea 
necp  coles, 

Qupfignifcatur^ultum omnem atq- adoratio-  JyeuL 6ao 
tiem deberi uni Deo.  Qmcumfit incomprehenfibi  ?♦  Rcg-  S 
li$*incorporeuSiinuifibili$:fic'q;  omnia contmeat.ut  ]0<m* l 
nullo  loco  concludi  fofiiune  fomniemusyfigura  ah-  L  Tim*119 
qua  exprimi  pojje ,  aut  quouis  fimulacro  repcefen-  lodn<* 
tarii  nec  idolumyquafi  Deifimditudo  efjet,  uenere- 
mur^uin  potius  adoremus  Deum^uifyiritus  e&,in 
fyiritu  &  ueritate.   Primum  ergo  mandat%  unum 
effeDeum  tradit^rceter  cjuem  nulli  alij  dij  cogitan- 
dt^aut  habendifmtlftud^ualis  ipfe  dle fit^doceu  et 
quo  cultus  generehonorandus:  neqmddlicarnaie 
affingere  audeamus ,  autipfum  fub  noflros  fenfus 
fubvjceretquafiftolido  noftrocapite  comprehendi 
poJ?/f,  autullafyecie  reprcefentari .  rluc  aduertanty 
qui  execrabdem  idololatriam.qua  multis  ante  hacfe 
culis  uera  religio  fubmerfa  fubuerfafy  fuit ,  mifero 
prcetextu  defendere  conanturAmagines ,  inquiunt, 
fro  dijs  non  reputantur,  Nec  tamfrorfus  incogitan 

d     *  te$ 


54        CHR.IS.T*      RELIGIONIS 

tes  erant  ludcei,  ut  non  meminiffent  Deumfuiffe,  cu 
ws  manu  edu&i  effent  ex  Aegypto,  antequamfabri 
carent  uitulum.  Nec  itaftupidifuiffe  ethnici  creden 
difunt,ut  non  intelligerent  Deum  aliud  effe  quam  li 
gna.autlapides.  Mutabantenim  pro  arbitno fimuU 
craieofdem  femper  Deos  animo  retinebant.gr  mul- 
ta  uni  Deo  dicata  erantfimulacrawec  tamen  totfi- 
bi  Deosfngebanuquotfimulacra  effmt.  Prceterea 
tioua  cjitotidie  confecrabanti  nec  putabant  tamen  fc 
tiouosfacere  Deos.  QuidergotOmnes  idololatr<e7 
fiue  ex  lud<ti$yfiue  exgentibus^Deu  talem  effe  per- 
fuafum  habuerunt^uaiem  mentis  fuae  uanitas  conce 
fiffet.Ad  hanc  uamtatem  addita  efl  improbitas.qua 
lem  intusfinxerat,exprefferuntMens  igitur  idolum 
genuit,manus  peperit .  nihilominus  £r  Deum  ceter- 
num  ludcei^unum  uerumq*  cceli  ac  terra  Dominum^ 
fub  talibus  fimulacris  fe  colere  arbitrabatun  &  gen 
tes,fuos(hc'etfalfos)DeoSi  quos  tamen  in  ccelo  habi 
tarefingerent.  Adhcecnon  credideruntyDeumfibi 
*deffe>nifi  carnaliter  fe  prtefente  exhiberet.Vt  huic 
cacacupiditatiobfequerentur,  erexerunt  figna,  in 
quibus  Deufibi  prae  oculis  carnclibus  obuerfan  cre 
aerent.  Cum  uero  Deumfe  m  illis  intueri  arhtraren 
turyW  ipfrm  fiocfc  in  ilhs  coluerunt.Tandem  tcti  et 

mimis 


INSTITVTIO*  55 

tirixmis  &  oeulis  illic  affixi,  magis  ohhrutefcere  cce 
ferunt:<^c[uafialiquiddiuinitatis  inefjet,  ohfiupe- 
fcere  &  aimirari.  Hoc  cjui  ante  hacfaclum,  &  no- 
flra  etiamemoriaferi  negant7impruienter  mentiun 
tur.Cur  enim  coram  ilhs  profiernutur  ?  Cur  (efe  ad 
illa,f>recaturijan<{U4<td  aures  Dei  conuertunilCur 
pro  illisMn<luam  pro  aris  &foasyad  cxdes  ufy  & 
flrages  digladiutur?  utfacilius  laturifint  Deu  unum 
fihi  eripi,  quamfua  idoU.  Et  tamen  nondum  craffos 
uulgi  errores(qui  pene  infinitifunty  &  qmniumjere 
corda  occupant)enumero.  tantum  indico,  quod  wfi 
frofitentur^cumfemaximeah  idololatria  purgare 
uolunt.  Non  uocamus,  inquiut,noftros  Deos.Necfe 
illi^aut  ludcei.aut  gentiles-,  uocahanufedfigna  dun- 
taxat,&Deorumfimulacra.Ettamenprof>het<e.7et  ur^° 
omnes fcriptura?  illisfornicationes  cum ligno & la   ere'\  6 
pideexprohrarenondefinehant.tantumoheaycjua  H  » 
quotiiie  ah  hisfunt ,  qm  ChriRiani  hahcri  uolunt:  j^€^t€Y  51 
nempe?  quod  Deumin  ligno  &  lapide  carmliter  ^ 
uenerahantur  ♦  Vltimum  effugium  eR ,  cjuoi  aiunt 
effe  lihros  liiourum.li  ut  concedamus  (cjuanquam 
uamfimum  eft,cum  certo  certiusfit,  non  in  alium 
ufum  pro&rre,  quam  ut  aiorentur)  no  tamen  uideo 
(juemfruttum  afferre  pofint  idiotis  imagmes'pr*- 

d    4.  '      feriim 


$6  CHRIST,     RELIGIONIS 

fertim  quibus  Deum  effigiare  uolunt)  nifi  utfaciant 
anthropomorphitas.Quas  uerofan&isftatuutj  quid 
funt  niji  perditifsimi  luxus  &  obfcoznitatis  exempk 
riaUd  qucefi  quisfeformare  uellet,fuftuario  dignus 
fit.  Equidem  lupanaria  pudicius  fy  modeftius  cultas 
meretrices  oslendunt,  g  te  mpk  eas,  quas  uolunt  uir- 
ginum  uideri  imagines .  Componant  ergofuas  ima- 
gines  uel  ad  modicum  faltem  pudorem:  ut  paulo  uere 
cundius  mentiantur ,  alicuius  fanBitatis  hbros  effe. 
$ed  tum  etiam  refyondebimus-,non  hanc  efje  docen 
di  populi  Dei  rationemtquem  longe  alia  doclrina,  g 
iflis  namjSj  inftitui  uoluit  Dominus.Verbi  fui  prcedi 
cationem^communem  omnibus  doEhrinapropofuit. 
Quprfum  itac^  pertinebat  erigi  tot  cruces  hgneasja 
(ideas,  argeteas  etiam  <&  aureasifi  illudftepe  incuU 
caretur,  ChriRum  effe  traditum  propter  delifta  no- 
flra ,  ut  in  cruce  maledi&ionem  noftramfuflineret> 
&  feccata  noftra  ablueret  f  extiuo  uno  uerbo  plus 
difcere  poteranu  g  ex  mdle  crucibus  ligneis  aut  lapi- 
deis.Nain  aureas  &  argenteas-,  auari  mentes  et  ocu 
los  tenaciusforte  defgut,  g  in  ulla  dei  uerba.Et  quos 
loan.6  qucefo  uocat  idiotasthos fcdicet,  quos  dominus  theo 
dida&os  agnofat.En  incomparabile  imaginu  bonuy 
quodnulk penfatione  refarciri poteft.    Qup  uero 

fifffc 


INSTITVTIO*  57 

fgnificantius  declaret,<[uam  grauiter  omnem  infide 
hutem  atcfe  idololatriam  execretur :  fubtjcit  duobus 
iflis  mandatisy  Se  dominum  effe ,  Deum 
noftrum,fortem,2t  a?muIatorem:quiui 
fitet  iniquitatem  patrum  in  filios,  in  tcr* 
tiam  8C  quartam  generarione ,  in  his  qui 
oderuntnomenfuumtfaciatautem  tnU 
fericordiam  in  milia,  his  quidiliguntfe, 
ac  pra*cepta  fua  feruant*  Hoc uero perinde 
ffyacfi  diceretifefblum  efje,in  cjuo  bcerere  debea- 
mus.nec  cenfortemferrepoffeMindicem  etiamfutu 
rumfux  maiefiatis  acglorice ,  fiqui  eam  adfculpti- 
lia  aut  res  alias  transferant.  ne^  idfemehfed  in  patri 
buSjfhjs^ac  nepotibus:  hoc  efl,  cjuocunc^  tempore* 
Queadmodu ppetuo quoq; mifericordia  ac benigni 
tatefuaijs  exhibet,  qfe  dihguUac  legefuacuftodiut* 
M  A  N  D  A  T  V  M        III* 

Non  ufurpabis  nomen  Deituf 
inuanutm 

Cuius  fenfus  eh:  Siquidem  Deum  timeri  a  nobis 
*t(fa  amari  oportet ,  nejacrofanfto  eius  nomine  ulla 
ratione  abutamur.  quin  iffum  fotius  profuafan£ii~ 
tatefuper  omnia  magnificemus,in  omni  re  tum  pra- 
fyera ,  tum  aduerfa  illi  gloriam  demus ,  toto  animo 

d    9         ipfum 


58         CHRISTY    RELIGIONIS 

iffum  requiramuswmnium^uce  ah  eius  manu  nohh 
cueniunty  gratias  ei  agentes.  lnfummayah  omni  ems 
contumeha'&  blaffhemia  nos  folicite  cotineamust 
nealiteripfum  nommemus^autfecusdeeo  loqua- 
Leuit.  i  o  mry  ^uim fuhlimem  eius  maieftatem  decet ,  Ne  fa- 
DcwU8  cw™  dhd eius nomen  in  ahos  ufus  conferamus, g  in 
quos  iffe  conferri  uoluit .  id  enim  foret  prophanare 
acfolluere.Vt  cjui  illud  necromanti^incantationi- 
hus-,dins  deuotiomhusjllicitis  exorcifmis-,  atysty  im 
Veutj  pvjs fuperftitionihus feruirefaciunt. Qupd autem ad 
facrameta  aut  iurameta  pertinety  ne  in  ullofan£lum 
hoc  nomen  falfo  inuocemus .  necfe  enim  grauius  in- 
honorari  [otefl  aeterna  ueritas^cjuim  fi  mendadij  te 
ftis  citetur .  Ne  ullum  denify  etiam  uerum  iuramen- 
tum  temere  ufurpemus:nift  quod  Deiglonayautjra- 
trum  ufus  neceffario  [oftulet.Hac  enim  excepta  cau 
fay  quoduis  iurifiurandi  genus  interdiilu  eR :  Vt  nos 
Matth.  J  docent  uerha  C  hrifti,  cjui  hoc  legis  caput  enarrans, 
uult-,  utomnisfermo  nofter fit,el\,eR:non,non.<& 
cjuod  ultrafci  maligno  effe  teftatur.Vbi  hoc  etiam 
ohferuandum  efl;  [rohiheri  unum^uemcy,  ne  ullum 
iuramentu  [rofria  ac  friuata  ttmeritate  ufur[et .  ld 
uero  iuramentum,  cjuod  deferente  exigentecy  magi* 
ftratu  [r<tftamus,huic  mandato  mimme  aduerfatur. 

Cum 


INSTITVTIO*  59 

Cum  alio  in  loco  illis  poteftatem  Deus  fecerit  iefe-  Exod.  1 1 
rendi^cum  uentatis  teftimonium  pro  ludicio  exigen  Hebr.6 
du  eh ,  Imo  publica  omnia  mramenta  ab  boc  inter- 
ditto  eximuntur .  cfualiafunt ,  qu*  Paulus  ufurpa-  Rom.  1.9 
ttif,  addigmtatem  Euangelij  afferendam ,  Non  enim 
Apoftoh ,  pnuatifunt  homines  in  fuafun£iione?fed 
pubhci  Dei  miniftru  Qualia  etiam  uel  in  fanciendis 
fcedmbus  ufurpan  a  pnncipibus  poffuntyuel  a  popu 
lo,cum  in  nomen  prmcipisfui mrat :  &fi  cjuafunt 
alia ,  quce  non  priuata  cupiditatefiant ,  fed  publico 
bono.  Primu  eft  igitur,  ut  meminenmus  iurametum 
no  hbidinis  aut  uoluptatis.fed  necefiitatis  caufa  per- 
mxffum .  Quemadmodum  uero nomen Dei aliter g 
diftum  e /} ,  appellare  non  licet ,  adfermonis  noftri 
confirmatione:  Itaquoties  ufusefl,illudipfum,  non 
tiliud  appellandum  eft .  Refert  enim  eius  honoris  ac 
glorice ,  ipfum  efje  &  haberi  unicum  teftem  uerita-  ***• 6l° 
tis^ui  unica  efl  &  ceterna  ueritas.Demu,  quo  effi-  ler-^ 
caciuseximiamnominisfuimaieftatem  commenda  *?.. 
ret  Dominus^huic  mandato  adiunxit:    Non  ha 
biturum  fe  innocente,qui  nomen  fuum 
in  uanum  ufurpauerit*        Qmbus  uerbis^ 
feculiarem  quandam  ultionem  edicit  in  huius  man- 
datiprcsuaricatQres, 

MAN- 


60        CHRIST*    RELIGIOtflS 

MANDATVM    IIIK 

Recordare  diei  fabbati,ut  fandtficei 
illum  ♦  Sexdiebus  operaberis ,  S>C  facies 
cun&um  opus  tuum :  feptimoaute  die 
fabbatum  eft  Domini  Dei  tut  ♦  Non  fa^ 
cies  ullum  opus  tuum ,  tu  &  filius  tuus, 
8C  filia  tua,feruus  tuus  &C  ancilla  tua,  iu* 
tnentum  atq?  pei  egrinus  tuus,  qui  eft  in 
portis  tuis.Quonia  fex  diebus  fecit  Do=* 
minus  axlum  &'  terra,  mare,  &  omnia 
qux  in  eis  fciftl :  &  die  feptimo  quieuit* 
ideo  benedixitilhjSc7  fandificauitillurn. 
Pertinet  quo^  ad  pietatem  &  Dei  cultum^  fab- 
bati  obferuatio  :  cjuandoquidem  fub  prima  tabult 
Exod.ji  comprehenfaeft^&diei  fanftificatio  nominatur. 
Nwwer,  it  Qfwre  nihil  unquam  feuerius  exegit  Dominus .  Et 
cum  fubuerfam  omnem  rfligioneuult  apud  prophe* 
tas  fignifcare^olluta  ac  prophanata,  uiolata,no  cu 
Itrc.ij  ftodita^nonfaniificatafuafabbata  commemorat. 
duafiomiffo  hoc  obfequio,  nihil  reftaret  amplius,in 
quo  honoraripoffet.  Minimeautem  ambigendu  eft, 
auin  prtfceptum  hoc  umbratdefuerit,  ac  ludteispro 
cercmoniarum  tempore  mandatum :  ut  fyiritualem 
Dci  cultumfub  externa  lllis  obferuatione  reprafen* 

iarct. 


INSTITVTIO,  6l 

taret .  Quare aduentu  Chrifti ,  <\u\ umbrarum  lux 
eft,  &ftguraruueritas ,  abrogatum  fuit:utc<eter<t 
Mofaiae  legis  umbr<e,  quemadmodum  euidenter  te- 
ftatur  Paulus.  Sed  nos  abolita  ceremonia  &  exter-  GaUt  4 
no  ritUy  cjuofub  legis  pcedagogia  ludceorum  ftdes  ex  Colof. 9 
ercc  batur^  ueritate  tamen  pr<ecepti  retinemus:cfuam 
dominus  perpetuam,  ludceiscfe&nobis  communem 
effe  uoluit.  Ea  autem  eft  ueritas:Quandoquidcm  ti- 
men  d  nobis  Deum  atque  amari  oportet,  ut  cjuietem 
noftram  in  ipfo  agamus.  Qupd  tumfiet?fi  prauis  no 
ftris  cupiditatibus  nos  plane  abdicabimus:qu<e nihil  iff.3T.jg  ■ 
ahud <\udm  confcientiam  torcjuenty  conturbanty&  Ueb^.et^ 
exagitat.fi  ab  improhs  carnis  noftr<e  opmbus  cef- 
fabimus:  hoc  cft,  quce  ex  concupifcentia  noRra^ 
naturce  noftrcenec{uitia  gignuntur :  ab  omnibus(ut 
femel  dicam)operibusyqu<e  ex  Deifyintu  nonfimt. 
quamhbetfapientice  humancefbeciem  pr<efeferant. 
Cuiufmodi  opera  omnia  uere  feruilia  funt :  i  quibus 
ceffare  lex  fabbati  tubet,  ut  Deus  in  nobis  habitet-,   loan.  14 
operetur  quod  bonum  e /},  ac  fanfti  fui  fyiritus  du~  Epbff.  3 
£lu  nos  regat.  cuius  regnum^pacem  ac  tranquilhta-  l>  C°r  5 
tem  confcientice  confert.  Id  autem  esl:  uerum  fabba-  Rom* 8 
tum.cuius  typus  ac  uelut  umbra,  ludaicum  illudfuit. 
Ideocfc  diei  feptimo  afiignatu  eraty  cjui  numerus  per- 

feilionis 


6z  CHRIST*     RELIGIONIS 

feftionis  figmficationem  habetin  fcriptura .  Qut 

docemur-,  fabbatum  nobisaDeo  perpetuum  man~ 

dari,  &quodnullo  terminofiniatur .  deinde^  nun\ 

fore ,  ut  plene  &  ad  luftum  modum  fan&ificetury 

HcSr.4.  uf^adfeptimum  diem.llleuerodiesfeptimus,'ulti- 

mus  eft  &  tfternus.  In  <{uem  hcet  pro  parte  ingrefii 

fimus^uicuncfefumusfddes,  nondum  tamenplene 

peruemmus.  Nunc  enim  per  fdem?  noflram  in  Deo 

quieteminchoauimus,  mquaetiaquotidie  progref- 

fusfacimus:  ut  tunc  tandem  perfiaatur,  cum  imp/e- 

I  fd66  ^ltHr  l^  k^ >  iuo  ecc^eflce  Dei  promittitur  /ifc- 

Cor  ir  batum  ex  fabbato .  nempe  y  cum  erit  Deus  omnia 

Gen.z  in  omnibus.  Id  &  Dommus  nobis  m  creatione  mun 

di  oftendity  CjUamfexdiebusabfoluit?feptimoquie- 

uitab  omni  opere,  ut  eius  exeplo  ab  operibus  quocfe 

noftns  ceffantes ,  requiem  in  ipfo  noftram  qucera- 

muSi&adhocfeptimidiei  fabbatum  afiidue  afyi- 

remus.Qupdaitinetad  diem  dominicu,  quem  nunc 

obferuamus :  non  eh  ideo  inftitutus ,  ut  pr<£  cceteris 

illum  fan&ficemus?  id  e#,  fanciiorem  ceftimemus. 

hxc  enim  folius  Dei  prxrogatiua  e#,  q  dies  omnes 

.     ex  cequo  honorauit.  Verwm,  ut  ad  preces  &  laudes 

fn    DeiiadaudiendumuerbumMfKMnMtoruufum, 

'  '  ecclefia  eodie  conuemat.  In  c^uce  officiafio  melius 

fludium 


INSTITVTIO,  *} 

fludium  omne  uacui  conferamuSy  cefiatur  i  mecha- 
riias  &  manuarip  openbus ,  ac  auocamentis  omni- 
bus,  cpce  ad  huius  mtcs  rationem  pertinent.Eiufdem 
ratioms  funt  <&  folennes  aiij  dies ,  quibus  myfteria 
falutis  noPxrcs  memoria  repetutur .  Qupdfi  uerbum 
'illud  toto  animo  (ut  decet)  imbibimus ,  ac  per  ipfum 
mortifcamus  hominis  ueteris  opera:  no  diebus  dun- 
taxat  feftiSifedomriidiecontinenter  fabbatufan- 
tiificamus ,  &  quod  hic  lubemur-,  celebrare  mcipi- 
mus  fabbatum  ex  fabbato .  In  jumma ,  non  religio- 
ne  alic^ua  difcernimus  inter  diem  &  diem^  fed  com- 
munis  politice  caufa .  Qupfdam eriim  dies prafcri- 
ptos  hdbemus^  noquibus  fimpliciterjeriemur-,qud^ 
finoslra  ceffatione  colatur  aut  deleRetur  Deus:fed 
q>4ia  aliquo  die  ecclefiam  conuemre  oportet .  Diem 
autem  certum  acflatum  effe  refert,  ut  omnia  fecun-  *•  Cor.14 
dum  ordinem ,  &  citra  tumuhum  fiant .  Ita  eua- 
nefcunt  nugce  fophiflarum ,  qui  ludaica  opinione  or 
bem  imbuerunt:  abrogatum  effe  (juodceremoniale 
eratin  hocmaniato  ( idautemuocant  fua  lingua, 
dieifeptimce  taxatione: )  remanere  autem  <juod  mo- 
rale ePi,  nempe7unius  diei obferuationem in  hebdo- 
made.Atqui  id  nihil  aliud  efl,  quam  in  ludceoru  con 
tumekam  diem  mutare,  diei  obferuationem  retmere. 

Htfani 


64  CHRISTV  RELIGIONIS 

Er  fane  uidemus7  quid  tali  docirina  profecerint.  Qui 
enim  eorum  conftitutionibus  bcerent,  craffa  carna- 
licfc  fabbatifmi  fuperftitione  ludceos  ter  fuperant. 
*         Vr  non  minus  hodie  ipfis  coueniant  obiurgationesy 
teji.  i.js  ^Kce4pMj lefaiam  leguntuncjuam  ijsi  quosfua cetate 
prophetaincrepabat .  Aliudmfabbattfmo  fpe£ian~ 
dum  officium  hdceiserat.  non  illud  adrehgionem 
pertinens^fed  ad  conferuandam  inter  homines  ceciui 
tatem ;  cjuxuult,  interdumferuorum&ammalmm 
operas  remitti^neinhumani  exaSiores  aftidueiu- 
ftandoyuitra  iuftum  modu  ipfos  premant.  Quancjua 
Bxod.15  hcec(ut  arbitror)magis  inflituti  utihtas  a  Mofeh  in- 
BcuterJ  dicabatur7quaminftituendicaufa.Huius  cequitatis 
ratioanobis  hodiequoq;  hahenda  e#>  nonferuili 
duadam  neceftitate^fedprout  charitas  diftauerit. 
En  quatuorprima  prcecepta,  auceprcefcnhut^OMit 
les  nos  erga  Deum  gerere  debeamus :  qmbusprima 
tabula  clauditur.Quod  autem  prceter  uulgarem,  & 
fereubich  ufitatam  formamy  auatuor  pneceptafub 
prima  tabula  includoud  non  aut  nSlla.aut  leui  eiiam 
\         ratwnefatium  eft.  Nam  qtd  ahter  partiuntw^  fecun 
dumlmandatum  cjuodrecitauimusy  numero  expun- 
guntiquod  indubie  mandati  loco  diftmfie  a  Domi- 
nopoficum  eft.  Decimum  uero  de  non  concupifcen 

disproxi- 


INSTITVTIO*  6$ 

4isproximirebus-,ineptein  duo  concerpunt  quod 

unum  &  idem  e&  Ad  hcec  talem  partiedi  rationem  Orig.fa 

furiore  feculo  incognitamfuiffe  intelligi  ex  eo  po-  Exoi. 

teft ,  quod  Ongines  hanc  nojtramfine  cotrouerfia  Aug.lib.z 

fofuit.  Augufiim  quidem  temp.ore  iam  dla  inuenta  <{u*ft-  uet, 

erat:  fed nonab omnibus probabatur. Ipjicerte Au  '*< ™we«. 

vuftino  ob  nimium  leuem  caufam  arrifit^  quod  in  nu  ^ob:lcunt 
&  ■  ,r    -1  ■       V*  lentitduz 

mero  trinano (Ji  tribus  prxceptis  conpciatur  pnma  ' 

tabula)magiseluceatmyftenum  trinitatis.inccete-  imfrc/i: 

ris  nofbra  magis  ei  placebat .  Nec  dubitauerim  dia-  -m  ^^ 

bohfraude  idfattum,  utfenfim  ex  hominum  animis 

mandatu  illud  elaberetur ,  quo  tam  caute  idoloktria 

prohibetur.Hoc  obiterperHnngendumfuit^ne  quis 

ceu  nouam  ty  nuper  excogitatam.nohram  partitio 

He  *ut  mireturyaut  rideat,  supereftfecunda  tabula* 

MANDATVM         V* 

Honora  patrem  &f  matrem* 

Hoceftj  quandocjuidemtimeri  dnobis  Deum  Ephe[,6 
dtframarioportetine  parentes  uelnegligamus-,uel 
ulla  in  re  offendamus ,  uerum  his  multu  deferamusy 
eos  reuereamur  &  colamus-,  v\sfub  Domim  uolunta 
teobediamus :  v\s  commodare  ac  gratifcan  ftudea- 
muSy^uibufcuq;inrebus ilhs ufuieffe  poterit  noftra  Mith>i% 
epeu.Additur  benedittiot      V  iduros  diu  fu 

e         pcr 


06       CHRIST*     R£LI<5IONIS 

per  terram,qui  parentes  eo  quo  debent 
honore  profecuti  fuersnr:  Velutfinguk- 
ris  cuiufdam  commendatwnis  uice ,  cju*  declaret  g 
grata  fit  Deo  huius  mandati  oh  feruatio ,  £r  torpo- 
rem  noftrum  excket  &  exhortetur.fimul  ut  ingrati 
filijy  qui  mutuam  parentibus  uicem  acgratiam  refer 
re  neglexerint,  ccrtifima  maledittionem  exfe&et* 
MANDATVM    VU 

Non  occides, 

Matth.  j  H°c  e&  5  Qwidoquidem  timeri  Deum  a  nobk 
atcj>  amari  oportet,  ne  cjuem  ullo  genere  offenfwnh 
l<edamus ,  ne  cui  iniurvj  fimus,  ne  cjuem  laceffamusy 
ne  cui  uim  afferamus.  cjuin  fotius^  fi  quis  eft  in  «o- 
bis  timor  atcj;amorDeiy  omnihusy  amicis,  inimiasy 
heneuolentiam  exhiheamus:  utrify  placere  fludea- 
mus:utriffyficjuo  in  difcriminefunt^auxiliarem  ma 
num  afferamus:utrify  benefici  effe,  cjuantum  poffti 
tnuSy  contendamus. 

M  A  N  D   A  T  V  M       VI  I 

Nonfornicaberis, 

TAdtth.  t     Hwc  pertinet,uu  cjuoniatimeri  a  nohis  atfy  amari 

E phcf. t  De«  oportety  cafte  ac  cotineter in  omni  uita  noflr-t 

i.  Cor.6  omnia  copoyiamusjoquamurjagamus.^  t  cjuado  uir 

mtth.19  ginitasfingulareeftdonuDei^uideatfingulicjdfihi 

datum 


I&STITVTIO*  6y 

iatumfit.Nam  cjui  hoc  uerbum  non  capiunt^reme-  I,  Cor ♦? 
dium  habent  carnisfua  impuntati ,  oblatum  fih  d 
Domino.eo  nifi  utantur.cum  Deo  pugnant,  ac  eius 
ordinationi  refifiunt ,  Ne<£  dicant  ( ut  multi  hodic 
dicut)  fe  Dei  auxdio  adiutos  omnia  pojfe.  Dei  enim 
auxihum non nifiijs ade^qui in u^fuis ambulant:  Pp  ?t 
hoc  efljnfua  uocatione,  a  quafe  ifh  contra  Dei  uo 
luntatem  fubducere  conantur.  In  hac  peruicatia,  ne 
Deum  auxdiatorem  expeclent:  fed  meminermt  po- 
tius  eius  quod diBum  e^Dominu  Deum  tuum  non  j^cut.S 
tentabis .  Hoc  uero  Deum  tentare  e #,  contra  natu-  MatthA 
ra,  qua  ab  eo  nobis  indita  efl ,  nitiiac  prcefentia  eius 
donafyernere.Qupd  ifti  non  modo  faaunufed  m<t 
trimoniu  etiam ,  quo  d  Deus  inftituere  dignatus  eRy 
quod  in  omnibus  honorabile  pronunaauit ,  cjuod 
ChriflusDominus  nofterfua  pr<efentiafan£hfi'ca  Gen.* 
uit,  quodprimofuomiraculocohontftaredignatus  Hcwujt 
f #,  polluhonem  uocare  audenty  tantum  ut  qualem-  i04/*»  * 
cunfy ccehbatum miris encomijs tollant.  Quafi ue* 
ro  non  aliud  ccehbatus  fit.ahud  uirginitasNitam  an 
gelicamuocantiin hoc  angehs Dei maxime iniurijy 
quibus  fcortatoreSjadulteros?  &  ahcjuid  multo  peius 
acfcedius  comparant .  Etfane  argumeniis  hic  mini- 
me  opus  eflj  ubi  reipfa  palam  reuincuntur  ♦  Videmus 

c     z         cmm 


68        CHRIST*    RELIGIONIS 

e  nim,  cjuam  horrendis  pcenis  huiufmodi  arroganiitj 
Cr  donorum  fuorum  contemptumpafiim  ulcifcatur 
Dominus.Coniuges  uero  necfefibi  licere  omnia  ipfi 
exiftiment ,  fcdfuam  ctuipj;  uxorem  fobrie  ac  mo- 
iehe  habeat :  £r  uiajfim  uxor  uirum.ficagente$y 
necjuid  omnino  indignumhoneftate  actemperan- 
tia  matrimonij  admittant ,  poftremo ,  cogitentfein 
Domino  nupfiffe. 

MANDATVM     VJIU 

Non  furtum  facies, 

Hanc fententiam habet .  Quandoquidem  timeri 

a  nobis  Deum  atq;  amari  oportet:  ne  cuiquam ,  uel 

fraude  intercipiamusyuel  manu  ac  ui  rapiamus.}quod 

fuum  efl:ne  cjuem  in  negotijs  ac  contrattibus  im- 

peritum  circunfcribamustaut  plus  uendendo,  aut  iu 

fto  uilius  emendo  ab  \fs ,  qutrerum  precia  ignorant: 

uel  cpiauis  alia  arte  ac  dolo ,  c\uo  bonis  alienis  manu 

imjciamus.  Verum,  fi  cjuis  eft  in  nobis  timor  atcfc  a- 

mor  Dei ,  huc  magis  omni  conatu  tncumbamusy  ut 

jefa.  tS  *micos  iuxta  ac  immicosy  cjuoad  hcet ,  confiho  atfy 

Rom.u  ope  in retinendis  fuis iuuemus :  ac  noftro  potius  ce 

z .  Cor.  8  damus, quam  ex  alieno  fubducmus .  necj.  idfolum: 

Epbe.ir  fedjireru dijficultate premuturyeoru necefiitatibus 

erc,  comunicemus^ac  inopiam  noftra  copiafubleuemus. 

MAN- 


INSTITVTIO*  6$ 

MANDATVM       IX* 

Nonfalfum  teftimonium  dices* 

Koc uult.Quandoc^uidem timeri Deum a nohis  Mdth.7 
atcf^amariofortet.ne^uem  falfaaccrratwneprema  Row.15 
muSy  necuiusfamamprofcindamus:  nemaledi£lis  C^H 
eir  amans  falibus^uel  hngua,  uel  aures  praheamus: 
nequidde  aliquo  finiftrum  fufyicemur  ■>  aut fentia- 
mus .  uerum  ^fiquis  efl  timor  atc^  amor  Dei  in  no- 
bis,de omnihus^uoadlicety  <& candide  fentidmusy 
&  hononfice  locjuamurt  ut<ecjui  erga  omnes  inter- 
fretes^eorum  diRa  ZrfaSla  in  optimam^uantum  li 
cehit.parte  accipiamus ,  Huc quo&extenditur man  pfof.y 
datum  iRud^  ne  ullis  mendacvjs  dele&emur?  nefcur  Math.u 
nlem  urhanitate affettemus,  ne  urhance  atcfc  ociofe  Bpbef  4 
loquaatati  nos  accommodemus.  C?  $ 

MANDATVM         X» 

Non  concupifces  domum  proximi 
tui ,  non  defiderabis  uxorem  eius ,  non 
feruum>non  ancillam,  non  bouem3non 
afinum,  necp  omnia  quae  iliius  funt* 

Qup  Dominus ,  cjuem  timeri  a  nohis  atch  amari 
decetjomne  defidenum  alience  uxoris7  familitfjpof 
fefiionum^aut  cmufuis  honi  interdiciu  Qua  ratiorte 
multo  magis  uetat ,  ne  cjuas  inftdias ,  ne  cjuamfrau- 

e     j  dem, 


70     CHRIST*      RELIGIONlS 

iem  autdrtem,  etiamfi  honeho  nomine  pr<etexi 

pojSt,  intendamus  \  quaueluxoremariticonfortio 

exeat^uel  ferui  eius  manufefubducant.uel  alia  bom 

illi  excutiantur.  Ne  uxore  ac  feruos,  blandiloquen- 

tia  a  marito  uel  domino  diftrahamus :  ne  maritum 

ipfum  db  uxore ,  cjuo  repudiata  nojlrafiat.  ne  domi 

num  iferuisj  auo  expulfiad  nos  tranfeat:  ne  quos 

iemum  eiufmodi  dolos  ■>  ciuibus  affueti  funt  captiofi 

homines^Mruamus^cjuibus  alien*  res  in  manus  no 

firas  uenUnt .  Opus  enim  prohibitum  haud  dubic 

oportet  effe,  ubi uoluntas  ipfa &  cupido,habendi'<fc 

cogitatio  prohibetur .  Verumji  <juis  efl  in  nobis  ti- 

mor  atc^  amor  Dei^otius  hoc  agamus-,ut  non  opte- 

mus  modo  fuam  cuify  uxorem ,  &  omnia  fuafalu* 

atcfe  integra  manere:  fed  etiam  uiri  atcfe  uxoris  amo- 

remfoueamus,  feruosad  officium  hortemur:  omni- 

bus  denify  ratiombus  fuum  cuicfe  tueamur,  quantum 

BphefA  xn  n°bis  e&  ♦  QjjOd  uero  aliena  concupifcere  prohi 

bemur^  huc  etiam  refem  debet,  ut  pro  fua  <{uifcu  uo- 

catione  partibus  fuisfungatur.&alteriquocloffi- 

cv\fui  eft,pr<eflet.Alienum  enim  &  concupi  fcit^  & 

EoW'!5  retinet-ytjuinon  execruitur  <{u<£  exfuaeuocationis 

t.Pet.i  mtnere altjs debet.  Hac ratione populus fuos reges, 

^^^principes^magiftratus^aliosfibipriefeilosyinho 

nore 


fNSTITVTTO*  W 

nore  habeat?eorum  dominationem  ctquo  animofe- 
rat,legibus  &  lufiis  pareau  nihd  detrectet  quodfub 
Dei  uoluntate  exequi  poj?/t .  Rurfum.illi  flebisfuct 
curam  fuRineant ,  ms  reddant ,  publicam  pacem  ac  j^cut  i 7 
tranquihtatem  coferuent:  bonisfint prctfidio.malos  t.  Paral.19 
coherceant:  fic  omniaadminihrent,  quafi  fupremo 
regiac  uidiciDeo  fun&ionisuct  ratione  reddituri 
Bpifcbpi  &  ecclefiarum  miniftri  fdeliter  uerbi  mu  i .  TimoL  $ 
mheno  incumbant ,  nec  falutis  doctrinam  adulte-  1.  Tim.  1 
rentftd  puram  £r  fincera populo  Dei  tradant  .nec  z?  4 
do&rrna  folum ,  fed  uitce  exemplo  eum  inftituant.  Tit.  1 
prcefint  denify  ut  borii  paRores  ouibus.Populus  m-  *•  Prt»T. 
oj?im  eos  fro  nuncv\s  &  apoftolis  Dei  agnofcat:  AWttfc.10 
fwmijsfconorewre^t,  <po  Dommtts  eos  digna-  Row«i0 
fws  efl  i  quce  eorum  uitct  neceffaria  funt,  prcebeat.  ^  J 
Parentes? hberos utfibiaDeo commiffos, alendosy    '  ,   *  * 
docendos,regendos,fufcif>iant.nec(uainhumarii-  f  T^r- 
fc#e  <rc  (iwiti<*  eor«  <mimos  exafyerent-,  tyafe  auer  , '  T  ^^  T 
tant:fedlenitateacindulgetia,quctfuamperfonam  Epfrrf  6 
deceat,  eos  foueant  <&  ample&antur .  quomodo  &  Coloff.  $ 
fuam  illis  obferuatione  a  liberis  deberi,  ante  dicSium 
cfl.luniores  fenilem  cttatem  reuereatur-,  ut  eam  ceta* 
tem  honorabile  effe  Dominus  uoluit .  Sencs  quo<y 
imenwtis  imbecillitatemfua  prudentia,  &  fio  ma- 

e   4.         ffs 


72       CHRIST*       RELIGIONIS 
gis  quamilh  pollent  rerumufu,  moderentur:  nori* 
tfyeris  clamofi\a;infeBationibus  eos  inceffentes, 
fed  comitate  ac  facditate  feueritatem  temperantes. 
Ephef.6  Seruife  ad  officium  fedulos  &  ohfequentes  Domi* 
Coloffit  nis  pr<eftent:non ad oculum  feruientes,  fed ex ani- 
Ttf  *  mojanquaobfecjuiafua  Deo  reddat.Domini  <jko<£ 
%i  V(?Z  non  morofosfe  &  Mtra£Ubdes  erga  feruosgeranu 
A   hl  non $*****& nimm eos  uexent->  non contumehofc 
&*  F  l*  accipiantfedpotius  agnofcant fibifratres  effe^eiuf 
dcmcfc  Dommi>qui  m  ccelis  eft,conferuos:quos  mu- 
tuo  amaregrtolerare  in  omni  manfuetudme  debe~ 
ant.Ad  hunc  modum  ([uify  reputet->  quid  infuo  or- 
dincac  loco  proximis  debeat>et  quod  debet>  foluat, 
Habemus  totam  lcgem  decem  mandatis  explicatam. 
quibus  fatis  omnium  eorum  admonemur ,  qu<e  uel  i 
nobis  exigit  Deus,  uelfieri  uetat>  tu  ergtfa  tu  ergx 
alios.  Yacdeaut  eftgfyicerequo  tendat  omnia:  nepe 
ad  docendam  charitatem .  ac  primum-,  ut  Deum  ti*> 
meamus-,  amemus>colamus>  ipfo  confidamus-,  iffum 
inuocemus  ac  requiramus ,  ab  ipfo  omma  expe&c- 
m  usjn  ipfo  fraftdia  noftra  collocemus>in  iffo  quie 
fcamus:<juce  fumma  e#  jprima tabuU-,  qua  ad  pieta- 
M4tffc.7  tem  peculiariter  infiituimur.  Deinde>  ut  propter 
Deum>charitatem  cum  alqs  colamus:ita  cum  otnni- 

bus 


JNSTITVTIO*  75 

lus  agendo,  utnohfcumagioptemus  i  cfuodeftfe* 
cundce  tabulte  caput .  non  aut  ut  nos  ipfos  amemus< 
Ne<£  enim  in  tota  lege  fyllaba  una  legitur,  <[u<z  regn 
lahominideijsftatuat,  q  fuo  comodofaclurusaut 
omiffurusfit.lt  farie  quado  ita  nati  funt  homines.ut 
in  amorefui  toti  promferatur :  nullafuit  opus  lege> 
quce  amoreillufyonte  fua  immodicu  magis  inflama 
ret.Qup  plane  perfyicuu  eft.non  noftri  ipforu  amo 
rem,  fed  Dei  <&  proximi,  obferuatione  madatorum 
ejfe^ptime^acfanciifimeeum  uiuere,  qui  \  mirii- 
tneferi  poteft,fibi  muit  ac  ftudeuHeminem  uero  eo 
peius  nec  imquius  uiuere ,  quifibt  duntaxat  uiuit  dc 
ftudetfuack  duntaxat  cogitat  ac  quarit .  Roc  uero 
no  eftobiter  prcetereundu  i  no  externa  modo  opera 
lege  Dei  prcecipi  aut  prohiberi,  fed  cogitatioes  ipfas 
ty  intimos  cordis  affe&us ;  ne  quis  legi  fatisfailum 
"exiftimety  ubi  manus  duntaxatab  opere  cotmueriu 
Sunt  enim  qui  oculos,  pedes,  mams&omnes  cor- 
poris  partes  in  aliquam  legis  obferuationem  compo- 
nunt:  cor  ab  omni  obedietia  alieniftimu  interim  reti 
nent.tufe  defunRos  putant,  fi  probe  apud  homines 
difiimulauerint,quod  coraDeo  in  cordegerut.  Au- 
diut^No  occides,No  m&chaberis-,  Nofurabensigk 
dmm  ad  cadem  non  exerunt ,  corporafua  meretri- 
?    ■  c     5  cibus 


74      'CHRIST.     RELIGIONIS 

c  ihus  non  commifcent^manus  alienis  honis  non  irirf 
ciut.  Wxc  omnia  hene  ha£lenus:fed  ccedes  totis  ani 
misfyirantfcruent  in  lihidinem,  omnium  hona  ocu 
lis  retortis  afhiciunt^  <&  cupiditate  deuorantlam  ue 

Rofld. 7  ro  deeR  cjuod  pracipuum  erat  legis.His  fortiter  re- 
clamat  Paulus^affirmas  legemfymtualem  effe :  hoc 
eft ,  qu$  totam  mentem,  totam  ammamjotam  uo- 
luntatem  ohfequentem  exigat .  hunc  cum  effe  legis 
fenfum  dicimus,non  nouam  ex  nohis  interpretatio- 
nem  ingerimus:  fed  Chrijtum  optimu legis  interpre 
temfecjuimur.  Cum  eriim  Pharifei  peruerfa  opinio- 

llttthj  nepopulum  imhuiffent,  legem  perficere,  cjtu  exter- 
no  opere  whd  aduerfus  legem  perpetraffet:  hunc  pe 
riculofifiimum  errorem  arguit^  impudicum  muhe 
ris  afte&umfcortationem  effe  pronunciat.homici- 
das  pronunaat,cjuicuncfefrairem  oderint.facit  enim 
reos  iudicio^ui  uel  iram  animo  cocepennv.reos  con 
filiojcjui  murmurando  autfemendo  alicjuam offen 
fianimifignificationedederint :  rebsgeennceignis^ 
qui  conuitijs  &  maledi&is  in  apertam  iram  projihe- 
nnt.Htfc  qui  non  uiderunt,  finxerunt  Ghrifium  <d 
terum  Mofen  legis  Euangeliccektorem^ciu^defe- 
£iumM.ofaicceiUiusfupplenerit :  quod  falfijtimum 
eft.&ihd  erim  illic  ad  legem  uetere  adiecit^jed  vba* 

nfecrum 


tNSTITFTIO,  J$ 

rifxorum  mendacijs  obfcuratam,&fermento  inqui 
natamjantu  afferuit  &  repurgauit.  Eadem  ueligno 
rantia  uel  malitia  ex  prtfcepns  de  non  appetendd 
mndi£tayde  diligedis  inimicis^uce  &  omnibus  olim 
ludxis  traditafuerunty  &  tum  omnibus  in  commu- 
ne  Cbriftianis  tradebantur,  confdiafecerunt :  qui- 
bus  parere,  uel  non  parerejiberum  effet.Eorum  au- 
tem  neceffariam  obedientiam  ad  monachos  relega* 
runt ,  ut  uel  hoc  uno  fimphcibus  Cbris^ianis  effent 
iuftwreSy  quod  ultrofe  feruandis  confilijs  obftringe 
rent .  Et.rationem  afiignant,  cur  eapro  legibus  non 
recipiant:  quodfibi  onerofa nimium  &grauia uide 
antur.ChriRianis  fr^fertim,  quifuntfub  legegra- 
ine.lti  ne  legem  Dei  ceternam  de  diligedo  proximo 
refgere  audent?  An  no  autem  proximum  noRrum,  lUc  fo 
(ropofita  parabola ,  uel  ahenifiimum  quenque  effe, 
cuioperanoftraufuieffet7declarauitChriftus?An  $rouer  v 
'■  fion  pafiim  occurrunt  mandata,  quce  inimicorum  di  r0 m  ,  \ 
le£lioneminobisexigant?Vtcumefurientesiube-  Exod  zx 
tnur fafcere.eorum  errates  boues  & afinos  in  uiam  r>eut>~$ i 
dirigere.autonerifuccumbentesfubleuare.  Annon  Hefcr.io 
e!i<eternumuerbumDommi!Mihiuindiftam-,  &  Mttth>s 
■  ego  retnbuam.Et  quid  htcfibhquafauoluntiDili 
gite  inimicos  uefhos:benefacite  ijs  a\ui  oderunt  uosi 

oratt 


*?6       CHRIST4      RELIGIONIS 

orate  pro  perfequentibus  uos->ut  fitis  flij  patris  ue- 

fbri  qui  in  ccelis  esl.Qm  erunt  igiturfity  ccxleftis  p<* 

trislan  monachi<Bene  uero  nobifcum  ageturSifoli 

momchi  Deum  patrem  uocare  audeant .  Vere  itack 

fe.filios  fatbanx  effe  produnt,  qui  comune  mgum  fi- 

liorum  Dei  ita  licenter  excutiunt  Sedquam  infulfe 

ratiocmantur?  Onuseffetnimiumgraue  Chnfli- 

anis.  Quafiuero  gramus  quiccjuam  excogitari  pof- 

fit,  cjuam  ddigere  Deum  ex  toto  corde,  ex  tota  ani- 

ma,ex  totis  uiribus.  pr*  ifta  lege^nihil  nonfacde  ha 

beri  pofiitifiue  ddigendus  inimicusjwe  omnis  uindi 

&e  cupiditas  ex  animis  deponeda.  Omnia  certe  no 

ftrce  imbecdlttati  arduafunt  etdifficdia,  uel  ad  mini 

mum  ufy  legis  apice  .Dominus  efyin  quo  uirtutem 

facimus  ♦  Det  ille  quod  wbet,  &  iubeat  cjuod  ueht, 

Sub  legegrati*  effe  Chriftianos,  non  efleffrenate 

finelege  uagdrufedChriflo  infitos  effe,cuws  gra- 

tiaalegismalediftione  liberifunt :  &cuiusfyirittt 

legemhabeatinfcriptam  incordibus.  HancgratiZy 

Rom<%  legem  improprie  uocauit Paulus ,  alludens  ad  legem 

Deiy  cui  per  contentionem  eam  opponebat  ♦  l&i  in 

nomme  legis  de  nihdo  phdofophantur .  Porro  iam 

anteaudi&is ,  grauem  atfy  hombdem  fententiam  a 

Domino  pronunciari  in  eos  omnes  >  cjui  legemfuam 

ullain 


INSTITVTIO.  ij 

ulla  in  parte  tranfgrejii  fuerint ,  ac  no  per  omnia  mt 
pleuennt.  quam  ut  impleamus.non  e/J  in  noftris  m- 
ribusfitum.Oes  igiturlegis  trafgreffores  ftatuimur. 
nec  anquibus  nomu\fed  nobis  omnib.debentur,  ac 
ceruiabus  noftris  imminet ,  quce  in  ea  peccatonbus 
editlce funt  malediBiones ,  Itac^  fi  in  lege  duntaxat  : 
intuemur->non  aliud  quam  animum  defyondere,con 
fundi, ac  defyerare  pofiumus-,  cum  ex  ea  damnemur  GaU$ 
omnes  ac  maledicamur.ld  efl,  quod  ait  Paulus:  Qui 
cunfyfub  lege  funt,  omnes  fub  malediilo  effe.  Ne<£  *; 

enim  aliter  poteR  lex,  <juam  omnes  ad  unum  komi- 
nes  accufare  &  arguerexonuincere-,  &  uelut  depre  R0W*  3 
henfos  tenere .  damnare  deniq; ,  in  ludicio  Dei :  ut         3 
Deus  folus  iuhificetur-,fileat  aute  afacie  eius  omnis 
caro  ♦  Ne<£  uerogamamuSj  cjuod  a  multis  hodie  ia- 
Harifolet.quipoftcjuamfateri  coaciifunt7remfibi 
effe  impofiibilem?  perfettam  ultimamc^  luftitiam  af- 
fecjui  operum  meritis.cum  legem  nunqua perficianti 
id  quidefatentur.fed  ne  uideantur  omni  glonaftpo- 
liati,hoc  eft,prqrfus  Deo  cefiiffedegemfe  pro  parte 
feruare  allegant ,  hac  pro  parte  fe  luftos  effe .  quod 
uero  deei},  id  fuffici  ac  redimi  contendunt  per  fatif- 
faciiones  ac  fupererogationis  opera .  hancjlbi  effe 
coram  DeofuidefeSluscompenfationem.  Inhunc 

erroran 


J$  CHRIStV     &ELfGIONtff 

errorem  eos  demerfitfui  ipforu  obliuiojuftitice  Det 

lere.iy  contemptus.ac  peccah  fui  ignorantia.  Excidunt  cer 
Gen.  8  te  a  fui  cognitione,  qui  aliosfe  effe  exiftimant*,  quam 

Vf4  94  fcnptura  defcribit  uniuerfos  phos  Adam.  duorum 
IMtth.  6  excellentim  kftf  f /ogijs  comendat,  quodfint  per- 

lcl4*  5  5  mf0  fy  prcefrafto  corde ,  cjuodfgmentum  cordis 
eorum  malumfu  a  primis  anms,  cjuod  omnes  cogitx 
iiones  uwce,  quod  lumen  tenebrce^uod  omnescjud 
fioues  errauennt,  unufquify  in  uiam  fuam  declina- 

Vf*l  14  umt->  iuo&  ^onjrt  a d  unum  inuentus  qui  faciat  bo- 
n«m,  cjuodnemo  eorumintelligatautDeumrequi* 
rat^cjuod  timorem  Dei prce  oculis  non  habeant:  brc 

Gen.  6  uiter^uod  carofint.quo  nomine  intelliguntur  ope- 
GaLj  r*  iB*  omnia^  cjuce  enumerantur  a  Paulofomicatio, 
immuditia,impudicitiay  luxunajdoloru  feruitus,ue- 
neficia,  inimxciiice-,  cotentiQes^cemulatioes^rce/ixcc^ 
diffenfioesyfe&a,  inuidi<e>bomicidia,  &  quicqdfce- 
ditatis  aut  abominatiois  excogitari  poteR.Tatefci- 
licet  dignitaiisfduciaftolide  aduerfus  Deum  fuper- 
bimus.  Roc  emm  habendum  eft  catholicumtheore- 
maiAduerfus  Deum  glonari>  quicunfy  mfeglonan 

Rom.  5  tur.Siquidem  hoc,mundu  Deo  fubdhPaulus  uocat: 
dum  prorfus  adempta  eft  homimbus  gloriandi  mate 
ria  ♦  Audet  ne  homo  tantce  ignommi*  i  Deo  dam- 

mtus 


INSTITVTICU  79 

yidtus  j  cjuicqtidfibi  reliquumfacerefadhuc  nefe ali 
quid  effe  putattnondumfe  frofternere  &deijcere> 
Deoq-omnia  dare  difcitfnondum  infua  humilitate, 
Deum  exaltaretNo  enim  humilitatem  uoco,fiquid 
fibi  refiduum  effeputat.Et  ha&enus  pernitiofam 
hypocnfm  docuerunt^ui  hcec  duo  iunxerunt:hu~ 
militer  de  nobis  fentiendum  coram  Deo ,  &fcien- 
dum  alicjua  effe  noftra  merita.  Si  enim  contra  quam 
fentimus  confitemur  coram  Deo ,  illi  mentimur,  Si 
autem  reuera  &ferio  agnofcimus  nihil  noflru  effey 
euanefcit  omnis  meritorum  non  modo  fiduciaftd 
cpinio.  In  homine  igitur-,  finaturalibus  fuis  dotibus 
cenfeatur ,  a  uertice  capitis  ad  planta  ufcy  fedis  fcirt 
tilla  boninoreperietur.GratiaDeie{lyquicquidin 
eo  e  /f  cjuo  d  laudem  meretur.Sed  hcec  noftra  e/J  mt 
lignitas.noRrce  quidemfceditati  prcetextum  femper 
inducere?  Dei  uero  dona  in  laudem  noftram  arripe- 
re.  Dei  etiam  Mitia  cotemnituryubi  talis  tarn^  per- 
fecia  no  agnofcitur-,  ut  nihil  ei  acceptumfit^  mfi  w- 
tegrum  ac  perfeSiu,  nullacy  forde  inquinatu.  Qupd 
fi  ita  eft :  omnia  noftra,  fi  fua  dignitate  cenfeantury 
mhil  nifi incjuinatio  funt  tyfordes .  Ita  iuflitia  no- 
ftraJniquitasiintegritdSipollutioigloriajgnominia* 
Qupd  enim  o^timum  a  nobis  proferri£Qtei%aliqu4 

umen 


prou 


$6        CHRIST*       RELIGIONIS 

tamen  femper  carnis  noftrte  impuritate  refyerjum 

&  corruptu  eh ,  £r  tanqua  ahquidfecis  admixtum 

habet .  Deinde  etiamfifienpojfet?  utaliqua  nobis 

effent  omnino  pura  luhac^  opera:  unu  tamen  pecca 

Ezecb.i%  iufatiseftaddelendaexttngueddcfc  omnememoria 

lacoo.  i  pnon5  m^liti^  ut  ait  propheta.  cui  &  Ucobus  cott 

fentiv.Qm  offendityinquit,in  uno.faclus  eft  omniu 

-ouf.  24  rm  t  \m  cum  uita  hcec  mortahs  nunquam  i  pecca- 

1.10*0.1  t0  pura  fit ,  quicquid  luftihce  dnobis  comparatum 

effetjid  fequentibus  peccatis  corruptum,  oppreffum 

&  perditum ,  in  confye&um  Dei  non  ueniret :  nec 

ad  luftitiam  nobis  imputaretur .  Denicfe  in  lege  Dei 

non  opus  refyiciendumfed  mandatum.ldeofi  cx  le 

ge  iufiitia  qu<eritur,non  unum  aut  alterum  opus,  iu- 

Jiumfacietfedperpetualegis  obedientia.  Praterea 

peccatum  res  ei!  eoufy  execrabilis  coram  Deo  >  ac 

tam  grauis  mometi ,  ut  tota  hominu  mftitia  in  unum 

cumulum  coa£ta>  unius  compenfationi  par  effe  non 

Gcne.$  pofit.  Videmus  enim  homineuno  dehclofic  k  Deo 

abiec?tum  ey  abdicatumfuiffe ,  utfimul  omnem  re- 

cipiendce  ac  recuperandce  falutis  rationem  perdide- 

rit.  Sublataeftigiturfatisfa&ionis  ftcukas,  quaqui 

fibiblandiuntur ,  nunquam  certeDeo  fatisfaaent: 

cuimhilgratuacceptumfyefl,  yuodab  inimicisfuis 

profeiium 


INSTITVTIO*  8t 

frofeBiumfit.lnimici  uerofunt  omnes^uibus  impti 
tatpeccata.Te£laigttur&  remijfa  peccata  nobis 
oportety  antec^am  adullum  opusnoftru  Dominus 
refyiciat .  Ex  quo  fecjuitur,  gratuitam  effe  peccato- 
rum  remifiionemjfiam  obfcurant&blafyhemanty 
(jui  fuas  fatisfattiones  ingerunt .  Nos  ergo  exemplo  Vhilip,  3 
Apoiio/i,  quceretro  funt obhuifcentes,  adeaautem 
pergentes  quce  ante  nosfunt?  curramus  infiadio  no 
fhrojendentes  ad  brabeumfupernce  uocationis.  la- 
£lare  uero  fupererogationis  operay  ctuomodo  cu  illo 
conuenit7cjuodnobisprceceptumejt?  ut  cumfeceri  &M&17 
mus  qucecuncfe  prcecipiuntur  nobis>  dicamus  nosfer 
uos  inutiles  e/Je,  nec  plusfeciffey  quam  cjuod  debui- 
rnus.  Dicere  coram  Deo^non  eftjimulare  aut  men- 
tirufed  pro  certo  habere ,  &  uere  ita  fentire .  lubet 
itac^  Dominus  nos  fincere  flatuere^  &  nobifcum  re 
putarey  nulla  nosjibiprcefiaregratuitaofficia^fed 
debita  obfequia  reddere.  ld(fa  cufecerimus  cjucecucj» 
prcecipiuntur  nobis:hoc  efi ,  fi  omnes  nofbrce  cogi- 
tationes  omnia^membra  uerfa  effent  in  officiale- 
gisiuelfiplufq  omnes  omniu  hominu  iuhitice^unius 
effent .  I/?z,  cjui  longiftime  ab  eo  abfunt ,  utfecerint 
quce  prceceptafunt:  audent  tamen  gloriari  fe  cumu- 
lum  addidiffe  ad  xuham  menfuram.  fedfacilefcdicet 

f      •    tycuiuis 


$Z        CHKIST*      RELIQIONM 

<*r  cuiuis  in  promptu  e# ,  hcec  in  fellis  &  caihedrif 
fub  umbra  diffutare.Cum  autemfummus  ille  \udex 
pro  tribunah  jederit ,  omne  os  obhrui ,  &  omnem 
glomtionem  euanefcere  oportebit.  Hoc>  hoc  qu<e- 
rendum  erat^uamad  eius  tribunal  defenfionisfidtt 
ciam  aiferre,  non  quid  in  fcholis&angulisfabuk- 
ri  poftunus.  Ad  hcec,  qua(esfunti  quas  ifti  uendita- 
re  Deo  uolunt  fupererogationeshugct-,  ftas  nec^uc 
Deus  mcjuam  iufii^necfa  approbatmec  cum  reddett 
da  erit  apud  fe  ratio.acceptasferet ,  Hac  demumfi- 
gmficatione  concedemus  effe  fupererogationis  opc 
leU, i  ra.utpote de quibus a propheta diCtu efl:  Qujs quce 
fiuit  hcec  de  manibus  ueftris !  Manet  igitur  illud-,  To 
tumhonnnum genus  perlegem  drgui,maled£tiom 
&  irce  Dei  obnoxium.  a,  qua  utfoluanturjpotefta 
te  legis  exire  neceffe  eh  et  uelut  ab  eius  ferukute  itt 
bbertatem  afferi :  non  carnalem  cjuidem  ilkmy  cjuce 
ab  obferuationelegis  nos  fubducat^adrerum  omnii 
licentiam  nos  inuitet,  concupifcentiamnoflram  ue- 
ht  ruptis  repagulis  aut  effufis  habenis  lafciuire  per~ 
mittatfedfyintualemiquce  percu!fam,&  conflernn 
tam  confaentiam  foletur  <&  erigaty  liberam  illam 
oRendensa  maledicltone  ac  damnatione,  quaillant 
kx  uinclam  <&>  conftnftam  premebattfanc  afitb^ 

leftionc 


INSTITVTIO*  g$ 

xe&ione  legis  liberationem^(ut  ita  iicam)  manu- 
mifiionem  affecjuimuricumperfide,  mifericordiam 
Deun  Chnfto  apprehendimus .  qua  jecuricerticfc 
reddimur  ie  peccatoru  remifione ,  quorufenfu  nos  l.  Cottf 
pungebat  ac  mordebat  lex  .  Hanc  uero  peccatorum 
remiftionem  nonfemel :  ut  multiftolide  opinanturr 
nobis  largitur  Deusiut  impetrata  prceteritce  uitce  ue 
nia ,  poftea  in  lege  Mitiam  cjuceramus .  cjuo  nihd  | 
infyemfalfam  induSios  rideret  ac  luderet.Cuenim 
ferfeclio  nulla  obtingere  nobis  poj?zf,  quamdiu  hac 
earneindutifumus :  Texautem  mortem  ac  iudicium 
omnibus  denunciet,  qui  non  integram  iuftitiam  ope 
re pfecerint:  habebit femper  quo  nos  accufet-,reosa* 
agaty  nificontra  occurreret  Domini  mifericordiay 
auce.  afiidua  peccatoru  remiftionenos  fubinde  ab- 
folueret  .Quareid  femper  conftat  quod  principio 
dicebamus,Si  ipfiexnoftradignitateceftimamur, 
quicad  meditemur  aut  moliamur,  nos  tamecu  omni. 
ius  noftris  conatibus  grftudtis ,  morte  ty  cofufw- 
ne  dignos  effe.Wac  ratione  &  fice  in  lege  nobis  of- 
ferebantur  promifiiones,  inefficaces  funt  omnes  & 
imtce.  HcecenimconditiOy  utlegemperficiamuSy 
a  aua  ipfe  pendent,  &  aua  demum  praftadcefunti 
mnayam  implebitur.Hoc  argumentum  magis  urget 

f   *        hfomm 


§4    christ;    remgionis 

Rom.4  Apoftolus.Si  ex  lege?  inquiupromtfiio  hxreditatis: 
exinanita  eftfides,  abolitaeftpromifiio.duo  infert. 
Fnus  ,  exinanitam  £r  euacuatam  effefidemfi  pro- 
mifiio  operum  noftrorum  mmta  refoaat>aut  ex  le 
gis  obferuatione  pendeat ,  nunquam  enim  illa  certo 
fidere  qmfyuam  pofjet^aut  in  ea  fecure  acquiefcerei 
quado  nuncjuamfuturum  eh ,  utcerto  apud  fe  cjuif 
quamftatuat7fe  legifatisfeciffe .  ut  certe  nullus  un\ 
per  opera  plenefatisfacit.  Guius  rei  ne  longe  petan- 
tur  teftimoniajibi  quify  teftis  effe  potePi,  quife  re- 
£to  oculo  intueri  uolet.  [gitur  in  omniu  ammos  fub~ 
iretprimum  h<efitatio ,  demum  &  defyeratio :  dum 
(rofecjuiffyfubdHceret-,  quanta  debiti  mole  adhuc 
obrueretur,  quamfylonge difiaret ab  impofita  fibi 
condkione  .tniam  oppreffam  extin£iam'c{>fidem. 
%XoY*t  Nonenim  flu&uarijuariarefurfumdeorfumferri, 
*♦  Cor.13  h<efitare?fuff>enfum  uerfari,  defyerare  denifyfidere 
efltfed  conhanti  certitudine?at  folida  fecuntate  ani 
mum  offtrmare,  &  habere  ubi  recumbas  £r  pedem 
figas.Ex  eo  alterumfequitur-,  promifiionem  quocjue 
tpfam  abolitam  effe ,  &  euamdam  perire.  Sicjuidem 
nullis  implebitur ,  ntfiqui  certo  ac  fine  hcefitatione 
perfuafum  habuerinty  implendafibt  effe,  uel  (ut  uno 
uerbo  dicam)fdem  illi  habuennt.Colkpfa  igiturfi 

de7nulU 


INSTITVTIO*  8? 

de ,  md/4  uis  fromifionis  refidua  effe  fotefi,  Vt  igi- 
turfyes  ahquafalutis  frofonatur ,  nouce  promifiio* 
nes  ojferantur  ofortet?  qu<e  frceftari  nolns  fopmu 
$unt  aute  promifiiones  tuangelicce,  quas  nobisgra  RoflUo 
tuitas  mifericorsDominus  offerr.no  aliqua  nofirce 
dignitatis  aut  benefaciorum  rationeyfed  faternafutt 
bomtate :  nec  aliam  nobis  conditionem  imfonensy 
quam  ut  tantam  beneflaciti  fuigratiam  toto  animo 
Amfleclamur.Roc eft  quod  fuh]cit Paulus:  ideo  ex  R<M*  4 
fde  falutis  hcereditatem  nobis  obuenire^  utfmafit 
fromifiio.Certa  emm  eftfides,  quce  fola  Dei  miferi 
cordia  nititur:fcws?quia  mifericordia  &  ueritas  ob- 
uiauerunt  fibiiboc  eli^ucecuncfc  Deus  mifmcordi- 
ter  follicetur ,  fdeliter  quocfe  frceflet.Et  certam  fi-  pf4{  g  y 
dem  fequitur  firma  fromifiw ,  quce  non  fotefi  non 
imfleri  credentibus .  Quareiam  agnofcendum  e#, 
falutem  nofiram  fola  Dei  mifericordia  cofiare:  nuU 
la  uero  noftra  digmtateyaut  cjuacunq^  re^uce  ex  no 
bisfitSdeo^  m  bacffem  totamfifiere  conuenit^ 
uelut  frofundefigere:  non  rejbeciare  ad  ofera  no- 
ftra,  aut  ex  illis  fubfidiu  aliquod  fetere.Adeofy  hcec 
fiiei  natura  efiyaures  arrigere,oculos  claudere:  hoc 
efyfromifiioni  attendere,  cogitationem  auertere  ab 
omm  hominis  dignitate  uel  merito.  Nuncjuam  enim 

f    j  Deo 


&6       CHRIST*       RELIGIONIS 

Deofatis  confidemusyhifide  nobispenitus  diffifl. 
punquam  in  ipfofatis  animos  erigemus,  nifi  prius  in 
fiobis  deieElos.nunquam  in  iffo  nosfatis  [olabimur, 
mfiin  nobis  defolatinunquam  in  ipfofatisglonabi- 
mur,nift  omni  in  nobisglona  abdicati.Gratiam  er- 
go  Dei>abie£la  c[uide  prorfus  noflrifiducia,  de  eius 
tamebonitate  certo  confifi ,  apprehendimus  ac  ofc- 
'peuerbis  tinemus.  &(  ut  ait  hugumms)  noftra  menta  obli- 

ftppfioli  ti,  ChriRi don<tample£limur.  quod  ipfumeftha- 
P^rM  hereueram^utdeceufidem.HancuerQ  certitudinem 
mllus  affequipotefynifi  per  ChriRumicuiusfolius 
benedi&ione  a  malediflionelegis  liberamur?  quae 
omnibus  nobis  edi£ia  &  denunciata  efcxum  ob  im 
becdlitatem,  quam  ex  patre  hdam  hareditariaacce 
fimus-,  legem  operibus  noflris  implereno  pofiimus, 
ut  neceffe  erat  ijs ,  quifibi  mfrtiam  inde  comparare 
uelint.  cums  deinde  iuflitia7  lufti  ipfi  &  legis  imple- 
tores  fimus.Kanc  enim.ut  noftram,  induimus.&ft 
tiepro  noRra  nobis  aDeo  acceptafertur^ut  profan 
(iis^puns,  &  innocentibus  nos  habeat.ltaimpletur 

I  Cor.t .  quod ait Paulus ,  Chnftum  nohsfaclum  effe iufti- 
tiam,fanEiificationem,<&rederiftionemNam  pri- 
mumquidem  mifericorsDominusfro  fuabonitate 
acgratuita  uoluntate7  nos  clementer  ingratiam  reci 

pif,pfo 


INSTITVTIOi  $7 

flt^eccatanobisremittens  ac  codonans,  quctirarn  rqMj.6 
merebantur  &  ceternam  mortem .  Deinde  pergra- 
tias  fanftifuiftintus  in  nobis  habitatac  regnat^er 
que cSamcetue  carnis  noftne  in  dies  magis  ac  ma- 
gis  mortrfcantunnos  uero  fanciifcamur ,  hoc es% 
confecramur  Domino  in  omnem  uitct  puntatemy 
cordibus  noftris  in  obfequium  legisformatisMt  hcec 
fit  unanoftra  uolutas?  uoluntati  e\usferuirey  ac  eius 
duntaxat  gloriam  modis  omnibus  prouehere :  oderi 
muscfa  cjuod  in  nobis  fordium  carms  nofirce  refideU 
Tumpofbremo^etiamdumfancxiffiritus  duftuin  R0W4.7 
uvjs  Domini  ambulamus,  ne  tamen  noftri  obliti  ani- 
mos  tollamus ,  remanet  quiddam  in  nobis  imperfe- 
ftum^cjuod  nobis  humilitatis  argumentum  prcebeat: 
quo  omne  os  coram  Deo  obftruatur,  difcamuscfefi- 
duciam  omnem  i  nobis  in  illum  femper  traducere. 
Itacy  nobis  femper  peccatorum  remifwne  opus  efx. 
Qvam ob rem illa etiaipfa opera, quce a nohsfiunt  He5r.fl 
dumin  uvjs  Dominicurrimus  (&  fiDeo  placent  Row.S 
quatenus  infidefunt:)non  tameex  fe  nos  Deo  ac- 
ceptos  gratiofos'd>  reddere  poffunt.Verum  iuftitiam 
Chriftij  auce  una  ut  perfetta  eft^itafola  Dei  cofye- 
iium  fuHinerepoteft\pro  nobisfifti  oportet,  ac  iu- 
iicio  reptffentari  uelutfyonforemApfa  uero  a  Deo 

i    4.  jcceptt 


SS         CHRIST,    RELIGIONIS 

accepta  fertur^ac  nobis  imputatur?  perinde  acfi  no- 
ibra  effetlta  inftde  peccatorum  remifionemfubin- 
de  atfy  afiidue  obtinemusynull<eq>  noftrce  fordes  aut 
immunditice  imperfe&ionis  imputantur:  fed  illa  puri 
tate  Cbrifti  ac  perfe&ione  uelut  fepultce  contegun 
tur^nein  ludicium  Dei  ueniantydonec  hora  aduenit 
qua  confe&o  in  nobis  ac  plane  extin&o  ueteri  ho-. 
mine-,  diuina  bonitds  nos  in  beatam  pacem  cum  no- 
i.  Coym  uo  Adam(c[ui  Ckriftus  eft )  recipit ,  ubi  diem  Do-r 
mini  expe&emuSy  quoin  gloriam  ccelefiis  regniy 
receptis  incorruptis corponbus 7  transferemur. Ex 
his  colligi  poteh ,  quale  ojficium ,  &  cjuis  fit  ufus 
legis.Tribus  autem  partibus  continetur.  primum?  ut 
dum  Mitiam  Dei  ohendit ,  hoc  eft ,  <juam  a  nobis 
Deus  exigit,  fuce  unumquencfe  iniuftitia  admoneaty 
acpeccati  conuincat.  Sic  enim  opus  e& ,  uty  (juo- 
niam  omnes  fimul  homines,  nifi  eorum  uanitatem 
Dominus  drguat ,  infana  uiriumfuarum  fiducia  in- 
flati  funt:  omiffa  hacfiohda  fuce  uirtutis  opinione7 
fola  Dei  manufiarefe  &  confiftere  intelligant.Rur 
fum,  quoniam  operumfuorum  iuftitia  cotra  Deigra 
tiam  eriguntur?  hanc  arrogantiam  devjci  &  confun 
di  decettut  nudi  &  uacui  ad  mifericordiam  Dei  con 
fugiant7in  hancfe  toti  rechnent  7  in  hancfeabdantj, 

htnc 


INSTITVTICK  $9 

hanc  unam  pro  iuHitia  &  meritis  arripiant ,  qu<e 
omnihus  in  ChriRo  expofita  e#,  cjuicunch  eam  uc- 
rafide&expetunU&expetiant.  Dewde,  quate- 
nus  Deumfore  ultorem  declarat.pcenam  tranfgref 
forihus  conftit  w/f,  mortem  ac  iudicium  minatunhuc 
prodeft,  ut  g  nulla  iufti  reclify  cura^nifi  coaEii,  tatt 
gunturycoberceantur  faltem  pcenarum  formidine. 
Cohercentur  autem,  no  cjuod  interior  eoru  animus 
permoueatur-,  aut  afficiatur:  fed  cfuia  tancjuam  inie- 
ftofreno  manus  ah  exteriori  opere  continenufuam 
prauitateintus  cohihent^  quaaiioquipetulanter  ejfu 
furi  erant ,  Exeo  nec  meliores  cjuidefunt,  nec  apud 
Deum iuftiores .  nam tametfiuelterrore, uelpudo- 
re  impediii->exercere  non  audent7  cjuod  animo  con- 
ceperunt,  nec  pro  fua  lihidmefurerexor  tamen  non 
haheni  compofitum  ad  timorem  <&  ohedientiaDei. 
imo  quo  magis  fefe  retinent,  hoc  magis  intus  accen- 
duntur?ferueni,&  ehulliunt :  parati  quiduisfacere, 
&  cjuouis  prorumpere^nifihic  terror  legis  ohftaret* 
nec  idfolumy  fed  legem  quofy  ipfam  pef?ime  oderuty 
ty  Deum  legislatore  execrantun  utfipoffenueum 
tollere  maxime  uelint,  quemnecreciaiuhente,  nec 
fu<z  maieftatis  contemptores  ulcifcentem  feire  pof- 
funt  ♦  Sed  tamen  h#c  coafta  expreffacfc  iuftitia.ne- 

f     5  ceffarut 


90      CHRIST*      RELIGIONIS 

teffariaeft  publicahominum  communitdti .  cuiuf 
tranquillttatific  confulitw-,  dum  cduetur  ne  omnia 
tumultupermifceatur:  quodfieret,fiommb.  omnia 
licerent .Poftremo  tyfidehbus,  quorumincordi- 
bus  idm  uiget  dc  regndt  Deifyiritus ,  rio  mediocrem 
ufum  adfert:  dum  eos  mdgis  dc  mdgis  afiidue  admo- 
net  5  quid  reBum  fit ,  £r  placitum  cordm  Domino. 
lere.  $i  Nam  tametfi  digito  Dei  lege  fcripta  &  mfculptdm 
Hf&r.«o  hdbentincordibusy  hoceft.Jicdffetitfunt&ani- 
ntdti ,  ut  Domini  uoluntati  obtemperare  cnpiauhoc 
tdmen  proficiunt  in  lege ,  quod  ex  ed  certius  in  dies 
tcmelms  difcunty  qualts  fit  uoluntas  Domini .  iftfi 
quisferuus  iam  itafit  toto  animiftudto  comparatus7 
utDomino  fuofe  approbet:opus  tamehabet^ut  mo 
res  Domini  compertos  habeat,ad  quosfe  componat 
& accomodet.Prceterea  quantumlibetjjptritu  prom 
fti  &  aldcres  dd  Dei  obfecjuium,  carne  tamen  deft- 
desfunty  &peccdto  potius  quam  Deo  fermut.  huic 
tdrni  lexfldgru  efl ,  quo  tnftar  ignaui  inertisth  afi- 
rit  (limuletury  tncitetur,  &ad  opus  urgeatur.ln  fm 
majexfdelibus  exhortatio  eft:  no  quce  eorum  con 
fcientiam  malediSitone  liget,  fed  quce  pigntiam  fub- 
tndeinftando  excutiat,&  imperfeBionem  uelltceu 
Kulti ,  cum  uellent  fignificarehanc  a  legis  maledi- 

ilione 


INSTITVTIO,  9* 

dione  liberationem,  dixerut  abrogdtam  effe  legem 
fdehbus.  non  <juod  non  amplius  illis  iubeatjfiod  re 
cbtm  eh  :fed  duntaxat ,  nefit  illis  quod  antea  erat. 
hoc  e#,  ne  eorum  confaentias  mortis  nuncio  cofun 
dat  &  perterreat ,  ne  damnet  &  ferdat.  Quemad- 
modum  contra ,  iuftificatio  boms  operibus  detrabi- 
tur.non  ut  nulla  bonafiant  operay  aut  negentur  fco- 
naopa,  cjuxfunt:  fedneillisjidamus^negloriemury 
nefalute  adfcnbamus.  Yiducia  enim  hcec  noftra  e#, 
quo d  Chriftusfilius  Dei  nofter  eh ,  nobisc^  ddtus:  ufa.  9 
ut  in  iffofimus  &  nosfilv\  Dez,  regnic^  cceleftis  b<z  1.  Thcf^ 
redes:  Dei  benigmtate ,  non  noftra  arte  >  uocati  in 
fyemceterntffalutis.Vocatiautemfumusnonadim  Bphcf.i 
munditiam  <<y  iniquitatem,  fed  utfimus  mundi  et  im 
maculati  in  confyeRu  Dei  nofaijn  charitate.Htec 
fi  cjuo  oportuerat ordine ,  tracliatadigeftacfeeffent 
anteaSiis  feculis-,nuncjuam  tantum  turbarum  ac  dif 
fenfwnum  ortum  effet  ♦  Paulus  ait ,  in  archite&ura  1.  Cor.  $ 
Chnftiance  dofinnce  retinendu  fundamentu  cjuod 
pofuit,  &  fneter  quod  nullumaliud  poni  poreih 
<juod eftlefus  Chnftus.  Quale  aute  iftud  eft  fun- 
damentum?  hn  quodlefus  Chnftus  initiumfuitno 
flrtffalutist&quoduiam  nobis  aperuit,  cum  nobis 
meruit  occafionem  merendi  l  Minime :  fed  quod  in 

eo  ele£ti 


ft        CHRIST*       RELIGIONrS 

lEpbef.  i  eo  elefti  ab  xterno  fumus  ante  mundi  confiitutiol 

R0W.9  nem.nullo  nofhro meritofedfecundumpropofitum 

z.Tbn.  1  beneplaciti  Den  quod eius  morte ,  ipfia  mortis da* 

*°rM'x  matione  redempti.ac  liberatia  perditwne  fumust 

K  m  l  8  ^M°^  m  l$°  a^°fuu  *  fatrc  fums->  infdios  et  hcere 
a  c'or*  y  des :  quodper  ipfius  fanguinem  vatri  reconaliatn 
ioan.  10  1u°d $l  * Patre in  cuftodiddatijumus-,  ne unquattt 
^, ,  7  pereamus  aut  excidamus  J  ^wocf ,  iw  illi  inferti ,  i<roi 
«ifre  ceternce  quodammodo  fumus  participes-,  m  re- 
gnum  Dei  perfpem  ingrefi .  fooc  ptfrwm  e#  *  <juod 
:  i.Cor.i  talememspartiapationemadeptiyUtfimusadhucin 
Mdtth.ult.  nobisfiulti ,  ip/e  Bdfcs cordrn Deo  fapientia  eh .  «t 
Colojf.i.  3  peccatoresfimus ,  ip/e  e#  «ofcis  wntfw.«t  immundi 
Rom,8  jjma5 ,  j^  e$  nobisfan&ificatio.  ut  infrmifimusy 
JBpbe.i./k  ut  \mrmes  ^  fahantf  expofm,  ipfi  tamen  data  eh 
poteftas  in  ccelo  &  in  terra,  ut  pro  nobis  fathanam 
contercty  <&  inferorum  portas  confringat.ut  corpus 
r  mortis  adhuc  nobifcum  circunferamus ,  ip/e  tamen 

fiobis  uita  efl .  Bre«irer,  qcfomnia  illius  noftrafunt 
&  nos  in  eo  omnia,in  nobis  mhilSuper  btcfunda- 
wentum  tfdificari  nos  conuenitjiuolumus  crefcere 
m  templum  fanftu  Domino.  \am  uero  ia£lo  hocfun 
damento,  fapientes  architeBifupercedificant.nam 
fw  do£irim  fy  exhoruixone  opus  eh}  admonentt 

<jUod 


INSTITVTIO*  95 

quodin  hoc  filiusDei  apparuii  utdiffoluat  opera  i.fafe? 
diaboli^nepeccent^ui  exDeofunt.fufficereprtfte  i.Prt.4* 
ritum  tempus  implendis  gentium  defiderijs :  eleclos  *•  Tm? 
Dei  uafa  effe  mifencordi^  ele&din  honorem,  ({U£ 
i  fordibus  emundari  debeant .  Sed  omnia  femel  di* 
cuntur^cum  oRenditur  ctuod tales  ueht  Chnftus  di 
fcipulos  qmfemetipfos  abnegent^  &fublata  fua  crn  jAatib  ♦  t£ 
ce  ipfumfequantur.Quifemeiipfum  abnegauityma- 
lorum  ommum  radicem  execuit^  ne  amplius  qiicerat 
qutffua  funt.  Qw  crucem  fuamfuftu!ity  ad  omnem 
patientiamac  manfuetudine fe  coparamt.  AtChri-  ± 

fti  exemplum,  <&  hcec,  <&  alia  omnia  pietatis  acfan- 
iiitatis  officia  compleiiitur.xHefepatri  obedientem  ™wp  * 
prcejiitit  ad  mortem  ufq; .  ille  totusfuit  in  perfcien-       *  l 
dis  operibus  Dei.  ille  patris  oloriam  toto  peBore  fvi      .   "  *' ' 

■11  r  r      -i  /••••ni  JZn-  8.CO.ITJ7 

rauit.ille  animam  fuam  profratnbus  pofmt.iuc  botti  . 
bus  fuis  bene  &  feat0&  precatus  eft.Quodfi  coti 
folationis  ufus  fuerit,  mirifcam  afferunt  confolaiio- 
nem ,  quod  affligimur ,  non  tamen  anxij  reddimur:  Vhilip.  z 
laboramusfcd  non  defenmur:  humiliamur-,  fed  non  *.  Cor.  4 
confundimur:deijcimuryfed  non  peiimus:  mortifica 
tionem  lefuCbnfti  femper  in  corpore  nofbro  cir~ 
cunferetes.ut uita lefu  manifeftetur in  nobis.Qupd  lt  jmt  x 
fi  commortui  fumus7  &  cQHiuemus  :fi  compatimur^ 
%  tycon 


£4      CHRIST*     RELIGIGNIS 

&  conregnabimus » quod  configuramur  paftionh 
bus  cius ,  cjrjM  p*fer  f>r<edeftinauit  conformes  feri 
Philipj  imagnisftk}  ftti.quos in ipfb  elegit:utfit ipfeprimo- 
Rom.8  genitns  in  multis  fratrik  ltaq>  quod  necy  mors,  necfe 
mta,  neq.pnzjmk)  nequefuturajfeparabuntnos* 
charitate  Deiyqu<e  esl  in  Gbnfto.Ecce?non  iuftifi- 
camus  homimex  operibus  coram  Deo:  fed  omnes^ 
qui  ex  Deofuntydiamus  regenerari,  &  nouacrea- 
turamfierijUt  ex  regno  peccati  tranfeant  in  regnum 
iuflitice.  hoc  teftimomo  certamfacere  fuam  uocatio 
*.Pcto  nemy&tanquam  arbores  afruclibus  ludicari .  Hoc 
uno  uerbo  refelli  poteR  impiorum  quorundam  impit 
dentia,  qui  calumniantur,  nos  abolere  bona  operay 
cum  omnia  hominum  (ludia  damnamus:  nimisfaci- 
lem  peccatoru  remifionem  frcedicare,cumgratuitZ 
ipfamfacimus:<(?  hac  illecebra  homines  fuaptejbon 
tefatis  procliues,adpeccandum  dlicerv  <*  bonorum 
operumftudio  homines  abducere,cum  docemus  eo$ 
non  luftificari  ex  of>eribus,nec  falutem  mereri.Htf, 
.  inquam ,  omnes  calumnae  uno  illo  ueiio  fatis  refu- 
tantur.  breuiter  tamen  refpodebo  adjingulas.  Nort 
negamus  bona  opera,fed  qucefunt-,  i  Deo  effe  con- 
tendimus,  eiq>  debere  referri  accepta.cjuia  huiufmo- 
Gdlt  di  omnia  Faulus  uocat  fruSius  fyintus  Dei :  ut  <jid 

glorutur^ 


INSTITVTIO.  95 

ghriatur^in  Domino  glorietur.Necj;  bonorum  ope- 
rum  laude^ut  ilhfaciunt,  inter  Deu  e^r  homineparti 
murtfed  totam  integram  &  illibatam  Dominoferu* 
mus.  Tantum  hoc  homini  in  bonis  operibus  afiigm 
musy  quod  ea  ipfayquce  bona  erut,  fua  impuntate  poj 
luit  &  cotaminat.Nihil  enim  ab  homine  exiuquan 
tumuis  perfeclo ,  <[uod  nonfit  aliqua  macula  inqui- 
natum.uocet  igitur  Dominus  in  iudicium,quce  m  hn 
manis  operibus  optimafunt :  &fuain  illis  mllitiam 
dgnofcet-,  hominisuero  confufionem .  Hacratione 
hominumfludia  damnamusthoc  eftrfuicquid  homo- 
habet  aut  agit  afewfoy  malediclu  pronuaamus.  C<x 
terumfingulari  confolatione  fidelium  animi  nofkit 
doclnna  eriguntur :  c[ua  docentur  hcec  bona  opeu 
fibi  aDeo  dari-,  &  fua  effe,  cpia  a  Deo  datafint.  fi- 
mul  Deo  accepta  e(]e,  acfeipfos  in  his  flacere :  non 
(juod  ita  merentur ,  fed  <[uia  diuina  bonitas  hoc  illis 
preciumftatuit.  Quin  fotius  hoc  exigimus,  ut  nul- 
lum  qpifpui  opustentet-,autaggrediatur-,finefide: 
hoc  efijnificerta  animifiduaaapudfe  definiat  Deo 
placiturum.Qujd dli?Bona quidem opera  femper m 
orehabentfinterim  fic  confaentias  inftituunt,  ut 
nunquam  confidere  aufint  -,Deumfe  propitiumac 
fauentem  fuis  operibus  prgbere.  Noninuitamus  ad 

peccandum 


$6  CHRIST*     RELIGIONIS 

feccandum  homines,  cum  gratuitam  peccatorum  re 

,  mifiionem  affirmamus:  fed  tanti  effe dicimu$?ut  nul 

lo  nohro  hono  penfari  pofiit .  itaq;  nunquam  impe- 

trandm.nifi^-atuitaforet.ForrOj  nobts  quidegra- 

tuita  efl:  Cfori/fo  non  item,  cui  tam  magno  confti- 

tit .  nempe  fuo  facratifimo  fangmne:ultra  quem  nul 

lumfatis  dignum  f>reciumfuit7  quodDei  Mitix  fol 

ueretur.  Rcec  cum  docentur7admonentur  homines7 

fetoties  facratifimumillwn  ftnguinem  effundere, 

quoties  peccant .  hd  h#c,  dicimus  eam  effefcedita- 

iem  nohram^  quce  nifi  hmus  purifimifanguinisfon 

te  nunquam  eluatur .  Rcec  qui  audiunt ,  fi  quid  Dei 

kabent>quomodo  non  horreantfe  inlutum  prouol- 

uere^  quohuiusfontispuritatem,  quantummfeei% 

Ctntic.  i  inquineti  k*w"  fe(^es  meos.inquitfidelis  anima  apud 

Solomonejquomodo  rurfum  inquinabo  illos?  Nunc 

palam  e$,  utriuiliorem  peccatorum  remifionem 

faciant.  llli  Deumfriuolisfuis  fatisfaffiombus ,  hoc 

eh,  flerconbus  placannugantur  .nos  grauiorem 

effe  peccati  noxam  afferimus ,  g  quce  tam  leuibus 

'  nugis  expietur:  maioreeffeDei  ojfenfam,  quaqu<e 

his  nihili  fatisfaclionibus  remittatur.  hanc  folius 

ChnBnfanguinis  prcerogatiuam  effe.  Non  abduci- 

mus  hominu  ammos  ab  affeclu  bene  agendiy  cu  ilfo 

merendk 


INSTITVTIO*  97 

merendi  opinionem  tollimus.Nam  quod  aiuntynul- 

Umforecuram  beneinftituendceuitceynififfe  mer- 

cedis  propofitaitota  uia  erranu  Si  enim  hoc  tantum 

*gituryut  homines  mercedemfgeSientjCum  Deo  fer 

uiunt,  &  ilk  fas  operas  locent  aut  uendant,  parum 

(roficitur.  Gratis coliuult, gratis amari.hunc,  °m+ 

auamycultore  probattqui  prcedfa  omnifye  recipien 

dce  mercedis.colere  tamen  eum  non  definat*  Porro 

fi  incitandifunt  homines  ad  bona  opera,  nemo  pote 

rat  acriores  ftimulos  admouerey  quam  admouet  ?au  Row*  6 

luSyCifm  aity noscum  Chriflo  refurrexiffey  ut  lufti- 

tice  uiuamust  cti  offerri  pracipit  corpora  noftra  ho- 

fliam  uiuentemyfan£iamy  Deo  placentem:  cum  prce  Rom.  i  * 

cipity  utpoftquam  unum  corpus  Chnfii  furnus,  mu 

tuis  officv\s  teftemur y  nos  eiufde  effe  corporis  mem  Epfaf 4 

bratcumadmonetcorporanoftra  templaeffefjpiri-  z.Cor.6 

tusfantHynullumeffeconfenfumChrifto  cumBe-  i.Tfcf  4 

lial  luci  cum  tenebrisxum  oftendit  uoluntatem  Dei 

effe  fanihficationem  noftram  >  ut  nos  abhmea- 

tnus  ab  illiatis  defiderijst  cum  arguit  nos  effe  kbera-  Ro m  6 

tos  aferuitio  peccati,  ut  iuftiiice  obediamus.hn  1,1000,4 

mcitari  ad  charitatem  ullo  uiuaciori  argumento 

poffumuSj  quam  illo  loannis :  ut  mutuo  nos  ddiga- 

mus,  fiemadmodum  Deus  dilexit  nosl  hoc  differre 


to6     CHRTST,      RELIGIONIS 

fllios  Dei  a  filqs  diaboli ,  flios lucis  afitijs tenebri* 
rum,  <\ma  in  ddefiione  manent?  Aw  ad  fanclitatem 

I.  \oan.  3  fortms  prouocan,  \  du.m  ab  eodem  audimus,  Omnes 
qui  babent  hancfyemfinclificare  feipfos,  quoriiam 
Deus  eorumfanttus  ek  ?  quam  dum  Chriftu  xpfum 
audimusfenobis  exemplarproponentenu,  utfequa- 
loan.V  mr  uefligia  eius?.  htc^  haec  quidem  paucula  iantunt 
tnguftum  propofui.namfifingAkperfecjui  effet  ani 
mus ,  longu  uolumen  cotexendumforet .  totiparce- 
nefibus,  adhortatiombus-,  cafligationibuSiConfola- 
tionibuSiplerii  funt  Apo#o//,  quibus  hominem  Dei 
&d  omne  opus  bonum  citra  meriii  mentionem  mfti* 

Uiitth^  tuant.Etfanehcecnobisuna  caufafatis  effe debue- 
rat,  ut  Deus  in  nobis  glonficetur.  Qjffi  g  erga  Dei 
gloriamnon  uehementer  afficiuntur ,  memoriata- 
men  beneficioru  Dex  fufficiens  f #,  quce  tales  ad  be-- 
nefaciendum  incitet.  Verum  ihi  cjuia  feruiha  forte 
$qm  coat~ia^;  legis  obfecjuia,  ingeredis  meritis  ex* 
tundunf.mentiuntur  nos  nihd  habere,  quoadbon4 
opera  exhortemur.cjuia  non  eadem  ingredimuruia. 

x. Cor.9  Qutfiuero talibus obfeqmjs ualde oble&etur deusy 
qui  profitetur  fe  hdarem  datorem  chligere^  quicq 
dan cjuafi  ex tnRitia aut  necefiitate uetat .  Qutn^ 
fcnptura  ut  nullu  omittat  exhortatioms  genus ,  fie~ 

penumero' 


INSTITVTIO,  iof 

fenumero  etiam  commemorat,  Deum  unicui<fered- 
iiturum  mercedem  fecundum  opera  fua.Ex  eo  au~  $uttb.i& 
tem  ne  c^uis  ratioanetur,  opera  nofbra  huius  retribu 
iionis  caufam  effe.  fiquidem  regnum  ccelorum  non 
fauorumflipendiuSed  fihoru  e/}  hareditas  t  ftam 
foli  potientur ,  c±ui  &  Domino  in  flhos  cooptatifue-  E£ ftjp  i 
rint:ne<fe  ullam  aliam  ob  caufam^quam  ob  hanc  ado 
ptionem.ltdcfc  ne  cogitemusfyintu  fim&u  huiufmo- 
di  promifione  commendare  uoluifje  operum  nofira 
rum  dignitatem,  acfitalem  mercedem  promereren** 
tur .  Nihilenim  nobis  fcriptura  rehquumftat ,  quo 
in confye&u  Dei  exaltemur .  Quinpotius  totairt 
hoc  eh.ut  arrogantiam  noftram  retundat,nos  humi 
Uet,  deijciatj^r  prorfus  conterat.  Verum  nofirce  irn 
becilhtatific  occurritur.c^uce  fiatim  ahoqui  collabe- 
retur  ac  concideretynifihac  fe  expeilatione fuftme 
retac  folaretur.  Primum  quam  durumfit,  non  mo- 
dofua  omniaftdfe  cjuocfe  ipfum  rehncjuere  &  abne 
gare.reputent  pro  fe  <\uifyfinguli.&  tamen  hoc  ty 
rocinio  difapulosfuos,  hoc  e#,  pws  omnes  Cfon-  M4tt&,  ii 
flus  initiat.  Deindefic  per  omnem  uitam  fub  crucis 
iifciphna  erudit,  ne  cor  adijciant  ad  bonorum  pra- 
fentiumuelcupiditatem^uelfduciam .  Breuiter^fic 
feretraftatjUt  cjuocuncfcfletiat  oculos^uam  longe 


10O        CHRIST*     RELIGIONIS 

hic  mundus  patet^non  riifi  defterationemfibi  ubify 
i.totM  obuerfantemhabeant  :utPaulusdicatmiferabilio- 
res  nos  effeomnibus  hominibus,  fiinhocmundo 
duntaxat  fyerantes  fumus .  In  his  tantis  anguftijs  ne 
deftciant7adeft  illis  Dominus^ui  monet  ut  altius  c& 
putexerant,  &  longius  oculos  conijcianubeatitudi 
nem ,  auam  in  mundo  non  uident ,  apudfe  repertu- 
ros.  Hanc  beatitudinem?  prcemium,  mercedem,  re- 
tributionem ,  uocat:  non  operum  meritu  ceftimans, 
fed  compenfationem  effefignificam  eorum  preffu- 
ris?  paf?ionibus-,contumetys?&:.  Qutmobrem  ni- 
hd  obeR ,  quominus  uitam  ceternam ,  renumeraiio- 
nem  fcripturx  exeplo  uocemus :  cjuod  in  ea  Domi- 
nus  fuos  ex  laboribus  in  quietem ,  ex  affli&ione  in 
confolationem,exmceflitia  ingaudium,  exignomi 
nia  in  gloriam  recipiat:  omnia  breuiter^  cjuce  perpef- 
fifuntmalaybonismaioribuspermutet .  Sic&nihil 
eritincomodiifiuittffanclitatem  exiRimemus  effe 
uia^non  cjuidecjiice  ducat,fed  qua  elecii  a  Deo  fuo 
in  $loriareQni  cceleftis  ducantur.  O  uoriuihcec  bo- 

•  i  n      i     r-  — V    o  r 

na  eius  uoluntas  en ,  glonpcare  cjuos  janchpcauiU 

Hac  ratione,  obferuationes  mandatoru  ahquoties 

uocanturMtix  Domim :  non  quibus  Dommus  iu 

fttji'cet,hQC  eft7  mfioshabeat acreputet:fed  cpubus 

lujiat 


INSTITVTIO*  101 

faflosfuos  quos  iam  ante fua  gratia  iuftificauit)  ex* 

erceat.  Verum ,  fi  <[uis  uel  minimam  falutis  noftra 

porticnem  ad  opera deriuetyis  totamfcripturam  per 

uertit  ac  corrumpiu  <ju<e  folidam  laudem  diuma  bo 

mtati  aftignat.  Nomen  uero  meriti  qui  ufurpat ,  ad~ 

uerfus  Deigratiam  blafthemiam  er\giu<ju<t  cum  il- 

loftarenon  poteft .  certearrogantice&feroaeri- 

i\s  aduerfus  Deum  uanhahs  plenum  eft.Deus  merce 

dem  &  remuneratwnem  polhcetur.  Aud\o.fed  no- 

ftrum  erat>tant<£  De\  beneftcetict  gratias  agere,  per 

<{uam  nobis  dari  agnofceremus-,  quod  minime  debe- 

iatur:  non  animis  efferri-,  &  plus  arripere  cjuam  d<t 

batur.  Qwi  ufumfru£lum  mfundo  dono  accept,  fi 

fundietiam  proprietatem  fibi  uindicet,  nonnetali 

mgratitudine  illum  ipfum  <juem  poftidebat  ufumfrn 

£tum  amittere  meretur  f  Et  nos  fcihcet  impune  *d- 

uerfus  tantam  fuam  gratiam  tam  in 

gratos  Dominus 

fereti 

g    }  CAPVT 


fOi      CHRtST*    RELIGIONIS 

PE     FIDE,     VBI    ET    S  Y  jtf 
bolom  C  quod  Apoftolicum  uo* 
•    cano  explicatur* 


C  A  p  v  T 


II. 


A  M  fatis  ex  proxima  iiftputa* 
tioneintelligi  poteR,  quxnobis 
perlegem  agendaDommuspr<t 
fcribat:  quorum  ftqua  in  parte 
lapfifuerimus-iiram&terribile 
mortis  ceternce  iudicium  edicit .  rurfum ,  quam  non 
modo  arduu,fed  prorfusfupra  uires^extrac^  omnem 
noflrafacultatefity  legem implere  ut exigit.Quare 
fi  nos  dutaxat  ipfos  intuemur ,  quidq;  nobis  dignurn 
fit  cogitamustnihil  e  #  bontffyei  rehquu.fed  a  Deo 
abiei~ios  mors  <&  certiftima  confufto  nos  manet.  Id 
tiiam  explicatumfuit ,  unam  effe  effugiendce  huius 
calamitatis rationem ,  quceq^nos in melius reftituat. 
nempe  Domini  mifericordiami  quam  certifiime  ex~ 
feriemurji  eam  fohdafide  accipiemus-,  inch  eafecu- 
reacquiefcemus.Hoc  nunc  fupere^qualis  effe  hcec 
fides  debeatnd  ctuod exfymholo  ( quod hpofiolicu 
uocant)  facile  difcemus ;  quo  breuiter  compendium 

collcttum 


INSTITVTIO*  103 

colle&u  eft ,  &  <{uafi  epitome  (jutedafideijn  quam 
confentit  Ecclefia  cathohca.Werum  antequam  uhra 
frogredimur,admonendifumus,  duas  rffefideifor- 
tnas.  Altera  efl,fiqms  credat  Deum  efje:  hifloriam, 

J\ua  de  Chnfto  narratur,  ueraeffe  arbitretur.  qua- 
e  eft  nobis  iudiaum  de  ij  s ,  quce  uel  olim  gefta  nar- 
rantur.uel  ipfi  prcefntesfye&auimus.  Wcec  ucro  ut 
tiullius  efl  momenti:  ita  indigna  eflfdei  appelktio- 
tie  ♦  de  cjuafi  quis  glomtur ,  mtelhgat  eamfe  haber  Ucob* 
re  cum  diabolis  communem  :  quibus  tamen  nihil 
inde  acceditymfi  quod  magis  terrentur ,  tremunty 
C?  conflernantur.  hltera  ett->qua  non  modo  Deum 
&  Chrifium  effe  credimus :  fed  etiam  in  Deum 
credimus ,  fy  ChriRum .  uere ipfum  pro  Deo  no- 
fbro ,  ac  Chnftum  pro  faluatore  agnofcentes .  Hoc 
uero  e  #,  non  modo  uerum  reputare  id  omne ,  quod 
de  Deo  ac  Chrifto  uel  fcriptum  e/f ,  uel  diciturt 
fedfyem  omnem  acfiduciam  in  uno  De 6,  acChri- 
fto  reponere  :  hac<[ue  cogitatione  fic  offirmatos 
effe^ut  de  bonaDei  ergi  nos  uoluntate  nihd  dubite- 
tnus.  ut  certo  perfuafifimusy  cpacquid  nobis  necefs 
fe  efytum  in  an\m<t,tum  in  corpons  ufusy  ab  eo  no- 
bis  datum  iri .  ut  certo  expeCiemus  prcef\aturumy 
quicqmd  de  eofcriptura  polhcentur.  ut  nihil  hcefi- 

g     4.  temus, 


104         CHRIST*     RELIGIONIS 

temuSy  quin  nobis  Chriftus  fitlefus-,  hocefy  falua* 
tor:cjuiny  ut p  ipfum peccatoru  remifione  ac  fan&i 
ficatione  obtinemus,ita  falus  quocfc  datafittut  tande 
(erducamur  in  regnu  Dei,  quod  ultimo  die  reuelabi 
tur.  Atfy  hoc  quidecaput  m,  tyferefumma  eorum 
omniumy  qucefacrofuo  uerbonobis  offertacpro- 
tnittit  Dominus .  hcec  meta ,  quam  nobis  infcnptu- 
ris  fuis  ftatuit:  hicfcopus-,  quem  proponit .  Verbum 
ergo  Deiyobieftum  eft  tyfcopus  fideijn  quem  coU 
hmare  debet :  bafiscfe ,  quafulciatur  ac  fuftineatur- 

Rom.  io  fme  cjua  etiam  confihere  nequeat .  Atcfe  ita  no  aliud 
eftuerahcecfideSy  qutfdemum  Chrimana  uocari 
foteft ,  quam  firma aninn  perfuafto,  quanobifcum 
ftatuimus?taM  certam  effe  Dei  ueritate,  ut  non  pof 
fit  non  prceftare ,  quodfefaBurum  fanfto  fuo  uer- 

Hchr.i i  bo recepit -  Qupd Paulus in eius definitione docet: 
fubftantiamrerum  fyerandarum  ipfam  uocans ,  ar- 
oumentumcy  non  apparentium.  Per  fubftantiam  aut 
hypoftafin  (ut  Grace  legitur)  quafifulcrum  intelli 
ge  tt5,  cui  mnitimur  &  incumbimus.  ac  fi  diceret:  fi- 
dem  ipfam ,  certam  quandam  ac  fecuram  poffefiio- 
nem  eorum ,  quce  nobis  a  Deo  promiffafunt .  Rwr- 
fum,ut  fignificaret  ad  fupremum  ufy  diemyc[uo  hbri 
gperienturj  fublimiora  effey  cjuam  cjiuefenfu  noftro 

fercipi 


tNSTITVTfO*  105 

percipiydut  oculis  ffecSiari^manuue  contre&ari  pof- 
fint:  eac^  interim  non  aliter  pofiideri  a  nobis ,  cjuam 
ficaptum  omnem  ingenvj  noftri  excedamus,  acfu- 
pra  omnia  quce  in  mundo  funt  aciem  noflram  inten~ 
damus,  nos  denifyipfos  fuperemus:  Addidit,fecuri~ 
tatem  hac  pofiidendi  effe  rerww,  cjuce  infye  iacenty 
ideofy  non  uidentur.  Nam  (ut  ipfe  alibifcnbit  )fyes  Rom<  * 
quce  uidetur,  non  eft  fyes^  nec  quis  ea  cjuce  uidet,  fyc 
rat.  Dum  uero  indicem  aut  probationem(nam  Grce 
ct 'eflelenchus )  appellat^rerum  non  apparentium: 
ferinde  locjuitur^ac  fi  diceret,  euideniiam  non  appa 
rentium  rerum:uifionem  earum^cjuce  non  uidentur: 
ferfyicuitatem  obfcurarwuprcefentiam  abfentiumy 
demonRratwnem  occukarum.  My  fteria  enim  Dej, 
cuiufmodi  funt  quce  ad  fdutem  noftram  pertinenty 
infe,fiiacj;  (  utdicitur )  natura  cerni  non  poffunt: 
uerum  ipfa  m  eius  duntaxat  uerbo  intpcemur .  cuius 
ueritasfic  perfuafa  effe  nobis  debet^  ut  pro  fa£lo  im 
(letocfe  habendumfit ,  cjuiccjuid  locjuitur.  Hcec  ff 
dei  raho  longe  a  priore  diuerfa  efl.tianc  cjuifcjuis  ha 
heufieri  non  poteh  cjuin  Deo  fit  acceptus.  cjuemad-  Hc6r.il 
modum  etiam  contra ,  nunquamfiet,  utfine  ipfit  illi 
quiscl  placeaL  Per  hanc  cjuicquict optamus  d  Deo  ac 
(ofcimus,  impetramus :  cjuatenus  ipfenobis  condu- 
g     5  cerepro- 


lo6     CHfUST*      RELIGIONIS 

cere  prouidet.Hxc  uero ,  nec  m  ohliquo  peruerfo'(fe 
tcfimulato  cordefedem  habere  poteh:nec  inchoa- 
ri  aut  conferuari ,  nififola  Deigratia .  H*  c  ipfa  eft 
quam  pnmo  legis  fuce  madato  i  nobis  exigit  Dm, 
ubi  prcefxtusft  unum  effe  Dominu  Deum  noftrum, 
fibijciu  Ne  haheamus  Deos  alienos  corafe.ldfali- 
cet  uoiens^ne  ahbi  <{uam  in  fe  unofyes  acfiducia  no 
ftra  refideat:qu<t  fwi  uni  debeatur  Xnnuens  etiam.fi 
ttlibfyes  tyfiducia  noflra  refyiciat ,  aliu  nobis  effe 
Deum.  De  hac  fermonem  inftituimus,  cui  compen- 
iio  docendce  confcnptum  eft  Symbolum,  quatuor 
fartibus  diftinftum.  quarum  tres  primce  tnbus  per- 
fonis  facrae  trmitatis  deftinatte  funtfiatru  F//io,  £/ 
San&o  Spiritui.  g  <*#  unus  Deus  nofier  ceternus  ac 
omnipotens ,  in  quem  credimus .  quarta  explicat, 
qu#  ad  nos  ex  ea  in  Deum  fide  redeant,  cjuce^  ex- 
feSlandajint.  Quxndo  uero  impij  ^uidam^utfidem 
tioRram  ab  ipfis  radicibus  reuellant-,  circa  pnma  ini 
tia  obftrepunt,  <(?  nos  Deum  unum  in  tribus  per/o- 
ms  cojitentes  ludibrio  habent:  poRulabat  hic  locusy 
Ut  eorum  blafyhemia  compefcentur .  Verum ,  cjuia 
dociles  manu  ducerc,  non  autem  cum  pugnacibus  et 
rebellibus  manum  conferere,  hicpropofitu  eftxum 
ilhs  nunc  inftruttis  copijs  non  congrediarJantum 

<[ud 


INSTITVTIO*  107 

quid  fecjuendum  hac  in  partefit-,  <{uid  cauendumf 
faucis  indicabo:  ut  habeant  quifacdes  apertascfc  ue- 
ritatiauresdederint,  in  quocertopedeconfislant. 
Scnptura  unu  nobis  Deum  tradit.non  flures,  Ifrael 
inquit ,  Dominus  Deus  tuus  Deus  unus  e/J .  Eadem  j)CUtj 
tamen&patrem  Deum&fihum  De«m,  tyfyiri- 
tumfanttu  Deum.nihil  obfcure  afferit.  Vnum  dun- 
taxat  argumentum  f>roferemus :  fed  <juod  pro  mille 
effe  pof?it.  Paulus  hcec  triafic  conneklit,  Deum.fi-  Ephcf. 
demy  &  baptifmumiut  ab  uno  ad  alterum  ratiocme- 
tur.Vt  quia  una  ehfides.ex  eo  unum  effe  Deum  de- 
monfaev.quia  unus  eR  baptifmus.  inde  quoc^  unam 
effefidem  oftendat .  Cum  enim  fides  non  huc  atcfc 
illuc  circunff>icerc,necfe  per  uaria  difcurrere  debeat, 
fed  in  unum  Deumffellare ,  in  eum  conferri?  m  eo 
h#rere:ex  eofacile  conftituitury  cjuodfi  flures  funt 
fdes.flures  etiam  efeDeos  oporteat.  Rurfum?  <{ui<t 
baptifmusfacramentum  eftfidei,  ipfius  unitatem  no 
bis  confirmat,  ex  eo  cjuod  unus  eh.  Atquifidepro- 
fiteri  nemo  pote^mfi  in  unum  Deum  .  Ergo  ut  ba- 
ftifamur  in  unamfidem.  ita  in  unum  Deumfides  no 
fira  credit.Et  ille  itacfc  unus  e&tyhcec  una  e#,  quia 
utrun^;  unius  Dei  eh.Hinc  etiam  conficitur?ut  non 
riifi  in  unuDeum  baptifan  liceat  7  fua  m  eiusfideht 

hapnfamur 


108       CHRIST*     RELIGIONIS 

baptifamur,in  cuius  nomen  baptifamur.  lam>cu  fcrt 
SUtth.ult.  ptura  uoluerit>  nos  baptifan  in  nomen  patris  fyfity 
tyfyiritus  fan£li,fvnul  utify  uoluit>  una  omnesfde 
m  patrem>filium>  Zrfyirkumfan&um  credere.id  ue 
ro  cjuid  ahud  e$,  <[uam  clare  teRan  patrem?  fliumy 
&  fpiritum  fanfc  unum  Deum  effel  Si  emm  in  eo- 
rumnomenbaptifamur-,  ineorupdem  baptifamur. 
Vnus  igitur  Deusfuntyfi  una  fide  coluntur .  Extant 
&  alia  luculenta  teftimonia>  cju<e  partim  una  trium 
dimnitatem>  partim  perfonalem  diftinBionem  affe- 
rant.  Yilio  nomen  illud>  quod  ludai  uocant  ineffahi 
lerc.  %$ .  5 J  'f y  afu&  kremiam  attrihuitur .  Vnu  igitur  xternum 
illum  Deum  effe  eportet >  <jui  alihi  negatfe  daturum 
lefdA?  fam glomalterl  Ef  tamen  cum  dicitur  principiofu 
loan.  i  iffe  apud  Deum>  patremfyfeaffe  per  illu  fecula:  pr<e 
Uebr.  i  terea  cum  ipfe  teftatur-,  daritatemfuam  fe  hahuiffe 
loan.17  apudpatrem>ante^ mundusferet ;  diftinSiio  often- 
ditur.  magis  etiam  perfpicue  ex  eo ,  <\uo d  non  pater 
Joan.  16  et  ueniffe>&  carnem  nofbram induiffe:  fedflius a pa- 
alibi  tre  exiffe>ut  ad nos  defcenderet>&  homofieret>di- 
%4ch*i} ,  dtur.  Vtrun<yfimul  apud  alterum  prophetaexpref 
fum  eh:ubi  paterfocium  uel  cognatum  ipfum  appeU 
lat.  Non  efl  aute  Deo  cognatus  uelfocius>  mfi  <{ua- 
temDeus  ♦  Kurfum7fifociuse^  Mm£tum  effe 

oporteU 


INSTITVTIO*  !0£ 

oportef.quando  non  eftfocietas  nifi  inter  duos.Spi- 
ritumfanftumdiferte  Deum  effepromntiatPetrus  Aft0%r 
in  Aclis.Aliu  tameeffe  a  Chnfio^plus  decelocis  ex  I04rt.14.1j 
loannis  Euangelio  conftat.  Sedomniumclarifiime 
hoc  totum  myfterium  explicauit  Paulus,  cumftiri-  Rom.  8 
tum  Chnfti  i  &.ftiritum  eius  qui  fufcitamtlefum  i 
mortuis,  promifcue  uocauit.  Si  enim  unus  eft  patris 

&fty  fyir'ltHS  y  P*ter  &  fiuus  mm  fint  oportet. 

Rurfum,  ftiritum  ipfum  unum  effe  cum  patre  tyfi- 

lio  conuenitjcu  nullus  a  ftintufuo  diuerfusfit.Ca- 

uillantur  quidamfe  audire  Deumfbiritum  effe:  ideo 

nihil  fe  intelligere  perfyiritu ,  quam  Deum  patrem. 

Sed  ut  Deum  effefyintu  audiunt ,  ita  etiam  audiunt 

fyiritum  fanSium  effefyiritum  Dei.  Nihil  ergo  repic 

gnat.cjuo  minus  tota  Dei  effentia  ffiritualis fit ,  C2T 

m  illaeffentiafintypaterifiliuSi&fyiritus.  Necde- 

fuerunt  qm  dicerent.non  alia  rationeDeu>  nuncpn 

trem,nuncpium,nunc fyiritum  fanttum  nomina- 

rnquim  c[ua  <&fortis,<& bonus7et gloriofus^  mi 

fericors  appellatur .  Sed  ij  quofy  faale  reuincuntur. 

duod  hcec  epitheta  effe  apparet,  quce  oftendunt  qua 

lisjit  Deustilla  nomina^uce  declarant  quis  uerefit. 

Vident  non  cotentiofi,  nec  peruicacesypatre,filium, 

grfyiriuimfiin&um  umm  effe  Deum ,  quitc  &  pa- 

ter 


ttO     CHRIST*       RELIGIONIf 

ttr  Deus?  tyfiliw  Deus&fyiritus  Deus :  necpo* 
teft  nifi  unus  ejje  Deus.  Rurfum ,  tres  nominantur9 
tres  defcnbunturytres  diftinguntur .  Vnus  ita<fe ,  <& 
tresiunus  Deus.una  effenha.  Qui  tresl  No  tres  dij9 
non  tres  effentice.  Vtrun^  utfigmficarent  orthodo 
xiueteres^dixeruntunameffe  v<rtcty>  tres  vaara- 
sdcr&ti  id  efl ,  fubftantiam  unamy  tres  in  unafuh~ 
ftantiafubfiftentias.LatintjCuper  ommafenfu  con- 
uenirent^alterum  tantum  nomen  reddiderunt^  in  aU 
tero  quiddaaliud  exprefiferut.Dixerunt  enim  unarrt 
cffentiam^uodnomen  GrcecoiUirefjpondet:)  tres 
uero  perfonas.quo  relationem  quanda  indicareuo- 
luerunt&blatrant  karetici,  quod  v<riccy  \xsvs&~ 
<r«?,  effentiayperfonc(yconfi6iafunt  hominum  ar~ 
bitrio  nomina,  nufauam  in  fcnptuns  lefta  aut  uifit» 
$ed  cum  hoc  nobis  excutere  non  pofiint ,  tres  dici, 
qui  unus  Deusfunt:  quahs  eft  iftcec  morofitas-,  im~ 
probare  uerba^uce  non  ahudexplicant^uam  quod 
fcriptuns  teftatum  confignatumcy  efc  Satiusforet, 
inquiuntynonmodofenfanoftray  fed  uerbaetiam 
intrafcnpturcefines  continere:quam  exoiica  uerbt 
ftpargere,  qu#  diffenfionum  ac  lurgiorumfeminarid 
futurafint.  Sic  enim  languetur  circa  uerborum  pu^ 
gnas ,  fic  ueritas  altercando  amittitur ,  fic  chantas 

diffoluitut 


fNsrirvTio*  iii 

Jiffjluitur.  Si  u?rbum  exoticum  appellantyquodto- 
tidem  fyllabis  compofitum  in  fcnptura  ohendi  non 
pofiit  imquam  fane  legem  nobis  tmponunt:  qua  da- 
mnantur  omnes  conciones ,  <juce  fcriptura  cotexm 
non  cofarcinantur.Sin  exoticum  illis  efty  quod  cu- 
Yiofe  excogitatu  fuperjTiUofe  defenditur:  efladcon 
tentwne magis  \  ad  adificatione  ualeu^uel  impor 
tune,uel  nullofrucTu  ufurpatur:  quod  \ua  afyeritate 
pias  aures  offendif.quod  i  uerbi  Deifimphcitate  ab 
jlrahit.eorufobrietatetoto  ammo  ampleftor .  Non 
enim  minon  rehgione  de  Deo  nobis  loquendu ,  j  co 
gitandum  fentio.  cjuando,  <&  quicquid  de  eo  a  nobis 
cogitamusflultum  eh:<&  cpaccpixdlocpimurjnfuU 
fum  Efl  tamen  modus  ahquis  feruadus.petenda  cer- 
te  eft  ex  fcripturis,  &  cogitandi  <&  loquendi  regu- 
la.  ad  banc  amuf?im,&  mentis  cogitationes  omnes% 
t? ons  uerba  exigendafunt.Sed quiduetauquomi- 
tius,  <{Uce  captui  noftro  perplexa  in  fcnptuns  impe- 
ditacfc  funt^ea  uerbis  planionbus  edifferamusfqu^e  U 
men  religwfe  ^rfdehteripfiusfcripturce  uentati  fer 
uianu<& parce  modeftefa  nec  citra  occafwne  ufur 
pentur.Occurrunt  quotidiana  exempla.Scepe  defi- 
dei  \uft\tia  difyutatur:  pauciaffequuntur,  quomodo 
fiamus  iuRifide  ♦  Addamus  hanc  effe  ChnHi  mBir 

tim% 


112     CHRIST*      RELIGIONIS 

tiam ,  non  noftramiin  ipfo ,  non  in  nobisfitam:  fed 
imputationenoflram  fteri^uoniam  acceptanobis 
fertur  •  \ta  non  uere  nos  effe  mftos ,  fed  imputatiue: 
uel  no  effe  iuftos ,  fed  pro  mftis  imputatione  haberi7 
quatenus  Chrifti  iuRiiiam  per  ftdem  poftidemusy 
res  plana  erit  &  expedita.Dicitur  Deus  in  repxobis 
operari-,cjuoru  opera  damnatafunt .  difficilis  &  in- 
iioluta  quceftio,  An  Deus  autorfit  peccaiilan  malu 
Deofit  imputandum  J  an  iniuflitia  opus  eius  cenferi 
iebeatl  Subtjciamus ,  in  eodemfa£io  refyiciendum 
feruerft  hominis^ac  lufti  Dei  opus.Kominem  repro 
bum^mali  radicem  infe  haberepxam:afe  malum  co 
gitare.a  fe uelle^afe  conariyafe  perpetrare  .  Ideo  illi 
imputandum ,  quicquid  m  opere  mali  ac  culpce  e& 
Qma  confilioj  uoluntatefailo,  contra  Deum  niti- 
tur.  Deum  uero,  malam  uoluntatemy  ac  malum  co 
natum,  <±uo  uult  inftet!ere,nunc  coercere  ac  mode- 
rarv.nuc  fucceffum  dare7  &  uires  addere.fedomnU 
iufte.  SicPharao,  Nabuchadne^er^Sennacheriby 
contra  Deum  uiuentem  belligerabantur,  poteniiam 
eius  ridebant:populum,quamum  in  fe  erat^immeren 
temperfequebantur:  uiolenterynullo  iure^irruebant 
Exoi.  9  itt  alienam  poffeftionem.  Deus  aute  eos  omnes  exci 
lere<  y  Uuerat  ?  ut  h#c  omnia  perpetrarent :  fed  tam  male 

uolentes. 


IFSTITVTIO*  llj 

nolentes,  &  male  cogitantes:  aut  potius  malam  eo- 
rumuoluntatem,&maluconatumy  inlfraelem  cort 
uerteratj&faaebat  inualefcere :  nunc  utpopulifui 
impietatemulcifceretur-,  mncut  liberationemface- 
ret  maonificentiore.  Sic  affliclio  \oby  opus  erat  Dei  lob  1,  ZT 
&  diaboh,  &  tamen  diaboli  iniuftiiiam  i  Dei  mfti- 
tia  diftinguere  conuenit :  cjuod  ille  perdere  conaba- 
tur-,  Deus  autem  exercebat.  Sic  hffur  erat  uirga  fu- 
rorisDomini ,  Sennacherib  fecuris  manus  eiuswes  lefa.io 
-ab  eo  uocatiifufatati,  impulfi,  denicfc  eius  miniflru 
Sed  quidtdum  efferatce fuae  hbidini  obfequebantury  ine  2  7 
iufiitke  Dei  infcij  feruiebant.En  Deus,  &  illu  eiuf 
4em  operis  autores.fed  in  eodem  opere  elucetDei  111 
flitia^  eorum  inicjuitas .  Hac  diHinclione  implicitus 
■ille  nodus  diffoluitur  :  si  <±uis  interpellet £r  fremat 
-non  probariflbi  diftin&iones,  cjuiafuas  rixas  diflin 
itiunculis  Sophiftce  farciut  ♦  cjuis  talem  importunitd 
tem  non  oderit?  Si  cjuis  uerborum  nouitatem  repre- 
hendat^nonne  merito  mdicetur  lucem  ueritatis  indi- 
gneferre?  ut  qui  tantum  hoc  reprehendat^ueritatem 
planam  ac  diluadam  reddi.  Huiufmodi  autem  uerbo 
rum  nouitas  (fi  ita  appellanda  eh  )  tum  poiifimum 
ufu  uenit^dum  aduerfus  calumniatores  afferenda  e/I 
ueritas7cjui  tergiuerfando  ipfam  eludunt.  Qupd  ho- 

h         dieplus 


1*4      CHRIST*      R.ELIGIONJS 

die  plusfatis  experimur-,  quibus  plurimum  eft  nego- 
ti)  in  expugnandis  ueritatis  hoRibus :  adeo  obhcjuq 
Ct*  uolubili  flexu  lubrici  ifii  angues  efjugiunt ,  nifi 
fortiter  premantur-i  &deprehenfiurgeantur.Sic 
ueteres  uarijs  prauorum  dogmatu  certamimbus  exx 
gitati,  coacii  funt  exqufita  perfyicuitate  ediffererey 
quidfentiret,ne  ob!ic[ua  fubttrfugia  impijs  relin<{ue- 
renttquibus  uerboru  inuolucra.erroru  erat  latebrte, 
Arrius  fatebatur  Chriftu  Deum,  tyfiliu  Deh  qui* 
euidentibus  fcripturis  relu&ari  non  poterat&  qua- 
fi  probe  defunStus*,  confnfum  aliquem  cum  afysfi- 
tnulabat.  kt  interim  non  definebat  laStare.Chriftii 
creatum  effe,&initium  habmffe,  utreliquas  creatn 
ras . Qupflexdem hominis  uafritiem e latebris ex- 
traherent  ueteres->ultra  progrefiifunt^  &  deckrarut 
Chriftum  deternum  patrisplium.patruj;  cofubftan* 
iialem  effe.Hic  efferbuit  Arrianorum  impietas,  dum 
nome  o-jioisriTs  pefiime  odiffe7  tyexecranccepe 
runt .  Qupdfiprinapio ,  Chriftum  confefi  effent 
jyncere  &  ex  animo,  Deum,  non  infciatieffent  pct 
tri  effe  cofubflantialem .  Qmsprobos  illos  uiros  in~ 
feclari  audeat^  cjuafi  nxatores  <&  cotentiofos-,  <{uod 
obuoculam  unam  tanto  difceptandi  feruore  inca- 
.  kerint,  £r  ecclefi*  quietem  turbauennt?.At  uocuk 

ilU 


INSTITVTIO*  itf 

Hk  diftinguebat  inter  purccfdei  ChriHknos,  &fi 
cnlegos  Arrianos.SurrexitpoReaSabelliusy  quip<$ 
tris.fity  &  fbiritus  fanili  nomina  uana  effe  difeuta 
hat:  nec  diRin£iiois  alicuius  caufa  pofita,  fed  ciuerfk 
cffe  Deiattributa.cuiufnodiplurvr.a  habentur.Si  itt 
certameuentu  effet,  fatebaturfe  credere  ?atrcdeuy 
Viliu  deuy  Spiritu  deuifed  poftea  elabebatur,  mhilfc 
eliud  dixifje,  qfi  Deumfortem  &  iuftum  tyfapien 
tem  uocaffet\ta&  recinebat  aliam  cantilena,  patrem 
effeflium ,  &jfiritumfan£ium  effepatrem ,  nulh 
ordine,nulla  diftm&ione.  Ij,  quibus  tum  pietas 
cordi  erat^ut  hominis  improbitatem  frangerentxon 
tra  reclamabant ,  uere  agnofcendas  effe  m  Deo  uno 
tres  propnetates .  Ef,  utfefimplia  uentate  aduerfus 
tortuofts  uerfutias  munirent^affirmarut  uerein  una 
Deo  tres  perfonas  fbfiRere  Jeu  ( cjuod  idem  erai) 
m  Dei  unttate  fubfiHere  peifonarum  trinhatem ,  Si 
ergo  temere  nonfunt  inuenta  nomina^temcrc  repu- 
diantur.  Vtinam  fepulta  effenticonflaret  hcec  modo 
inter  omnesfdes,patr^phuyetffiritufancl:u  unum 
effe  Deum.nec  tamen  autflium^patrem  effetautfhi 
ritumftnclum ,  flium:  fed  proprietate  cjuadam  effc 
diftin£los.  Vcrum  ubi  occurrcndum  eft^ex  unapar- 
$c  Arrianis,ex  altera  Sabellianis:<jui  utrisc^  tergiucf 

h     z         janJi 


1l£     CHIUSTV    RBMGIONIS 

fandi  anfampracidiftomachantur.nonnullam  fufti 
$ioneinv\ciunt,uelArfv\feeffe  dtfcipulos.uel  Sabel- 
JijDicitArriusChriftueffedeu,fedmufiitatfaftu 
ffje,<&initiu  habutffeJicit  unu  cum  patrefed  clam 
in  fuoru  aures  infufurrat,  unitum  ut  rehquos  frdeles> 
qujxn^fingulari  prxrogaitua.  Dic  confubftantiale, 
4etraxeris  uerfipellt  larua,  &  tamen  nthtladdts  fcri 
fturis.DicitSabelhuSy  patrem,filtum>  &  fyintum 
fanftu  nihil  in  Deo  difttn&ufonare .  Dic  tres  effe7 
tuociferabttur  te  nominare  tres  deos  .  Dic  in  unx 
Dei  effentia  perfonarum  effe  tnnitatem  :  dixeris 
uno  uerbo  quod  fcrtptune  loquuntur ,  &  inanem 
hquacitatem  comprefferis.  Etfihcec  nomina  nonfe 
runtyConcedat  falte  nobis7  quod  inficiari,uel  fi  rum 
fantur^non  poffunt:  cum  unum  audimus-,  intelligert 
dam  effefubRxnticeunitatem:  cum  tres  audtmus,  in 
una  hac  effentiadtftinguendas  tamen  tres  proprte- 
tates .  Siqutdemita  easfcripturadtftingutt,  utPatri 
frincipium  agendt  rerumc^  omniumfontem  &  ori- 
ginem  attrtbuat:  Ytlio,fapientiam  &  confiltum  agett 
dt  af?tgnet:  ad  Spirttum,  utrtutem  efficaciamcfc  actip 
ms  referat.  Vnde  &filtus  uerbu  patris  dtcitur :  noft 
quale  hommes  loquuntur  aut  cogitant,  fed  aternum 
CT  tncomutabih  ineffabih  modo  a  patre  emergen^ 

utftiri 


TNSTTTVTfO*  UJ{ 

utfyiritus  fan&us  uirtus,digitus,potentia  nuncupd- 
tur .  Nunc  fimphce  ueritatis  confefiione  audiamus* 

PARS       SYMBOLI  .         . 

P  R   I  M  A. 

C*1  RedoinDeupatrem  ommpotett 
J  tem  ^creatorem  cceli  dC  terrae, 
Quaprofitemur^nosfiduciam  habere  omnem  m 
Deo  patrefixa:  quem  &  noftru,&  omniu  omnmo 
rerum^uce  creat*  funtj  creatore  agnofcimus.  qua$ 
uerboZ?<eternafuafapitntia(ftifiliuseft)&fud  tfal  $» 
uvrtute  ( quifyiritus  faniius eft ) condidit .  Ktfyut  p/a/io 
femel  condidit:ita  nunc  fuftinere,fouerejdgere,con  Aftoi  * 
feruare,  b onitate  ac  uirtute fua:citra  quam  ommaftd  **cfcr.  l 
tim  collapfuraeffent,&in  nihiluabitura.  Cum  ue- 
roomnipotentem  &  rerum  omnium  creatorem  ap- 
pellamus,talem  eius  omnipotentiam,  qua  omniaopc 
ratur in omnibus:  talemc^promdentiam^  qua omnia  i,  Cor; 
moderatur,  cogitareoportet.non  aualemilli  Sopfci- 
fl<e  affingunt, inanem, fopitam, oaofam: utfide  per-  Tfrrc, 
fuafum  habeamus^ucecunfynobisacaduntjata  itt 
xti  ac  triftia,  profpera  ac  aduerfa,fiue  ad  corpus  i/- 
Ujfiueadanimtm  pertineantj  ab  eo  nobis  euenire\ 
*  h     }  (excepto 


«8  CHRISTV     RELIGIONIS 

(excepto  duntaxat  peccato  quod  nequiti^  noftrx 
$[ce>  i  j  iwputari  couenit ,  eius  etiam  prcefidijs  nos  tuto  pro  - 
tegi ,  defendi  ac  feruari ,  ne  qua  uis  inimica  noceaU 
Rora.  %  w*™'  denify  (cum  omnia  ex  eius  manu  fufcipiamus) 
&  eo  nobis  euenire,  qnod  non  in  rem  nofbracondu 
cat:  ut  ut  res  nunc  profyer<e>  nunc  aduerfe  w«/go  ui 
deantur .  Atcy  hctc  quidem  omnia  nohis  ah  eoperiy 
non  aliqua  noRra  dignitate ,  non  merito  aliquo,  cui 
hancgratiam  debeat.  non  quodremunerari  eius  te- 
oijM.  1 1  nefcentiam  mutua  uice  ualeamusifed  paterna  beni- 
gnitate  ac  clementia.qua  ut  nobifcufic  agatjn  cau* 
fa  fola  eft  eius  honitas .  Quamobrem  danda  operay 
utgratiarum  aSiionem  tantce  bonitati  referamus>  il- 
tam  cum  animis  nofiris  reputemus>  illam  linguapr* 
dicemus&7  quibus  poffumusjaudibus  tollamus.T* 
\em  patremgrata  pietate  ardentiq;amore  ficcola- 
mus ,  ut  nos  totos  eius  obfequio  deuoueamus ,  illum 
in  omnibus  honoremus.omnia>aduerfa  quofycequis 
placidisq;  animis ,  quafi  ex  eius  manu ,  fufcipiamus: 
cogitantes  eius  prouidentiam  fic  quoq-  nobis  acfalu 
ti  noftrce  profpicere ,  dum  affligit  %r  tribulat .  Ita <£ 

Juicquid  tandem  accidat,  nuncjuam  ambigenduaut 
iffidendum  eriueum  nos  habere  propitium  ac  bene 
uolentem^falusc^  ab  eo  mbilominus  expeftanda.Ejl 

emm 


rNsriTVTrcu  \i% 

enim  certiflimum  ac  uerifs"imum^hanc  cffe  reSiamfi 
dem.quam  ut  quify  habeat,hacpnma  Symboli  par- 
tedocemur. 

S   E  C   V  N  D   A, 

Et  in  Iefum  Chriftum3filtum  efus  uni 
cum  ,Dommum  noftrum  ,  qui  concc* 
ptus  eft  efpiriru  fancfto,  natus  ex  Maria 
uirgine,  paflus  fub  Pontio  Pilato.crucf^ 
fixus ,  mortuus ,  &:  fepultus .  dcfccndit  * 
ad  inferos,certia  die  refurr  exit  a  mortuis* 
afcendit  in  ccclum ,  fedet  ad  dexteratn 
patris:indeuenturus  ad  iudicandum  ui* 
vosdC  mortuos* 

Qua  cofitemwr  nos  credere  in  lefum  Chrijlumt 
quem  perfuafum  habeamus ,  unicum  effe  Dei  patris 
plium.non  utjideles,adoptione  duntaxat&gratia: 
fednaturalem,  &ab  ceterno ex patre  genitum .  Sic 
enim  a  cceteris  omnibus  ipfum  difcermmus ,  duuni- 
cum  uocamus.Vt^uatenusDeus c/J,  fitumtscum  vfalioi 
patre  Deus,eiufdem  naturce  ac fubflantice  feu  effen- 
ticemon  aliter,  quam  perfona  dipLincius>  quam  pro- 
(riam  ac  diftintlam  a  patre  habet.  Qmc^uid  autem 
efl  humance  fapientice,  hicfubmitti  ac  uelut  captiuu 
feneri  decet.nihil^  autcunofe  argutandojaut  hcefi- 

h     4.  tando 


UO         CHRIST,     RELIGIONIS 

tando  buiufmodi  myfteriaadorari-,  quce  omnem  hu 
manifenfus  captum  longefuperat.  hcne  cjuicquam. 
hac  in  varte  aut  animo  conapiamus-,  aut  fentiamus, 
*ut  loquamuryquamfcripturis  docemury  terreat  nos 
hcereticoru  exempla:  cjui  in  pr<eceps  deturbatifunty 
dumfenfufuo  abundare  uolut.Qmndo  igitur  Deus 
filiuSi  unus  atfyidem  cum  patre Deus  e#,  habemus 
Hehr.  *  uerum  effe  Deum  creatorem  cceli  <&  terr<e,  Ktc^  ut 
fiduciam  omnem  in  patre  consxituimus:  ita  &  mfi- 
lio  conhituenia  eft,  cum  unusfit  Deus.  Quod  au- 
tem  hic  peculiariter  c&li  ac  terrce  creator  pater  dici 
tur>incaufa  efl  eay  quam  ante  diximus ,  p roprieta- 
tum  diRin8:ioy<jua  ad  patrem  agendi  prinapium  re- 
fertur :  ut  ipfe  quidem  proprie  agere  dicatur,fed  per 
uerbum  ac  fapientiamfuamfcdin  uirtute  fua.Ccete 
'   rumcommunem  triumperfonarumaBionemfuiffe 
Gette.i  in  creando  mundo,  planumfacituox illapatriSj  Frf- 
ciamus  hominem  ad  imaginem&fimilitudinem  no 
flram.  qua  non  cum  angelis  deliberat ,  non  fapfum} 
alloquitur^fed  fapientiafuam  gr  uirtutem  aduocau 

Vrceterea  coftemur  nos  credere,  ipfum  noftra  caa 
fa,  ut  nos  a  diaboli  tyrannidefolueret ,  cui  obnox^ 
eramus :  a  uinculis  peccati ,  quibus  ahri&i  teneba- 
murJferuitio  mortis  <&  corporis  et  anim<e7in  quod 

detrufi 


INSTITVTIO*  XXX 

detrufi  eramusiab  ceternis  pcenis^uibus  eramus  ad- 
diiii  ( cu  hinc  exolui  ac  extncanfacultatis  noftrce 
no  effet:)  diuina  benigmtate  ac  mifericordia  a  patre 
miffumy  adt  nos  defcendiffe ,  ut  carnem  noftxam  in- 
dueret,  <{uamfu<e  diuinitati  coniunxit.  Sic  enim  no- 
fira  referebat7uerum  effe  Deum  &  hominemj  eumy 
qui  mediator  nofterfuturus  effet.  Cum  enim  omnia  ufa  jj 
difiipata  effenty  cum  peccata  noftra  oppofuiffent  nu 
heminternosgr  Deunofbru-,  cjuisadeupertinge- 
retMomo  netAtqui  omnes  cu  parente  fuo  Adam  ad  Gcn.f 
cofjpettu  Domini  horrebant.  Angelus tAtqui  etiam  Ephef 
illi  opus  hahebant  capite ,  in  <juo  Deo  fuo  coh<ere-  Colojf, 
rent.  Quid igitur? Deplorata res erat>  nifi  maieHas 
ipfa  Dei  ad  nos  defcenderet ,  quando  afcendere  no- 
ftrum  non  eratlta  Deifiliusfeclus  eft  nobis  bnma-  itfa.y 
nueVideftyUobifcuDeus.  Rurfum  cum  modts  omni 
bus  noftra  humditas  cum  Dei  maieftate  difiideat, 
(juisfatis  confidere  aufus  etiamnum  effet^Deum  fibi 
propinquum  effeyfecum  hahitare.fibi  adeffel  No«-, 
dumigitur  fatis  propinc[uauicinitas  ^  nondumfatis 
firmaaffinitasmifiyUtfuam  nobis  diuinitatem  adiun 
xerat,itanoftram  quofy  humamtatemfuce  diuinita- 
ti  adiungeret .  Ita  Paulus ,  cum  eum  nobis  mediato-  i  ♦  Cor* 
rem  proponeret}nominatim  dixit  kominem.  Media- 

h    s  torr 


122        CHRIST*     RELIGIONIS 

tor.inquiuDei  £r  hominvm,  homo  lefus  Chnftus. 
Poterat  DeuAicere,  poterat  falte&hoc  nomen-,  ut 
Dei  nomen.omittere:  fedinfirmitatem  noftram  no- 
uerat.Ne  cjuis  itaq>  fe  torqueret ,  ubi  ille  qu<erendus 
medxator,  quomodoad  ipfum  perueniretur :  conti- 
nuoaddidit,  Homo  e/l.  acfidiceret,  uobis  propin- 
quus  es%  imb  contiguus ,  caro  uefxra  est .  Idfcilicet 
defignare  uolens,  fiodalibifwnificaniius  explica- 
ftr.  4  Mt'  Non  ejfe  nobis  ponificem,  qui  no  pofiit  compi 
ti  infirmitatibus  noftris ,  quando  more  noftro  fity 
tbfife  peccato.per  omnia  tentatus.Non  erat  res  uul- 
gans>qu<e  mediatoripr<eftandaefat:  ut  exfitys  ho* 
minum,filios  Deiftceret.ex  hceredibus  geenn#,cce 
kftis  regni  h*redes .  Quis  hocpoteratynififilius 
De  /,  filius  hominisfieretf&fic  nofirum  acaperet, 
utfuum  ad  nos  transferret  i  quodfuum  erat  naturay 
ttoftrum  faceret  gratia  f  rl<ec  ergo  ffies  nofira  es% 
qubdfilij  Dei  fumus ;  cjuia  naturalisDeifiliusSibi 
corpus  ex  corpore  nohro^carnem  ex  carne  nofrray 
effa  ex  ofiibus  noftris  compofuit^ut  idem  nobifcum 
effet.quod  nobis  proprium  erat>  adfe  pertinere  uo~> 
hiit:ut,  quod  fibipropnum  erat,  ad  nos  pertineret. 
tyitaincomuneipfe  nobifcum  &filiusDeieffety 
&filiushominis*  il*cfj>esnoslraefl,  qubdhcere* 

ditas 


INSTITVTIO,  125 

iitds  regni  cceleftis  noftrafitiquia  unicus  Deifuius, 
cuiusfolida  erat  hcereditas->nos  fibifratres  adoptauit 
quodfifratresyergo  &  hcereditatis  participes.  Ewh 
tereafic  noSxra  refoebau  uerum  effe  Deum  &  ho~ 
minem^uiredempornofierfuturus  effet.  Ems  erat 
mortem  abforbere .  quis  hoc  poterat ,  mfi  uital  Eius 
crat  peccaium  uincere.  quishoc  foteraty  riifiiffa 
Mitia:?orro  quis  aut  uita  efyaut  iwflitw,  nififolus 
DeustSefe  ergo  clemetifimus  Dominus  redempto- 
rem  noftrumfecit^dum  nos  redemptos  uoluit.  klte- 
rum  hoc  redemptionis  nohrce  caput  crat:  ut  homo7 
quifefefua  inobedientia  perdiderau  fuam  confufio- 
nem  obedientia  tolieret:  ut  iuflitia  Deifatisfaceretr 
ut  pcenas  peccati  perfclueret  .  Prodvjt  ergo  uerus  ho 
mo0  Dominus  nofter.  kdae  perfonam  induiu  nomen 
affumpftt ,  ut  patrtfc  obedientem  pro  eo  exhiberety 
ut  carnem  noftram  infatisfa£lioneiuftiti<e  Deifta* 
tueret ,  ut  in  carne  nbRra  peccati  pcenam  per/o/we- 
rct.Qui ergo  Chriftum  fud dut  diumitate^  aut  hu- 
manitatefjpolianty  illius  quidem  uel  maieftatem  bld- 
fobemanu  uelbonitatem  obfcurant:  fednonmmus 
fidem  nofbra  labefailant  £r  eucrtunu  qu^nifi  hoc 
fundamento  ftare  non  foteft.  Verbum  itafr  carofa 
ftum  eft ;  <&  qui  Deus  erat7  fimul  etiam  homofa- 

Ouseft. 


124     CHRISt*       RELIGIONTS 

£ius  e/l,«t  unusfit  idem&bomo  fy  Deustno  coti* 
fufionefubftantitfy  fed  unitate  perfonct.  Id  hominis 
exemplo  intelligi  pote^cjuem  uidemus  duabus  par* 
t ibus  con&itutum :  quarum  neutra  tamen  ficalteri 
fermixta  eft,ut  non  retineat  natur*  fuct  propneta^ 
tem.Necfe  enim.aut  anima  corpus^aut  corpus  ariimd 
eft.  Quare  &  de  ammafeorfum  diatur^cFin  cor- 
fus  nullo  modo  cadere  potefi:&de  corpore  rurfus, 
quod  nulla  ratione  animce  conueniat.  de  toto  homi- 
tte^uod  nec  de  amma  feorfum ,  nec  de  corpore  nifi 
mepte  accipipojsit.poftremo  animce  propria  adcor 
fustransferuntur,  &  corporis  propna  ad  animam. 
Qm  tamen  tjs  conftat ,  unus  homo  e#,  non  plures* 
Huiufmodi  uero  locfuendiformulce,  tyunam  effe  in 
homine  naturam,ex  duabus  connexis  compofitam, 
fignifcant :  &  duas  diuerfas  fubeffe  naturas ,  qu<e 
hanc  componant .  Sic  &  de  Chnfto  fcripturx  lo- 
tjuuntur.attribuunt  illi  interdum^uct  ad  humanita- 
temfwgulariter  referri  oporteattinterdum^ua  diui 
nitati  peculiariter  competant:  nonnunquam ,  qu<t 
utramcj;  naturam  complettantur,  neutri  feorfumfa* 
tis  conueniant.  poftremo^&per  idiomatum  commtt 
nicationem  ipfius  diuinitati  afiignanu  <{u<£  bumani- 
Utis  propria  erant:  &  humamtati ,  <ju<se  addiuinit*- 

tmfte 


INSTITVTIO*  «5 

Jem  fye&abant .  Horum  riihilmeumefttfedplana 
.exempla infcripturis extant .  Qupd de fe ipfe dice-  ioan.<$ 
bat  CbnRus^Antecjuam  Abrahamfieret,  egofum) 
abeius  humanitate  longe  ahenum  erat.Nonemm 
homofafius  eft,  nifimultis  poi}  Abrahamumfecu- 
lis.ld ergo pecuiiare erat diumitatis.Qupdferuus pa  Iepj£4 
tris  uocatur -,  cjuod  cremt  cetate  &  fapienha  apud  huc.i 
Deum  & bomines^uodgloriam  fuam  non  cjucefijt;  l0*n-  8 
fohus humanitatisfuit.Sicjuidem quatenus Deuseft,  Pb*flp«» 
aqualisehpatrv.necaugeriullarepote^^omma        -  > 
propterfemetipfumoperatur.Necdiuinitatisfingu-  t#f*  . 
lare, nec humanitatisfmt,fed utriufyfimuhquodpo  ^oanj.9 
teftatem  accepit  a  patre  remittedi  peccata ,  fufcitan  A"0AO 
di  mortuos ,  quod  ludex  conftitutus  efl  uiuorum  & 
mortuorum .  Huiufmodi  enim  prarogatiuis  pr<edi~ 
tusfuit  filius  Deij  cu  m  carne  manifeftatus  eh.  cjuas        : 
&  ipfe  una  cum  patre ,  ante  mundi  conftitutionem 
fofiidebati&qutf  bomini,  qui  nihil  effet  cjuam  bo- 
mo,dan  non  poterant.lftiusformcepermultafuntin 
Zuangelio  loannis.  cjuce  nec  diuinitati,  nec  bumani- 
tati beneconuenianti  Chriftiperfonce,in quaDeus 
&  homo  manifeftatus  ?ft,optime  congruat.ln  bunc 
uocfc  fenfum  acapwndu  eft  quod  legitur apud  Pau  t.Cor.it 
rum7  Cbriftumredditurum  regnumDeQ&patri. 

Xon 


i 


il6     CHRI5T*       RELKalONIS 

Non  eriim  regnumflij  Dei,quodinitium  nullum  hi 

buitjfinem  habiturum  eft.fed ,  quomodo  poft  fuam 

dbieilionejgloria  ty  honore  coronatus  ehy  &  con 

ftitutusfuper.omnia^uomodo.poftquafemetipfum 

exinariimty  &patri  obedientefe  ad  mortepr*ftitit> 

Vbilip  i  exaltatus  efiy  &  nomeaccepitjn  quo  genu  omnefle 

£latur:ita  tum  &  nomen  ipfumy  &  quicquidipatre 

dccepit y  patnfibljciet :  utfit  Deus  omnia  in  omriu 

bus  ♦  Communicatio  autem  idiomatumfiueproprie 

Afto.  i  o  tatum  e&>  1H°d  Paulus  dicit  Deumfuo  fanguine  ac- 

U Cor.i.  ^ifijlfe  fa ccckfiamy  (y Dominum  glorice cr uci- 

jiixum,  Deus  enim  proprie  fanguinem  no  habcty  tiee 

patitur .  Sed  quia  uerus  Deus  &  uerus  homo  Ghri- 

flus  fanguine fuum  cruafxuspronobisfudit:  quct 

in  eius  humanitate  peracl:afuntyad  diuinitate  tranf 

loto.}  feruntur.  Rurfum,  cum  Chnslus  dicerety  neminem 

in  ccelum  afcendiffey  nififlium  hominis  qui  in  ccelo 

effetxerte  tu  non  erat  in  ccelo  corporey  quod  affum 

pferat.  fed  quia  ipfe  idemy  erat  Deus  &  homoy  pro- 

pter  naturarum  unitatem ,  uni  dabat ,  quod  alterius 

erat.Htec  plunbusperf?4uory  propter  eos  <jwi  nulh 

ratione  adduci  poffunty  ut  in  una  Chrifti  perfom 

utriuffe  naturce  proprietates  obferuent  ♦  \ta  Chrifiu 

fatentur£)eumy&  hominem^ fihum  Dei.Verum 

fipro- 


INSTITVTIO,  il*t 

fi  proprius  inftes ,  anim  aduertes  non  aliter  Deum 
ty  Dei  filium  ab  illis  dici ,  quam  cjuia  conceptus  efi 
txftiritufan£lo,in  utero  uirginis.  qualiter  olim  M<* 
nichce i  nugabantur ,  hominem  ex  traduce  Dei  ani- 
mam  habere  ,  quia  legebant  Deum  illi  infyirajfe 
fyiraculum  uitce ,  Atcjue  in  erroris  fm  patrocinium 
tumultuofe  urgent ,  quod  diatur  Deus  propriofiho) 
non  peperciffe:  cjuod  illum  ipfum?  qui  e  mrgine  nafcc 
retur.fiiium  ahifiimi  uocan  angelus  prcecepit .  Necu 
fxne  duos  Chriftosfaamusifedfimpliciterprofite- 
mur  eum^uifilius  erat  ceternus  Dei,carnenoftram 
induiffe.fic  ut  unus  idemq.  Chnflus^Deusfit  fy  h& 
mo  fd  umtis.no  confufis  nxturis .  Verum  ne  adhuc 
fuperbiant  futihfua  obietlione,  qua  pugnant,  Chri- 
fium  effefilium  Deifecundum  humamtatem  dunta- 
xat:quia /5,  g  e  uirgme natus  eft  homo,paffusci; efty 
non  dius.Deifilius  uocatur:  difrant  ratione  locmen 
difcriptur^  ex  mo  prophetce  loco ,  apu d  quemfic 
Dominus  loquitur.  Et  tu  Bethleem  Ephrata,  paruu-  Micfcf 
laesin  milibus  luda.  exte  mihi  nafcetur  dux ,  qui 
regat  populum  meum  Ifrael.  &  egreffus  eius  ab  ini- 
tio.a  diebus  ceternitatis.Audiutneemsipfius  Chri- 
fiucjui  in  Bethleem  nafatur,  egreffum  effe a  diebus 
aeternitat^Atcjuhfiiin  dlam  dicrum  cetcrnitatem  m- 

tuemwT) 


fZS      CHRIST*    RELIGIONIS 

tuemur,  nondum  Chriftus  erat .  Verum  iftud  quu 

Hebr.i  dem:fedfilius Deierat^uipofteafaElusehChri- 

ftus .  Sic  autor  epihoU  ad  Hebrxos:  Proximis,  in- 

quit ,  diebus  locutus  e/}  nobis  Deus  in  ddetto  filio 

fuoy  <[uem  conftituituniuerforubceredem^erquem 

fecula  etiamfecit.  Certefilium  effe  oportebat>  ante\ 

homofieretji  per  eufallafuntfecula.  <juin  &  col- 

}o<tn.i  jgOT  fcnc licet^uerbum  Dei effefilium  Dei .  Nam 

quod  loannes  inquit ,  per  uerbum  faEta  effe  omniax 

Apoftolus  aitj  perfilium.  Paulus  quofy  adeo  perfjpi- 

cue  dftinguit  utramc^  appeilatwnem?  filpj  Dei  tyfi 

\v\  hominiSyUt  adhuc  refragari^non  modo  ccecitatis> 

jionu  *  fa  obftinationisfuerit .  Primum ,  dumfe  aitfegre- 

-gatum  effe  in  Euangelium  Dei ,  cjuod  ante  promife- 

rat  per  propbetasy  defilio  fuo^ui  fa&usfuit  ex  fe- 

tnine  Dauid,  fecundu  camem ,  declaratusfihus  Dei 

in  uirtute.  Curfecundum  carnem  diftin&e  notaret 

tffefilium  Dauid^mfi  uellet  innuerefilium  Dei^non 

iRbm.p  fecundum  carne?Alibi:Ex  fubusyin^uityeR  Chri- 

&us,fecundum  carnem>quieftDeus  beneditlus in 

fecula.  An  cjuicquam  uolunt  apertius?  quam  Chn- 

ftum  uocari  Abrahxfemen  fecundum  carnemcce- 

terum-,  ultra  carnem  effe  Deum  benedicium  infecu 

UlRurfum  id  teftatum  uolo,  Nos  non  negare  unum 

Chnftum 


INSTITVTIO*  IZ9 

Chriftum,uerum  effe  Deum^hominem :  nec  di~ 
uimtatem  eius  ab  humanitate  per  hcec  diuellifcd  di- 
flingui.  Hcec  pulchre  coueniunt,  flfobriumhabent 
interpretemjClui  tanta  myfleria.qua  decet  rehgione, 
traclet .  Nihil  e&  autem  quod  furiofi  &  phrenetiei 
fointus  non  perturbent.  hmpiunt  attnbuta  huma- 
mtatis.ad  tollenda diuimtate:  diuinitatisyad  tollenda 
humanitate.  cjuce  uero  de  utraq;  natura  flc  coiuclim 
iiSia  funt,  ut  neutri  couenmnt^ad  tollenda  utram^ 
Hoc  uero  cjuid  aliud  eR^  §  contendere  Chriftu  non 
ejje  fromine,  cjuia  Deus  eflfno  effe  De«,  quia  homo 
ejV.nec  fcomwe,  nec  Deum  effe^uia  et  homofimul 
&  Deus  eft  \  Ergo  Chriflus ,  prater  idquod  Deus 
tft ,  affumpta  uera  carne  homo  ftclus  en.     Hunc  Lwc,  l 
utfic  uoce  patris  &  ccelefti  oraculo  appvllatus  e $, 
ita  uere  effe  lefum  credimus.  hoccy  nomen.no  aliud, 
iatum hominibuSjin <jwo oporteat  faluosfieri.Cre-  Ado.4 
dimus  &  Chriflum  lpfum  effe:hoc efl,omnibus  fan  p/!t/,4j  8 
ciifyintusgratys  perfufum.  cjuce  oleum  ideo  dicun- 
tur7  cjuodfine  his  aridi  &ftmles  tabefcimus.  /ic<j., 
utfpintus  fuper  ipfum  requieumty  ac  fefe  totum  m 
eum  effudmt:  ut  de plenitudme eius  omnes accipia-  lefa. u.6\ 
mus,  cjuicun^  fimus  perfidem  eius  confortes  ac  par  loan,  i 
ticipes ,  hac  denic^  unilione  conftitutum  effe  a  pa- 

i  treregem 


I3<>       CHRIST,     RELIGI0N1S 

Vfal i  tre  regem^ qui  omnemfibi  poteRatem  in  ccelo  &in 

terra  fubljceret :  ut  in  ipfo  reges  effemus,  impenum 

habentes  fupra  diabolum7peccatum,  mortem  &  in- 

i.Vet.t  feros.Deindefacerdotemi  quifuofacrificiopatrem 

A  poca  .  i  noyi$  pjacam  ac  reconaharet:  ut  in  ipfo  facerdotes 

J   *       effemus:ipfointercefforeacmediatoreypatriprecesy 

grtitrum  aciioneSy  nofmetipfos ,  &  noftra  omnxa 

offerentes.  lta^&  Dominum  unicum  effeipfum 

agnofcimus,  ut  nobis  a  patre  prtfeftus  eft.    Hunc 

Rom.  i*  mirabiliynobis^menmabilif^iritusfancliuirtutey 

Lttc.i.i  conceptum  effehominemcredimusy  in  utero  facr<t 

uirginis :  ex  qua  natus  homo  mortahs ,  falutem  no- 

flrdjcuius  caufa  uenerat-,ut  perficeret ,  corpusfuum 

in  miferrimam  mortem  tradidit,  acfuumfanguinem 

inredemptionis  precium  effudit .  Paffuseft  autem 

fub  Pontio  Pdato ,  iudicis  fcilicetfententia  damna* 

tuSy  pro  nocente  &  malefico :  ut  apudfummi  iudi~ 

£>cut- u  cistribunaleius'damnationeabfolueremur.  Cruci- 

GaU}  fxus, ut  in  cruce, qu#  Dei  lege  maledi&afueraty mt 

lediRionem  nohram  fuftinerety  quampeccata  no- 

ofe  1 5  flra  merebantur.  Mortuus.ut  morte  fua  mortem  hm 

i .  Cor.  it  ceret ,  cpce  nobis  imminebai :  ac  abforberet ,  i  <jk<< 

Hebr.i  abforbendi eramus.Sepultus>utper  emgratiam pec 

?Kom*  6  catofepeliamur:  i  diaboli  et  mortis  imperio  liberati. 

Qiipi 


INSTITVTIO,  i5$ 

Qupd uero ad inferos defcendit, idfignificat^af-  Pfal. x< 
fliclum  a  Deofuijje ,  ac  diuini  iudicij  horrorem  &  lc[a^  3 
feuentatem  fnfiffetut  vrce  Dei  intercederet,  ac  eius 
iuHitice^noHro  nomine,  fatisfaceret.  ita  debitas  fol- 
uens  ac  luens  pcenas ,  non  ju<e(qu<e  nulla  unqfuit) 
fed  noftrce  inicjuitati.  Neq;  tamen  intelhgendum  eft, 
patrem ilh  un<{uam iratumfuiffe.Qupmodo enim di  Mrfftfc | 
lediofilio,  inc]uoillicomplacitues%  irafcereturtaut 
quomodo  ipfe  patre  fua  intercefiione  placaretj  cjuem 
infenfum  haberet?  Sed  hocfenfu  dicitur  diuincefeue 
ritatis  grauitate  fuslinuiffe,cjHonim  manu  Deiper- 
cuffus  <zy  afflictus ,  omma  irati  &  pumentis  Deifi- 
gna  expertus  eh .  ut  coattusfuerit ,  urgente  angu- 
ftia, exclamare.Pater: pater^ut  quid  me  dereliquifli?  Matth .  1 
Idfane  dicitur,  ipjitm  defcendiffe  ad  inferov.  non  ati 
tem  in  locum  ahcjuem  certum(cui  lymbi  nomen  con 
ftclum  e#)  commigraftfe,  quopatres,  auifub  ueteri 
tehamento  uixerant ,  ueluti  carcere  claufiteneren- 
tur ,  ibi  in  uinculis  ac  captiuitate  redemptionc  fuam 
expeclantesiac  eius  loci  fores  ui perfregiffc^ut  ipfos 
inde  eximeret.Hcec  emmfibula,  tametfi  magnos  au 
tores  habet ,  £r  hodie  cjuo^  a  multisfeno  pro  ueri- 
tate  defenditur ,  nibdtame  quamfabula  e$l.Neq;  in 
cumfenfum  accipidebet  ?etrilocus7dttemfemper  *.Prt«  J 
i    i         ohrudv.nt 


j  '1J2     CHRIST,    RELIGIONIS 

ohtrudunty  qui eam tueri uolunt i Qupd Chrifkty 

fyiritu  ueniens  prcedicauerit  his,  qui  m  carcere  erant 

fyiritibus.  Hocenim  tantum  uoluit  ?etrus,uirtutem 

redemptionis  per  Ghriftum  part^  exKibita  &  pla~ 

ne  manifeftatam  eorum  jbiritibus ,  <jui  ante  idtem- 

pus  defunSii  fuerant.  Yideles  emm ,  quifuam  ab  illo 

falutem  femper  expettauerant ,  tunc  plane  <&  pr<t- 

fenti  afj?e£iu  perfyexerunt  eius  uifitationem.  Con- 

trajeprobi  ipfum  unicam  effe  falute  fero  percipien- 

tes^a  quaexclufieffent,  nullam  fibifyemrefiduam 

tunc  planius  agnouerunt.Quod  autem  Petrus,nul- 

lo  difcnmine,  piosfimul&impios  in  carcerefuiffe 

aiunon  ita  accipiendum,  quafipij  anguftijs  cjuibuf- 

iam  uincli  clauderentur :  uerum  quia  obfcure ,  £r 

fubnubium  umbriSj  Chnftum  cminus  confyiae- 

bant  nondum  exhibitum.  Hanc  eorum  anxiam  ex- 

pe£lationemy  cjuodam  fchemate^carcerem  appellat. 

r,ue  16  Porr°  fcriptura  teRificatur,  tu  infinu  Abrahce  eos 

Apoc.6  faffe?11* mnc  etim  funt:  boc  e#,m  recjuie  ac  tran» 

quillitate,quce  fit  ipfis  beatitudinis  initiu.  Intelhgunt 

enim  fe  uiuere  in  Deo,  &  ilh  infeparabihter  hcerere. 

Qup  fenfu eximiam  confolationem acapiunt,  ex- 

pectates  beatce refurreSiionis diem.Quanquam ait 

tem  hcec  particula  de  defcenfu  ad  inferos,  a  nonullii 

>  *     *  omifft 


INSTJTVTIO.  135 

emiffa  e#,  minime  tamen  eftfuperflu*-,  utpote  qu<e 
rerum  maximarum  maxima  myheria  continet. 
Praterea^credimus  tertia  die  fufcitatum  ex  mortuisi 
boc  e/J,  ex  eadem  morte,  qua  cceteri  homines  natu- 
rce  lege  defunguntur.Atq;  in  uitam  refurrexiffe,ue- 
rum  hominem^non  iam  tamen  mortalem:fed  incor- 
ruptum ,  corpore^  <&  ariima  receptis  oloriftcatum. 
Hancq;  effe  refurreEiionis  eius  uirtutem ,  ut  luftift-  Rom,  6 
cati  fufatemur  per  eam  a  morte  peccati-,  in  uitce  no- 
uitateaciuflitia.  Simul  utfecurifimus,  omnes  olim 
homines^ui  eandem  mortem  obierunt?fufcitandos. 
Qi<  onia  eius  refurreSiio,  certiflima  eftfides  &hy-  1 .  Cor.  i 
(oftafls  refurreclionis  hominu.    Credimus  m  cce-  Atfo.i 
lum  afcendiffe:  quo  afcenfu  aditum  regni  ccelorumy 
. qui  in  Adam  omnibus  claufusfuerat ,  nobis  aperuit.  \0an.u 
Sicjuidem  ccelum  in  carne  noHra ,  cjuafino&ro  no-  nebr.z 
mine ,  mgreftus  e/f ,  ut  iam  in  ipfo  perfyem  ccelum 
.  poflideamus  1  adeofy  inter  ccelehes  cjuodamodo  fe-  Bphcf. 
.  deamus.Credimus  item  ilhc,qualis  in  carne  manife- 
fiatus  e&federe  ad  dexteram  patris.Qup  flgniflca-  1 .  cor.  1 
r«r,  conftitutum  ac  declaratum  regem,  arb  itrum,  ac  Hebr.  1 
dominumfuper  omnia :  nulla  creatur*  exceptioney 
.  quce  non  eius  dominio  fubieftafuerit  .  quo ,  fua  uir-  Epbcf.  < 
•  Me7nQsftiritualibus<lQriis  ditaret.  Ita^nosfanili- 

i    }         ftcat7 


/154       CHRIST*     RELIGIONIS 

ficat,  ac  peccatorum  fordibus  expurgat ,  gubernaf7 

ac  deducitjdonecadftfepertingamus-,  permortemi 

qucefinem  quidem  noftrce  imperfeciionh  initium  ue 

ro  afferet  beatitudini,  quam  m  ipfo  ohtine  bimus.vt 

regnumeius&gloriaynoftrumfitrobury  uirtus,  ac 

aduerfus  inferos  gloriatio .  Nec  fine  magno  noftro 

■hr.  7  9  bono  apudpatremnunc  eh .  qumpotiusyutnobis 

Vxom.  8  <r<{ ew  acceffum  prcebeatj  ac uiamfternat,nos illi  of- 

loan. i  ferat^gratiam  nobis ab  eo  impetret,  illum perpetuus 

pro  nobis  aduocatus  ac  mediator  interpellet ,  illi  pro 

noftris  offenfis  intercedat?  illumc^  nobis  afiidue  re- 

conaliet.  Itacfc  quanquam  in  ccelumfubUtus.corpo 

risfui  praefentiam  e  confyeflu  noftro  fuftuht :  non 

tamen  auxilio  ac  potentia  definit  adeffe  fuis  fideli- 

bus^manifeftamcfcprxfenticefu*  uirtutem  oRende- 

'■tb  ult.  re.Qupdetiampolliatus e{l:Ecce,inquit,uohfcum 

fum  ufy  ad  confummationem  feculi.      Poflremo, 

credimus  ipfum  uifibiliforma  indedefcenfuru,  qua~ 

r fto. ?  &  afcedere  uifus  eR:fupremo  fcilicet  die, cjuo  omni- 

': <h, 24  busfimul apparebit^cum inejfabHi regni fui maiefts 

te,  ludicaturus  uiuos  &  mortuos.  hoc  efi,tum-,quos 

Thcf.  4  dies  ille  fuperftites  deprehendet:  tum?  qui  iam  antea 

tetffeitf  morte fublati fuerant. ac mercedem omnibus reddi- 

turus  >  fccundwn  opera  fu*:utfe  fify  fidelemfuis 

operibuSy 


IN5TITVTI0*  135 

Pferibus, <tut infdelem frobauerit.    Quando itacj* 
totam  falutis  nohrce  fummam,ac  omnes  etiam  far- 
tes  in  Cbnfto  comfrehenfas  uidemus ,  cauendum7 
ne  uel  mimmamfalutis  noftrafortiunculam  ahbi  rc 
fofitam  arbitremur.  Nam  iffofolo  cceleftes  omnes 
tbefaun  funtreconditi .  Vnde  quicquid  boni  exfeti 
fote^adfatietatem  hauriant^ui  tota  exfettatwne 
ab  eo  uno  fendet.Rcec  fiquidem  haud  dubie  omnia7 
qu#  antefcrifta  funtji  nobis  ab  eo  frceftantur>  qui 
ow<j<  iffa  ex  eius  uerbo  certafde  exfettamuSjnui- 
Ufrorfus  ullius  boni  fars  abeffe  nobis  foteriu 
T  E  R  T  I  A* 
Credo  in  fpiritum  fan&um* 
Vbi  confitemur^nos  credere  fyiritumfan£lumy 
uerum  cum  fatre  ac  filio  Deum  effe,  tertiam  ferfo- 
namfacrofaniia  trinitatis?fatri  tyfilio  confubftan 
tialem  ac  coceternum,  omnifotente^omnium^;  crea 
torem .  Sunt  enim  ferfonce  tres  diRinSice^una  effen 
tia:  ut  diclum  e/i.  Quce,ut  altafunt  atcy  abdita  my 
fteria^ta  adorari  magis  quam  excuti  ofortet.  <juan~ 
do  neq;  ad  ingenq  nohn ,  ne<y  dd  linguce  rationem 
ttcmodulosexigi^autdebent^  autqueunt.  Quare> 
Utfiduciam  omnem  in  Deo  fatre^ac  unico  eiusfiho 
refofitam  habemus ,  ita  <&  inftiritufanfto  habea- 
v  14.  mus* 


l$6       CHRIST*    RELIGIONIS 

mus.  Siquidem  unus  cum  patre  ty  filio  eft  Deus  no 
Row.S  fler.Perfuafi]non  alium  effe  nobis  adpatrem  dufto 
Bpbe.i  rem  ac dire&orem^uamfyiritttm  faniiumiquemad 

1«  Cor.u  modum  non  alia  eftuia,  quam  Cknftus .  nihil  no- 
bisgratice  a  Deo  effe,  quam  per  fyintum  fanilum. 
cugratia,ipfafitfyiritus  uirtus  atcfc aBiotper  cjuam 
Deus  pater,mfiho,  quiccpiid us\  efi  boni,operatur: 
fer  quam  agit,  fuftinet,  uegetat,  ac  uiuificat  omnia* 
per  cjuam  nos  iuRificat,fan£ificat^xpurgat,adfefe 
uocat  ac  trahit,  utfalutem  confecjuamur.  Itafyfyiri- 
tus  fanclus ,  dum  in  nobis  ad  hunc  modum  habitat, 
flobis  fuo  lumine  illucet :  <jwo  difcamus ,  &  plane 
i.  Coy.z  agnofcamus ,  quam  ingentem  diuinx  bonitatis  opu- 

*♦  Cor.15  lentiam  in  Chrifto  popideamus.  Cordanofbra  w- 

cendit  ardore  chantatis,  tum  Dei,tum  proximi.ma- 

giscfc  indies  excoquit  &  exurit  concupifcentice  «0- 
Row.8  ftrce  mtm  utji  qM  fmt  m  myl$  yom  operaftnftttf 

GaLr  jintgrati<£ipfius,&  uirtutes.Nofbrce  uerofine  ipfo 
dotesy  metis  funt  tenebrce,cordiscy  peruerfitas.  Afcj- 
hcec  quidem  omnia  dona,non  ahauibus  noftris  offi- 
cvjs  aut  meritis  rependuntur :  feahberaliter  nobis  * 
diuina  largitate ,  tygratuito  donantur .  ltaq;  credi- 
mus  infyintum  fan&um ,  hunc  cum  patre  &fihof 
pro  uno  Deo  nohro  agnofcentes*  pro  certo  con- 

flanti<fc 


INSTITVTIO*  137 

faniic^  hahentes>  ipfus  opus  ac  uirtutem  effey  quod 
ftcrum  Euangehj  uerhum  audienmus^uod  iffumji 
de  accepenmus  ,  cjuod  nunc  in  ea  fde  perfiemus. 
Opus ,  inquam ,  graiuitum :  ne  quid  noftns  meritis 
afignetur.  Waec  cumfdehhus  omnihus  pantereue- 
mantj  dehet  h<ec  omnium  effe  fides, 
CL  V    A  R    T  A* 

Credo  fancram  ecclefia  catholicam, 
Sanctorum  communionem ,  remiflio* 
ncm  peccaroru ,  carnis  refurrecftionem, 
uiiam  aeternam, 

Primum, credimus  fantiam  ecclefacatholicami  g  hj,f  r  t 
hoceft,  uniuerfumeleclorumnumerumjiueangeli  Colojfii 
finty  fiue  homines :  ex  hominihus-,  fue  mortuifue 
adhuc  uiuant :  ex  uiuentihus ,  quihufcunfy  in  terris 
agant ,  aut  uhiuis  gentium  difyerfifint,  unam  effe 
ecclefiam  ac  focietatemy&  unum  De  1  populumxu- 
ius  Chriftus,Dominus  nofier^duxft^rprinceps9 
*c  tanquam  unius  corporis  caput.  proutin  ipfo  diui- 
na  honitate  eleEti  funt,  ante  mundi  conftitutionem, 
ut  in  regnum  Dei  omnes  aggregarentur.  Hcec  au 
tem  focietaSjCatholica  eft,id  e^uniuerfalistqma  no 
iuas  aut  tres  inuenire  liceat .  uerum  elefti  Dei,  fc 
omnes  in  Chnfto  uniuntur  ac  coadunantur,  ut> 
%    5  quemad- 


13?        CHRISTV    RELIGI0NI5 

fiomaM<{uemadmodum  abuno  capitependent,itainunum 

l,  Cor.  to  uelut  corpus  coalefcantieainter  fe  compofttione  co 

&- 1  *  hcerentes?  qua  eiufiem  corporis  membra: uere  unum 

Bpbef.  4  fafth  qui  in  unafidefye,  chantate, eodem  Deifpiri- 

tu.fimul  uiuunt ,  in  eandem  uitce  ceternce  hceredita- 

lodn.17  tem  uocatu     SanSia  etiam  e&quia  quotquot  ceter 

"Epbef  j  m  Dfl  frouidentia  ele&ifunt ,  ut  in  ecclefice  mem- 

.hracooptarentur,  a  Domino  omnesfanclificantur. 

RoWtS       ^H;  ^lc  1uidem  or&°  mifericordice  Dei  nobis  i 

Paulo  aefcribitur^  quosex  hominibus  elegit7  eos 

Hocetiquos  uocauit,  iuftificetxjuos  iuHificauit^glo- 

i  rificet.  Vocat^  dum  adfefe  attrahit  fuos.illis  fe  pro 

a  Deo  <&  patre  cognofcendum  exhibens .  luftificat, 

dum  eos  Chrifii  mSlitia  ueftit:  qua  &  pro  fua  pcrfe 

,  ftione  ornentur ,  tyfuam  imperfe&ionem  obtegat. 

acfan&i  fuifgintus  benediBionibus  eos  irrigat^ui 

bus  de  die  m  diem  a  carnis  fuce  corruptione  expur- 

gentur ,  £?  in  uitce  nouitatem  regenerentur:  donec 

flanefimtti  <&  immaculatijn  confye&u  eius  appa- 

reant.GlorficabityCum  maieRas  regnifui  m  omni- 

buSy  &  per  omnia  mariifeftatafuerit.   Itac^  Domi- 

nus^du  fuos  uocatjuftificaty  glonficau  nihilaliudq 

aternafuam  eletlionem  declarav.qua  huc  eos  defti- 

.  nauerat,  ante^  nafceretur.Quare  nullus  ingloriam 

coeleftit 


INSTITVTIO*  159 

ccele  ftis  regni  unquam  ingreffurus  efl ,  qui  riofuerit  ' 

m  hunc  modum  uocatus->&  luftificatuSj  quandofi- 
tie  ulla  exceptione  in  cunBis  homimbus ,  cjuos  e/e- 
git^fuam  eleEiionem  Dominus  ad  eum  modum  pro- 
fert  &  manifeftat.     Scripturafiepe,  dum  fe  accom 
modatfenfia  no&ro,elc£tionem  Dei  non  uocat^mfi 
quce  hac  uocatione  &  iuftificatione  iam  manifefta* 
tafuerit .  ht^  hcec  caufa  eft-,  ut  fcepe  in  poptt/o  Dei  Ofee.  * 
numeret  eos ,  m  quibus  Deus  uirtutesfuas  operatus  Rom-9  ♦*• 
eftxjuamuis  eletti  non  effent.rurfum,  qui  uere  ele£ti  & 1 1 
funt,eos  in  fopulo  Dei  non  recenfeatiquia  nondum 
tales  declaratifunt  ♦  Hic  enim  rio  unam  illam  &  m- 
commutabilem  Dei  frouidentiam  refyicit  ifed  tales 
nobisDei  filios  defcribit,  qualesa  nobis  cognofci 
foffunnquifcdicetfjpirituDeiaguntur.   Cumau-  loan.to 
tem  ecclefiafit  populus  eleiiorum  Dei:  feri  non  po 
te^ut  qui  uere  eiusfunt  membra ,  tandem  pereant7 
autmaloexitioperdantur,  Nititur  enimeorumfa- 
lus  tam  certis  folidis'quefulcns^  «t,  etiamfitota  or- 
bis  machina  labefaiietur ,  concidere  ipfa  &  cor- 
ruere  non  pofiit .  Primum ,  ftat  cum  Dei  eleciionet 
nec^nifi  cum  ceterna  illa  fapientia,uariare  aut  defice 
re  pofe/t .  Titubare  ergo  tyfluiiuari-,  cadere  etiam 
foffunt:  fed  no  colhduntur.  ftia  Dominusfipponit 

manum 


140     CHRIST*       RELIGIONIS 
1Raw.11  manum  fuam.  id  eftquodaitPaulusi  Sinepocni* 
tentia  effe  dona  &  uocationem  Dei .  Deinde  quos 
lQ4n.6  Dominus  elegit,eos  Chrifto filio  fuo  infidem  ac  cu 
ftodiam  tradidtti  ut  neminem  ex  illis  perderetjed  re 
fufcitaret  omnes  in  nouifiimo  die.Sub  tam  bono  cu- 
fto  dey  fcr  errare  ac  labi  poffunty  perdi  certe  no  pof- 
funt.     vrxtereafic  flatuendum :  nullumfuifje  ab 
*     orbecondito  tempuSiCjuononhabueritDominus 
ecclefiamfuamfuper  terramtnullum  etiamfore-,  ufy 
Vfal  89^  confummatione  fecuh,  quo  nofit  habiturus,  cjue- 
&\\i  admodum  ipfe  follicetur .  Nam  etfiftatim i,  pri nci- 
fio  hominum  genu$>  Kdce  peccato  corruptum  ac  ui 
tiatum  e/l:  exhac  tamen,  ceu  polluta  maffa,  femper 
aliqua  uafafanttificat  in  honorem.  ut  nullafit  ataSj 
quce  nonfuam  mifericordiam  experiatur.     Poftre 
tnojfic  credenda  nobis  eh  ecclefia,  ut  diuina  boni- 
tatisfiduciafietiyfro  certo  habeamus,  nos  <j«o^  ex 
ea  effeiac  cum  cceteris  Dei  eleEtiSj  cum  ([ufous  uoca 
tiy&iaex  parte  iuflificatifumus,  perfe&e  iuHifica- 
tum  ac  glonficatum  iri  confidamus.     C  omprehe  n 
R0m.11  dere  fudem  no  foffumus  mcomprehenfibilemDei 
fapientiam,nec  eam  excutere  nohrum  eil:  ut  nobis 
conflet,qm  <tterno  eius  confiho  eleBi^uireproba- 
\o<M.i  tifintNeru7ne<fcidfideinoftr#opusett:<lH£abun 

dehac 


INSTITVTIO*  141 

ie  hac  promifione  fecura  redditur  1  Deum  agnitu- 
rum  profifys,  c\ui  unigemtufiliumfuum  receperinu 
Qws  um  improba  cupiditatefuerit^ui  non  conten 
tus  fe  Deiflium  effe,  aliquid  ultra  appetatl  Quan 
do  itaq;  in  uno  Chrifto  bonam  Dei  patris  erganos 
uoluntatemyuitam,falutem^ey  ipfum  denic^  regnum 
cceloruinuemmus:  folus  ipfe  fatis  fupercy  nohseffe 
debet.  Hoc  enim  cogitandum  eft ,  mhil  penitus  no- 
lis  defuturum ,  c^uod  in  falutem  ac  bonum  nofkum 
conducere  pofiufi  ille  nofter  eft.illu  uero  nofbrum 
feri-,  &  omnia  quce  ilhus  funt  :Ji  certafide  in  ipfum 
recumbimus ,  ft  in  ipfo  acquiefcimus:  fi  in  ipfofalu- 
tem,  uitam,  omnia  denie^  nofira  reponimusifi  certo 
expeRamus.nunquamfuturum.ut  nos  deferat .  Ipfe 
enim  obuijs  manibus  fefe  nobis  defert :  tantum 
fideaccipiamus.Quiuero  Chnftonon  contenti, 
nitutur  atius  penetrare ,  iram  Dei  aduerfumfepro- 
uocant.  &  cjuia  in  abyffum  maieftatis  eius  irrupunty  Vrouer.  15 
mhil poffunt  <juam  opprimi  a  gloria.  Cum  enim 
Chnflus  Dominus  nofter,  isfit,  in  c\uo  pater  ab  ce- 
terno  elegit^uos  uoluit  effifuos,ac  in  ecclefice  fuce 
gregem  referri :  fatis  clarum  teftimonium  habemusy 
nos  &  mter  Dei  elecios,  et  ex  ecclefia  effe.fi  Chri 
flo  communicamus,Deinde7cumfitipfe  idem  Chri 

flus 


.14*     CHRIST,     RELIGIONlS 

lo4«.M4  flus,  conftans&immutabihsfatrisueritastminime 
hcefitandum  e/i,  quin  eiusfemo  uere  nobis  enarret 
fatris  uoluntatem,  qualis  abinitiofuit?&femferfu 
tura  e&  Quando  itaq;  C  hrimm ,  &  quicquid 
eius  f#,  fiide  fofiidemus:  certoflatuendumyquod  ut 
Rom.  8  ^yj  ^ /e#W5  e#  patrisfihus ,  taro ^  regnz  cce/orw, 
jfT4  Cj7"  nos  per  ip/iim  in  Deifhosfumus  adoftati;& 
fic  eiusfratres  ac  confortesy  ut  eiufdemfimus  hcere- 
ditatis  farticifes .  obidcertiquoq;fimusy  nosintev 
eos  effe,  quos  Domimts  ab  ceterno  elegit,  quosfem 
fer  eHfroteiiuruSy  quos  nunquam  fcnrefinet. 

Ahoquifruftra,  nuiloq^jruBu.a  nobis  crederetur 
effe  ecclefia  catholica :  nifife  quifq;  membrum  eius 
effe  crederet.  Cceterum,  de  alvjs  certo  cenfere, 
anfint  ex  ecclefia ,  nec  neiac  ele£los  a  refrobis  di- 
fcernere>non  nofoum  e/L  Hce  c  enimfingulans  e# 
Dei  fnerogatiua,  noffe  quifuifinttut  teftatur  Pau~ 

*♦  T/ffl*  *  ^HS*  ^t  ne  hominum  temeritas  eo  fe  froriferet,  iffo 
quotidie  euetu  admonemur ,  quam  longefenfum  no 
flrumfuferent  iudicia  Domini.Nam  &?  quiferdi- 
tiflimi  uidebantur,& flane  defloratifuerat^eius  bo 
nitate  in  uiam  reuocantur:  &?  qui  frce  alvjsflare  m- 
debantur,fcefe  corruunt.folius  Dei  oculi  uident,qui 
mttb.  i%  infineufyfintferfeucraturi  \  quod  demu  efl  falutis 

cafuu 


INSTITVTiO*  143 

caput.  Neq-  uero  auia  Chriflus  affirmauiufolui  Mattb.i* 
4tc  hgari  in  cceio ,  au<£  uerbifui  minihri  in  terrafol- 
«ermf,  aut  hgarint :  ex  eofequitury  perffici  a  nobis 
pojje, <jwi ex  ecclefiafint,  qui ab  ea ahenuWac enim 
fromifione^  non  externum  aliquodindicium  dare 
uoluit.auod  nobis  ligatos  &  folutos  palam  defigna- 
retj&ob  oculosponeretfedhoc  duntaxat  pollice- 
ri  ,eos ,  qui  Euangehcam  promifiionem?  qua  Chri- 
flusin  redemptionem  ac  hberationem  offertur->itt 
terra^id  e$,  in  hac  uita.ab  hominefibi  prcedicatam, 
dudierint,&fide  accepermt:  eos-,  inquamy  uerefoU 
ui  ac  liberan  in  cce/o,  id  efl,  coram  Deo  &  eius  W~ 
dicio .  Qui uero refyuerint ac  contempferintijs ab 
ea  effe  tejhmonium^uod  in  ccelo  &coram  Deo^in 
fuis  uincuhs ,  ata;  adeo  in  fua  damnatione  maneant. 
Quanquam  autem  fdei  certitudine  agnofci  a  no 
bis  elecli  non  poffunt:  quando  tamen  fcnpturacer* 
tas  quafdunotas  nobis  defcribity  utantea  ditiu  e#, 
auibus  ele£ios  &fihos  Dei  a  reprobis  &  extraneis 
dijhiguamus ,  quatenus  a  nohs  uult  aguofci:  debet 

2uoda  charitatis  iudiciorp  eleftis  ac  eccleficemebris 
aberi  oes^ui  etfdei  cofef?ione,&  mtce  exeplo.et 
facramentoru  participatione^eundenobifcu  Deu  ac 
Chriftu^fteturMiafali(juidim(feiUonis  in  eoru 

monbus 


144     CH.R1ST,      RELIGIONIS 

moribus  refideat  (  ut  nullus  hic  perfeRus  confpicU 

tur)moio  mfuis  uitijs  nonfibi  nimium  p\aceant,<& 

blandiantur.  ac  de  ijs  bene  fyerandumforey  ut  Dei 

du&ufemper  in  melius  proficiant,donec  omnem  im 

ferfeilionem  exuti,in  ceternam  eleclorum  beatitu- 

dinem  peruemant.  His  enim  notis  ac  indicijs  fcriptu 

ra  ele&os  Dei,  fihos  Dei,  populum  Dei ,  ecciefiam 

Dei nobis  definit, ut a  nobis intelhgi poffunt.  Quj 

uero ,  aut  nobifcum  non  confentiunt  in  eandemfi- 

dem,aut,etiamficonfefiionem  labris  habet ,  Deum 

tamen,quem  ore  confiientur,operibus  abnegant(ut 

quos  uidemus  in  omni  uita  fceleratos  ac  perditosy 

peccandi  uoluptate  ebnos^  malisfyfuis  indormwtes) 

huiufmodi  omnesfuis  fe  indicijs  produt ,  non  effe  ad 

f  Cor  y  frafens  ?cckfi<*  membra.     In  hunc  ufum  confti- 

M*ttk.i$  tuttfunt excomunicationes,<\uibus afidelium con- 

i.  Tlmoui  fortl°  abdicarentur  atc^  expellerentur  i) ,  quifidem 

Ghr&falfoobtendentes-,  uitcenequitia,  effrenicj; 

feccandi  licentia,nihil  aliudfunt  cjuamfcandala  ec- 

fkfice:  ideofyindigniy  <{ui  Chrifti  nomine  glorien- 

tur.    Primum ,  nacum  Dei  contumeha  inter  Chri 

flianos  nominentur :  acfifancla  eius  ecdefia  foret 

maleficorum  ac  pubhce  improborum  hominum  con 

iuratio.Deinde,  nefrequcnti  confnetudine  ahos  cor 

rumpant 


INSTITVTICU  I4J 

rumpant  peruerfieuitceexemplo ,  poftremo,  ut  eos 
ipfos  pudore  cofufos-,  fuce  turpitudinis  pcenitere  inci 
piattac  ex  ea  pcemtentia  refipifcere  tandem  difcant. 
Tales  quidem  mdicare  pojfumus,  pro  eo  tempo- 
reab  ecclefia  alienos^uantum  cernere  datur-,  ac  fe- 
cundum  eius,  <{uam  diximus,  notitiaregulam .  Ve- 
rum  nefic  quidem  defyeradi  a  nobisfunty  cjuafi  eac- 
tra  manum  Dei  abieftukc  omnino  nefas  efl  quem- 
piam  expungere  ex  ele&orum  numero,  aut  defyera 
re,duafiiam  perditumtnifi  quosforte  certo  conftat> 
uerbo  Dei  iam  damnatosMtfi  cjuis^data  opera^ac  de 
ftinata  malitia,  ueritate oppugnet^ut  opprimat  Euan 
gelium ,  ut  nomen  Dei  extinguat,  utffiritui  fantlo 
refiftat*  de  vjs  emm  la  ore  Domini  pronunaatu  eftt 
cu  dixit  no  remitti  peccatu  infyiritufanclu>  neq;  in 
hocfeculo,neq;mfuturo.  Qupdraroadeofentina  Batth.tt 
nobis  potehifi  un\  tamen  poteft)  utfanionsfit  con  Bebr.6. 1$ 
filij,expe£larediemreuelationis,  nectemereDeiiu  loan.r 
dicio  prceire.  Plus  hcentice  ne  nobis  in  mdicando  1.  Cor.  A 
mrogemus :  nifi  uolumus  Dei  uirtutem  hmitare ,  ac 
Kiifericordice  eius  legedicere.  cui  auoties  uifum  efi, 
peftimi  in  optimos  mutantur.alieni  mferuntur7extrn 
nei  cooptanturin  ecclefiam.  utfic  hominum  opinio 
Kemeludat}fytemmt4temretundat:nefibiiudican 

k  dlM 


146     CHRIST,       RELIGIONIS 

VLatth.7  di  ius.fupra  \uitn  decet^ufurpare  audeant.     Dan- 

Ro.  1 1. *4  da  potius  opera,ut  mutuo  candore alter  de altero ,  g 

1.  rhcf.  y  porerir  optimefieri?fentiamus .  ahj  aliorumfacla  ac 

Zl.br. 1  x  ££u uiafim  in  optimam  partem accifiamus :  no  ut 

fufticacesfoknt?  ohlique  ac  finiftre  torqueamus* 

Quod  fiqm itaperuerji  funty  ut de  fe  bme  fentiri 

non  permittantieos  tamen  in  manum  Dei  commiita 

mus,bonitati<fc  comendemus*,  meliora  de  hisfyerari- 

teSyCjuam  uidemus.  Sic  eriimfet^  ut  &  muiua  cequi- 

tate  ac  patienna  nos  fujferentes ,  pace  m  ac  chanta- 

tem  alamus :  necftohde  vrrupentes  in  fecretiora  Dei 

iudicia.erroru  tenehns  nos  inuoluamus.  Vt  uno  uer 

bo  abfoluam ,  no  perfonam  ipfamy  quce  in  manu  at<fe 

arbitno  Dei  e/t,  in  mortem  addicamus:  fed  tantum7 

qualia  fint  cuiuscfe  opera ,  ceftimemus  ex  lege  Dei, 

qute  bom  &  mali  regula  eft.      In  huncfenfum  ac- 

cipiendce  funt  excommumcationes,  non  quibus  detj 

ciantur  exfpefalutis^ui  coram  hominibus  abdican 

tur  ex  eccleficegrege:fed  quibus  duntaxat  caftigen 

Wj  donec  ex  uitce  prioris  fordibus  in  mam  redeanu 

i,  Corj  QMmadmodumPaulusfaibitifetradidiffefathd- 

ncc  hominemjn  interitum  camis ,  ut  fyiritusfaluus 

feret  in  dieDomini :  hoc  efl  (ut  ego  cjuidem  inter- 

(retorjconieciffe  indamnationem  temporaneam, 

utin 


INSTITVTIO*  147 

Utin<eternumfaluusfieret.  Itaq.tametfifamdia-  t.Cor.f 
riusuerfari-,aut  intenorem  confuetudinem  babere  i*TbefuU 
cum  excomunicatis ,  per  ecclejiafticam  difciplmam 
non  liceaudebemus  tamen  cotendere^uibus  poffu- 
mus  modis,fiue  exhortatione  ac  doEinna,  fiue  cle- 
mentia  ac  manjitetudine,  fiue  nofms  ad  Deum  pre- 
cibus^utadmehorefiugemconuerfiyin  focietatem 
4c  unitate  ecclefice  fe  reapiant.  Neq;  \)  modofic  tra 
ftandifiintfed  Turcce  quotfe  ac  Sarraceni.catenc^ 
uerce  religioms  hofxes .  tantum  abeft  ut  proband* 
fint  rationes ,  quibus  eos  ad  fidem  noftram  adigere 
multi  hatienus  molitifuntidum  aqua&igni ,  com- 
Wunibus<k  elementis  illis  interdicut ,  cum  omnia  illis 
humanitatis  officia  deneganLcuferro  &  armis  per- 
fequuntur.  Quan  <[uam  autem,  dum  adhuc  mcer 
turn  eft  nobis  Dei  ludiciunu,  cenfere  fingulatim  non 
Ucet,  qui  ad  ecclefiam  pertinean^nec  ne:  ubi  tamen 
cun^  uerbuDeifyncereprcedicari  atq;audiriy  ubi 
facramenta  ex  Chrifti  mftituto  adminiftran  uide- 
musfillic  aliquam  effe  Dei  ecclefiam  nullo  modo  am 
bigendum  eft.quando  eius  promifiiofallere  non  po- 
teh:  Vbicun^  duo  aut  tres  congregatifuerint  in  no  MtlthM 
mine  meo ,  ibi  in  medio  eorum  fum.  Certior  au- 
temjalk  etiam,  deecdefia  Dei  haberi  in  terris  noti- 

k   %         tianon 


148      CHRIST*      RELIGIONIS 

tia  non  potefl,  nec  aliter  difcerni ,  qui  ex  eafint  aut 
minus.  Quin  potius  nihil  horum,  nifi  fide^ntelhgi- 
tur .  quod  ipfumfignificamus^  cu  dicimus  nos  ipfam 
credere .  Creduntur  enim  quce  prcefenti  oculofbe- 
&tm  nequeut.  Qup  planufitjnon  reeffe  carnalemy 
qucefenfibus  noftris  fubijci^aut  certowacio  circun 
fcnbu  autinfede  ahquapgidebeat,  Credimus 
item  communionem  fanttorum:  hoc  e/},  in  ecclefu 
cathohca  eleflis  ommbus,  <[ui  uera  Deumfdefimul 
colunUeffe  mutuam  bonorum  omnium  communica 
tionem.ac  participationem.Qup  non  negatur^mn 

f  ♦  Cor*  1 1  diuerfe  fint  fingulis  grati<e  (ut  vaulus  diuifa  effe  do 
na  fyintus,  &  uarie  diftributa  docet )  non  quin  re- 
fte  atcj;  ordine  propriumfinguli  teneat,  quod  ex  po 
litica  conftitutione  poflident  (ut  neceffe  eftfub  e/e- 
mentis  huius  mundi ,  inter  homines ,  diftinclas  effc 
f>offefiiones:)fed  hucfyettat  fidehum  communitasy 
q<Jt omniahuiufmodibonaj  tufyiritus,  tucorporis, 
quatenus  cequum  efyquantumfy  ufus  pof}ulat,beni- 
gne  <&  qua  debent  charitate ,  inter  fe  comunicanu 
Rorn.  1  x       Btfane  quiccjuid  donorum  De/  uni  obtigit ,  eiut 

1X0r.11  omnes  uerefut  participes:  tametfiDei  difyenfatio- 
neid  uni  pecuhanter  datum  efi^non  atys.Quemad- 
modumunius  corporismembraquadam  communi- 

tate 


INSTITVTIO*  149 

tate  interfe  omnia  participanufunt  nihilominus  fu<t 
fingulis  peculiares  dotes ,  difunclaq;  mimfteria.na? 
ut  dit~lum  eftjn  unumcollecli  ac  copaclifunt  cor- 
fus.  H<ec  eh  ecclefia catbolica,  corpus  Gbnfti  my  Ephc,  1 
fticum.      Ita  proximo  capite  teflatifumus-,  nos  cre 
dere  ecclefiam.Roc  uero  declaramus,  qualem  ipfam 
effe  credamus .  Scio  uero  bancpartem  ab  alijs  prce- 
teriri,ab  atys  in  aliumfenfum  tubvfed  fum  interpre 
tatus,  qua  optimd  potui  fide.     Credimus  remifio- 
tiempeccatorumiboc  eft-,diuinaliberalitate,  interce  £#0;  fo 
denteGbriRi  merito ,  peccatorum  remifionemac  1,104«,* 
gratiam  nobisferi ,  qui  in  ecclefice  corfus  afciti  & 
mfertifumus.nullam  uero  peccatorum  remifionem 
aut aliude, aut ulla aha ratione.aut alijs^dari.  Quan  Ufd.ft 
do  extra  banc  ecclefiam ,  &  hanc  fanclorum  com- 
munioneynullaeftfalus.      Porroecckfiaipfacon  ofe*,* 
fiat  acconfiftithac  peccatorumremifione ,  hocc^ 
ueluti  fundamento  fuffulta e $ .  Quando peccato- 
rum  remiftiOy uia  e #,  cjua  ad  Deum  accedatunac  ra 
tio^ejua  nobis  concilietur .  ideocj,  &  hac  una  nobis 
ingreffum  in  ecclefiam  (quce  auitas  eft  Dei ,  &  ta~  p/4'-  4* 
bernaculum ,  quod  fibi  m  habitationem  fanSiifica-  &  ■  7 
uit  altifimus)  aperit:  <&  nos  in  ea  retinet,  ac  tuetur.  l* Tmot* 
Hanc  uero  remifiionem  accipiuntfdeles  5  cum  pec- 
k    }  catorum 


150       CHRIST,       RELIGIONIS 

catorum  fuorum  cofcientia  opprefii^affliBi,  &  cort 
fufiy  dimniiudicvj  fenfu  confiemantur  yfibi<j;ipfis 
diffhcent ,  £r  uelutfub  graui  pondere  gemunt  ac  k 
borant.hoc'c;;peccatiodio,acfiticofufione,carnem 
fuam-tty  quicquid  exfe  e^mortificdt.htc^  ut  hanc 
pcemtentiam  afiidue  (fic  enim  oportet)  ilh  quamdiu 
in  carcere  fui  corporis  degunt.profequuntunitafub 
indeatfy  afiiduediam  remifiionem  obtinent .  Non 
quoditaeorum  pcenitentiamereaturtfed  uifumeft 
Domino.fefe  homimbus  hoc  ordme  exhibere.ut  cti 
exfuce  ipforum  paupertatis  agnihone  omnem  fa- 
fium  exuerint,fe  totos  abiecerintyac  fibi  plane  ipfis 
uiluerintitum  demumfuauitate  mjfericordicej  quam 
illis  in  Chrifto  proponit,guftare  incipiant.qua  per- 
ceptasefyirent,ac  fe  cofolenturjecure  fibi  in  Chri 
fio  promittentes  &  peccatorum  remifiione,  <&  bea 
tamfalutem.Rurfum^ui  his  gradibus  adDeum  non 
contendunty  nunc[uam  hanc,  quce  falutis  cardo  e/f, 
tuc.  16  remifiionem  peccatoru  affequuntur.  Polleant  quam 
uis  fjplendida  operum  magnificentia ,  etiam  ad  miu 
culum  ufy.omnia  tamen  eorum  diEla,fa£ta,cogita- 
ta.Deus  abommatur.eo  etid  magis-,(juo  mawrefan- 
ftitatisfyeci?  hominesfalluni :  quorum  ocuh  inani 
llo  operumfjplendorefiepe  perfinnguntur.     Cre 

dimus 


INSTITVTIO.  I^t 

iimus  carnis  refurrecuonem :  hoc  eft ,  futurum,  ut  1 .  Cor.  1? 
omma  hominum  corpora  ex  corruttione  in  incor-  1.  Tfce/".  4 
ruptionem,  ex  mortalitate in  immonahtatem,  fcmel  Att°>  *i 
fujhtentur .  *td>  hi  quidem ,  ^«i  rfjtfed  ifjta  dcfuncli 
fuerint.carnem  fuam  recipiantfiue  a  uemibus  cor- 
rofa  fuent.fiue  m  terra  putruenufiue  in  cincres  re- 
iaclaSiue  aho  quouis  modo  difiipata.  Qui  uero  tuc 
fiwerftitesrepenentur,  fuce  etiam  carms  corruptio- 
nem  exuant:  omnesfubita  immutatione  in  naturam  loan.  j 
immortalem  tranfeant,  pij  quidemingloriamuitcey 
reprobi  in  mortis  damnationem.      Credimus  po-  Matth. if 
ftremo  uitam  ceternam:hoc  eftfuturum-uttum  fuos 
Dominus  corpore&anima  glorificatos  in  beatitu 
dmem  accipiat,  finefine  per^laturam^extra  omnem 
mutationis  aut  corruptionisfortem.  quce  uera  erit  fo 
lidacj;  in  uitam,  lucem^iuftitiam ,  verfectioxum  infe 
parabiliterDomino  adhcerebimvs,  qui  carum,  uelut 
fons  inexhauftuSiplenitudine infe  continetXila  ue-  1.  Cor.u 
ro  beatitudo,  regnum  erit  Dei,omni  clarkate ,  gau- 
dio?uirtute>fcelicitate?  refertum:  rebusab  hcminum 
finfu  nunc  remotifiimis^  quas  (ut  Faulus  ait)  ncc  1.  Cor.x 
auris  audiuit,nec  oculus  mdiunec  mens  hominis  pcr 
cepit .  Gotrdyimpvj  ac  reprofc/,  quifincerafide  Dcu 
non  ficefierint  ac  coluerint^uando  nullam  in  Deo 

k    4.  acre 


1$2        CHRIST*     RELIGIONIS 

ac  regno  eius  partem  habiturifunt-,  in  ceternam  mor 
Utth.zi  tem  cum  diabohs  conijcientur .  ut  extra  omnegau* 
lefa.ult.  Jmm? uirtutem,  &  catera  regni  cceleftis  bona>*ter 
W*r*9  nis  tenebriStceternofy  cruciatu  damnati ,  uerme  im- 
mortah  arrodantur ,  &  igni  ardeant  inextinguibilu 
Acfic  cjuidem  credere  tyfanStorum  comunio- 
nem>z?  peccatorum  remifiionem^  carnis  refurre 
£lionem:>&  uitam  ceternam  conuenif.ut  de  Domini 
bonitate  confifi ,  certo  ftatuamus ,  hcec  nobis  cum 
omnibus  fantiis  euentura  omnia.  Atcfe  ut  cjuam 
fit  horum  omnium  certa  conftansc^  ueritas,fignifi- 
cetur:  utc^  fefe  omnes  hac  fide  confirment ,  pro  fe 
quifil;  Dominumfibi  Deurn-,  Ghriftumfibifaluato- 
rem  ftatuentes-,  carnisc^  fua  refurre&ione  ac  uitam 
aternam  expettantes ,  totaconfefiiouerbo  Amen 
clauditury  cju<£  probate  certitudinis  nota  eft.  lam 
uero  ubicuncfc  eft  uiua  hac fides^uam  effe  in  unum 
Deum  ac  Chriftumfiduciaprius  oftendimusyocio- 
fa  certe  effe  non  poteft :  quinfimul  comites  habeat, 
fyemy&  charitatem.Qucefi  penitus  defunt,  quam- 
libet  diferte  atcfc  ornate  defide  dijferamusy  nullaha- 
bere  conuincimur.  Non  quia  exff>e  aut  charitategi 
gniturin  nobis  fides:uerum ,  cjuiafieriomninonon 
(Qteft^uinfdemfyes  &1  charitas  perpetuo  fecjuan 

tur 


INSTITVTIO*  155 

f«r.  Na  m  ut  defye  prius  comprobemus :  fifides 
(ut  auditu  eft)  certa  efl  de  ueritate  Dei  perfuafio^ 
nec  mentinnobis,  necfalltre,  necirritaeffepofiit: 
<jui  hanc  certitudmem  conceperunt,  fimulprofeilo 
expeftantfore ,  ut  promifiiones  fuas  Deus  prceftet. 
cum.eorum  opmione,non  nifiuera  effepopmt.  uty 
in  fumma,  non  aliudfitfyes ,  quam  eorum  expefta- 
tiOy  quce  uere  a  Deo  promiffafides  credidit.  Itafi 
des  Deum  ueracem  creditfyes  expe&tf,  ut  in  tem- 
foris  occafwne  ueritatemfuam  exhibeat.fides  cre- 
ditnobis  effe  patrem:ff>es  expe£tat,ut  fetalemergi 
nosfemp  gerat  .fides  data  nobis  uita  aterna  credit: 
fyes  expeltat ,  ut  aliquando  reueletur  .fidesfunda- 
mentum  e^cuifyes  incumbiufyesfidem  alit^acfu- 
fimet.  Nam  ut  expettare  a  Deo  nemo  quicquam  po 
fe$,  nifi  cjui  prius eius  promifiis  credideritiitarur- 
fumfidei  noflrce  imbecillitatem,  ne  uelutfeffa  conci 
daufuflineri  acfoueri,  patienterfyerando  &  expe- 
ilado  oportet.  De  charitate  nihilo  e#  obfcunus 
argumentum.  cum  enimfides  Chriftum  ampletta- 
tury  ut  nobis  offertur  a  patretille  uero  non  modofit 
remifiio ,  Mma.paXj  &recocihatio  apudpatrem: 
fed  etiamfanSiifcatio,  tyfons  aquce  uw<e :  mdubie 
ineocharitatemreperiU  qucedonumefl&fruclus  (^j.f 
k    4.  fyiritus 


154      CHRIST*    RELIGIONIS 

fyiritusfanBi ,  opusc^  eius  fanBificationis.  Enf 
utfy  es  &  charitas,  exfide  ambce  pariter  nafcantur 
ac prouemant,  eKfcindiuidua  copkk  adiun&ce,  ad- 
nextffyfmt.  Neq;  tamen  de  charitate  exiftimandu7 
cjuod  defpe  nuper  docuimus:  nempe^  quod  per  eam 
mtridtur,confruetur,acftahiliaturfdes.fifudem 
idfyei  proprium  f#.  quia  dum  infilentio  &  pttien- 

\cfat  *  8  tltt Qominum expe£iat,fidem continet-,  ne riimium 
feftinet:  ty  confirmat,ne  uacdlet  aut  hcefitet  defide 
fromifionum  Dei .  Longe  diuerfa  charitatis  ratioy 
qu<z  nihil  horum  hahetfimile.     Quj  folent  ohiru 

Xor.iJ  aere^uodaitPaulus:Si  qriis,  fcilicet7cmnemfidem 
habeat,  ut  montes  tran$ferat>charitatem  autem  non 
habeatyeum  nihil  effe :  cjuo  euincanu  fdem  aliquam 
citra  charitatehaberi  (  quam  ipfi  informem  uocat:) 
non  ammaduertunt,  qttidin  eo  loco  Afoftolo  fitfi* 
des.Cum  enim  proximo  capite  differuiffet  de  uarijs 
donis  fyiritus,  in  quibusrepofuerat  uirtutes,  genera 
linguaruj  prophetia:  & hortatus  effet  Connthiosy 
fe&ari  ex  'v\s  mcliora?  hoc  e  #,  unde  plusfruclus  redi 
retadecclefum  Dei:fub\jcity  exceUenuorem  adhuc 
mam  fe  demonftraturum.  hcec  dona  omnia,  utcuncu 
ferje  excelkntia  fintjriihd  tamen  effe,nifi chantati 

e   .  •  fermmt  tejfeenundataad  adifcanonemecckfice: 

in  ftm 


INSflTVTlO*-  155 

in  <{uam  nifi  conferantur ,  perdere  fuam  gratiam, 
Adidprobandum  dihributione  utitur,  repetensea- 
dem  illa  dona ,  qucefupra  recenfuerat :  fed  atys  no- 
minibus .  Pro  eodem  autem  ufurpat  uirtutes  &fi- 
dem:hoc  e#,  pro  dono  edendi  miracula ,  C«m  au- 
tem  htfCyfiue  uirtus,  fiuefides  miraculorum.fit  do- 
num  particulare  Dei ,  quo  abuti  quifyiam  pofiit ,  ut 
dono  hnguarum,  ut  prophetia ,  ut  alijs  chanfmati- 
bus :  conftat^  longifiime  a  uera  &  chnftianafide 
diftare.  id  <&  in  exemplo  ludeefyeRare  eftxjui  eam 
babuit ,  nihil  tamen  minus  cjuim  fidelis-.  Quod 
autem  ex  hoc  ipfo  loco ,  Z?alio  qui  eodem  capite 
fequitur-,  charitatemfye  tyfide  maiorem  efje^  affe- 
rere  contendunt,  potius  nos  charitate  quamfide  iu- 
fiificari:nepe7  uirtutey  &  ut  ipfiaiunt,potiore:nullo 
negotio  dduitur  hcec  argutatio .  Habemus  cmm ,  a  4 
ueram  fidem  nihd  pertinere,  cjuaprimo  loco  di- 
cuntur .  hlterum  nos  quoque  de  uerafide  interpre- 
tamur^ua  maiorem  effe  charitatem  dicit.  quia  ma- 
gisfrucluofa  efl^uia  latius  patet^quiapluribus  fcr- 
uiU  ({uiafemper  uiget :  cumfidei  ufus  ad  tetnpus  con 
fiftat.  Qujsfano  ludicio,  imo  quis  omnino  fano  ce- 
rebro^ex  eo  ratioanetur^magis  iuftificaretVis  enim 
iufnfcandiyin  digmtate  operisjita  non  eft.Sola  Dei 

tnifericor- 


\$6       CHRIST,      RELIGIONIS 

mifericordia,  conjiatnoflraiuftificatio:  quamdum 
fides  apprehendit ,  iuftificare  dicitur .  Si  \uis  autem 
rixator  adbuc  interpellet ,  curfdeinomentantulo 
interuallo  uarie  accipia:  huiusinterpretationisnon 
leuisratio  mihi  conhat.Cumenimdonailla,  qua 
enumerauerat  Faulus^fdei  &fyei  quodamodo  fub- 
fint,  cjuiaadcognitionem  Deifteftant :  eaomnia 
Lcci  czvxKiQccAouQoo-ifr  fubnominefidei&fbei 
compleEtitur.ac  fi  diceref.Et  prophetia,&  lingucey 
&  interpretadigratia&fcientiai  hunc  habentfco 
fum^ut  nos  ad  cognitionem  Dei  deducat.Deum  au- 
tem  non.mfi  perfidem  Zrfpem^  in  hac  uita  cogno- 
fcimus.  Cuergo  ftdem  etfpem  nomino^haec  omnia 
fimulcoprehendo.manent  itac^  bcec  tr\a\fidestyesy 
chantas.  hoc  eft^uatactyfit  donorti  uarietasyhuc 
omnia  referuntur:  inter  hcec  prcecipua  eli  chantaSj 
&*  ccetera.    Porro  cogitandum  e #,  &  fidem,  & 
•  Q>r.4  jjf>ew>  &  charitatem,  fpintus  fancii  dona  e(Je :  nec 
poffe  ullam  ex  ipfis  aut  mchoariy  aut  confifiere^nifi 
Dei  mifencqriiaXtac^  <&  omnes  a  Deo  petere,  non 
in  nobis  quxrere,  difcamus :  &fi  cjuid  in  nobis  aut 
fyei->aut  cbaritatis^autfideifeniimus-,  id  totum refe- 
ramus  acceptum  Deo^cum  gratiaru  aEiione .  pojiu- 
Untes  corde  <&  oreycorde  uero  pr<efertim:id'q;  con- 

tinenter 


INSTITVTIO*  157 

tinenter.ut  eas  in  nobis  tum\  ac  indies  in  melius  pro 
uehere  uelit.  Sic  enim  nobis  opus  eftyut  perpetuo  m 
geantur ,  dum  in  hac  uita  fumus .  cju<£  ( dum  optimc 
nobifcum  agituf)  non  aliud  eft ,  quam  uia  <&  profe* 
£ius:donecadDeum  plane  pertingamus,in  quo  to~ 
ta  nohra  perfeftio  fita  e& 

DE    oratione;    VBI 
&C  oratio  dominica  cnarratur* 


C  A  p  v  t 


iii* 


X  his  <{u<s  haftenus  diftutat* 
funt,  non  obfcure  perfticimusy 
qudm  fithomo  bonoru  omnium 
egenus  ac  inanis :  utc^  illi  omnia, 
defintfalutisadiumeta.  Quarefi 
prafidia  qucmt,<{uibus  inopicefucefuccurrat,  extr* 
fe  exeat  oportet,& aliunde  eafibi  comparet.  Hoc 
poftea  uobis  explicatum  e#,  Dominum  fefe  nobis 
ultro  ac  liberahter  in  Chrifto  fuo  exhibere :  in  quo 
f ro  nofbramiferia ,  omnem  felicitatemt  pro  nofir* 
inopia,  opulentiam  offerat ,  In  j«o  coekftes  thefau- 

ros  no+ 


1^3        CHRIST*      RELIGIONIS 

ros  nobis  aperiat^ut  dileflum  illumftliumfuum  toti 

fides  noftra  intueaturyab  ipfo  tota  noftra  expe&atio 

pedeat,  i:t  ipfo  totafpes  noftra  hcereat  et  accjuiefcat. 

Hcec  quide  fecrcta  e/i  abfconcutaxfe  pkdofophk ,  e^ 

.  quce  fyllogifmis  erui  non  poteft.fedfcdicet  eam  per- 

difcut^uibus  oculos  apermt  Deus ,  ut  in  fuo  lumine 

lumen  uideat.     Po/?|  uerofide  edocli  fumus  agno 

fcere ,  quiccmid  nobis  neceffeefl ,  nobiscfe  apud  nos 

'deeft.idin  aeo  effeac  Dommo  noftro  lefu  Chnfto: 

in  quofcihcet  omne  fucelargitatis  plenitudmePater 

lobjf.  i  reftdere  uoluit-,  ut  inde,  uelut  ex  ubernmo fonte,  hau 

loan.  i  riamus  omnes:  fiiperesl  utin  ipfo  quxramus ,  &  ab 

ipfo  precibus  poftulemus,  qtf  in  ipfo  effe  didicimus. 

hlio^uifcireDeumbcnoruomniu  Dominuaclar- 

gitorem,  qui  nos  adfe  pofcendum  inuitetdpfum  uero 

nec  adire.nec  pofcere,  adeo  noprodeffet:utperinde 

idfuturufit,  ac  fiquis  indicatu  thefaurum,  humife- 

pultum  ac  defojfum  negligat.Hoc  ergo  poftremumy 

quia  obiter  duntaxat  antea  di£lumy  <&  quafi  leuiter 

attacium  eft.nuncfuftus  traBari  couemt.     Porro, 

eilo  hcec  prima  probce  orationis  lex^ut  omniglorice 

ttoftra  cognatione  nos  abdicemus-,  ut  omnenoftra 

digmtatis  opinione 'exuamus,  ut  omni  noftnftducU 

decedamusidantesglonain  abieciione  noftrh  *c  hu 

militate 


INSTITVTIO*  t$$ 

militatenoflraDominoy  utpropheticadoSirinaad-  Danicl 
moncmur:  Non  in  iuflitv\s  noflris  coratefundimus 
frecesftd  in  mifericordys  tuis  magnis :  Exaudi  nos 
Domine,  Domine  propitius  fls  nobis:Exaudi  nos,et 
fac  qux  petimus.propter  temetipfum.  qnia  inuocaili 
e[l  nomen  tuufuper  popalu  tuum,  &fuper  locu  fan 
£lum  tuu.  Mter  uero  prophetafcnbit:  hnima  triflis  B*™ch 
et  defolata  fu$er  magnitudine  mali^curua  et  inflrmay 
anima  famelica,&  oculi  deflaentesjant  tibi  gloru 
Domine.Non  fecundu  luflitias  patru  fundimus  pre- 
ces  in  coflpettu  tuo,  &  corafacie  tua  petimus  miferi 
cordiaDomine  Deus  nofler.fed  gd  tu  es  mifericorSy 
miferere  noflri:  <juia  peccammus  cora  te.  E$o  et  aU 
tera,  ut  uere  inopia  noflrafentiamus,  acferio  cogi- 
temus  his  nos  indigere^u<£  a  Deo  nobis^ac  in  reno 
ftrtpetimus:eaq;  nos  petere^ut  ab  ip/b  impetremus. 
Nafialius  nobis  eflfet  fenfus-,  aut  animus^oratio  «o- 
flrafifla  imfuratj;  foret.  Vtfi  cjuis  peccatoru  remif 
fionem  a  Deo  f>oftulet-,non  certo  acferio  fe  peccato 
re  cogitansmihil  aliud,  quam  fua  fimulatione  Deum 
rideat.Deinde^uce  in  Dei  duntaxatgloriapetimusy 
ut  ea  magno  defldertj  feruore  et  ceflu  petamus.ut  cu 
fetimus  nomen  eius  fanctiflcarhardenter  (  ut  ita  di- 
cam )  efunenda  &fitienda  eft  dlafanftificatio. 

Si 


\6t        CHRIST,      RELiGIONtS 

Sntaj-  nos  peccatorum  molepremiaclaborarB 

intelligimusfii  rebus  omnib.uacuos  infyicimus,  qu& 

gratiam  apudDeum  nobis  concdiare  pofiinune  hic 

nosfenfus  terreat-,  cjuominus  ad  ipfum  nos  confera- 

mus .  fiando  nobis  neceffe  eft^cum  ad  eum  accedi- 

&au  1 7  ww,  tales  nos  cogitare  acfentire. Non  enim  inftitu* 

ta  eh  oratio^ua  nos  arroganter  coram  Deo  effera- 

tnus ,  autalicjuid  noftru  magno  ceftimemus  :fed  <ju<t 

noftras  calamitates  confiteamur,&  apud  eum  deplo 

remus .  quemadmodumfilij  apudparentesfuas  que^ 

relasfamilianter  deponunt .  Qvn  hic  potius  fenfus 

tiobis  inftar  calcans  ac  ftimuli  effe  debet^uo  magis 

ad  orationem  incitemur.    Ad  hanc  noftrx  egefta- 

tis  cognitionem  duo  addidit  optimus  pater :  quibus 

nos  ad  orationisftudiu  uehementer  impelleret.  Man 

iatum^uo  orare  pr<ecipit:fromifiionem,  cjua  polli- 

l>uc.  1 1  cetur-i  impetraturos  qmcquid  petierimus.     Manda 

}oan.i6  tumfiepenumero  repetitum  habemus:  Petite,  uenite 

fAatth.  7  ad  mey  qucerite  mey  reuertimini  ad  me ,  Inuocate  mt 

O-  *  i  in  die  necefiitatis  uefira .  Acy  cum  fepe  alias ,  tum 

Zach.i  etiam  in  tertio  legis  capite:quo  prohibemur  accipe- 

Vfal. y o  re in mmm nomeDomini .  Nam ex quo in uanum 

ixod,  2  o  accipere  prohibemuryfimul  etiam  tubemur  accipere 

inglomm : omnemuirtutis}  bonh opis, acprafidq 


INSTITVTIO*  l6| 

Uudem  illi  deferendo :  dum  ab  eo  hctc  ipfa  &  peri- 
mus,&  expe&amus .  Quamobrenifiadipfum  cott 
fugimus-,cum  alicjua  no$  urget  neceflitas :  nifupfum 
requirimuSiac  eius  opem  imploramusmon  aliter  eiu$ 
iram  prouocamus^  quamfi  aut  alienos  nobis  deosft 
ceremus ,  aut  idola  fabricaremur.  ficpddem  eius  uoa 
luntatem  in  omnium  prceceptorum  contemptu  cecjue 
contemmmus.Rurfum7qui  eum  inuocant,  requiruty 
laudem  referunt^magna  confolatione  fruutur:  cjuod 
intelhgant  fic  fe  agere  rem  ilh  acceptam,  uoluntaiic^ 
eiusferuire.  Promifiio  eft:Petitey&  accipietiSjfiet  Mdtth.J 
uobiSj  exaudiam  uosy  eruam  uos^reficiam  uos^con-  -Lkc.  u 
fortabo  uosy  pafcam  uos  in  affluentia,  non  confun-  l04tt- 1 6 
demini  Quce  omniay  ut  nobis  i  Deo  f>romifjafunt7  M*r- !I 
ita  mdiibie prceftabuntur , ficertafde  expeclemus.  ]e'4' 6j 
Kon  enim  orationis  e&  meritum  aut  dignitas ,  fflft    ele' z  9 
petitaohtineat:fedtotaexorandifyesinpromifiio-     '   .,   '] 
ne  huiufmodifita  eh ,  atque  ab  ea  pendet.  Itaq.cum 
animis  noflris  ftatuendum  efty  nos  exauditu  iri^non 
minus  quamexauditusfueritPetrus>uelPaulus,  uel 
alius  fanclorum  quihbet  ( tametfi  maiore  quam  nos 
uitcefanfiimomaprcediti  fuerint:)fitamen  eadem> 
ac  cequefirma  fide  Deu  imploramus.  Quado  eodem 
ortndi  mandato^eadem  exormdi  promiftione  inftw 

1  flur* 


l6l     CHRIST*     RELIGIONIS 

Bi  armati^fumus.Deus  uero  non  ex  perfonce  digni 

Ute  oratioms  preciu  ceftimat:  ueru  ob  fidedu:axaty 

in  fia  <&fuo  prcecepto  obediunt.&futfpromifiio- 

ni  confdunt.  Rurfum  cjui  Dei  promipwne  parumfe 

curi,  uentatem  eius  in  dubium  uocant:  aufe  ita  dubtj 

&  hcefitantes  an  exaudiedi  fint ,  Deum  ipfum  inuo 

Jdcob.  i  c<tnt^nihilproficiunt(ut  inquit lacobus.)quos etiam 

fluttibus  comparat ,  qui  a  uento  uanemouentur  & 

circunferuntur .  Deinde  cum  Dominus  iuxta  fuam 

\dtth. S  .9  cui^fidemferi  affirmet:  fequitur ,  citrafdem  nihit 

M*r.n  affequinospoffe.     Qmndoueronemoehhomi- 

num  dignus,  c\ui  Deo  fe  reprcefentet,  ac  in  eius  con- 

ffeCium  prodeav.ipfe  coeleftis  pateryut  nos  hac  cott 

fufione  eximeret,  qux  noftros  omnium  animos  detj 

1.  Thn.  z  cere  debebat.flium  nobis  fuum  donauit  lefum.Chri 

1. 104«.  1  fium  Dominum  noFxru:qm  apud  ipfum  nobis  fit  ad- 

debr.  8 . 9  uocatus  et  mediator,  cuius  du&u  ad  ipfum  fecure  ac 

cedamus.tali  interceffore  confifi>nibil-,(jwod  eius  no 

mine  petienmus ,  noois  denegatum  irkut  illi  a  patre 

Hc&r.  4  nihil  denegan  poteh.Thronum  cjuocy  Dei^non  ma- 

ieftatis  tantum  effe  thronum^fedgratae:  apud  <[uem 

eius  nomine  cum  omni  fiducia  apparere  audeamus9 

mifericordiam  confecuturh&gratiaminuenturiin 

mxilio  opportuno.        Aty  ut  lex  de  muocando 


INSTITVTIO*  1^3 

Deopofitaefi  y  utpromiflio  data.exiuditumiri^ui  Ioan.i^ 
inuocauerint:  ita  in nomine  Chrifli  muocare  pecu-  cr  i* 
liariter  iubemur-,  &  promiflionem  habemus  propo- 
fitayimpetraturosyquod  m  eius  nomine  petierimus. 

Kinc>fine  confrouerjla ,  clarum  efl,  eos  cui  in 
alio  (juim  ChnflinomineDeum  inuocat-,  ilhusiuf 
ft  contumaciter  prceuancan,  ac  uoluntatem  pro  m- 
hiloreputare:  nullaueropromiflionehabere  y  quic- 
quam  impetrandi .  Siquidem  (  ut  ait  Paulus )  omnes  x  qoyX 
Deipromiflionesyin  Chrifto  funtEtiamy&  Amen: 
id  efty  confrmantur  &  implentur.  Porro  cufit  ipfe  iom%  i^ 
unica  uia,ac  uHus  acceffusyquo  ad  Deum  ingredi  no 
bis  datur:  qui  ab  hac  uia  defle£lunt7  &  hunc  accef- 
fum  deferut,v\s  nefy  uia  ullay  nec^  acceffus  ad  Deum 
fupereh:mhil  in  eius  throno  rehauum  habenty  prce- 
ter  iramy  iudiciumyac  terrore.Denic^  cum  hunc pro  loan, 6 
capite  ac  duce  pater  nobis  fignauerit:  qui  ab  eo  uilo 
modo  declinant  uel  obliquanty  conantury  quantum 
in  fe  e $  >  notam  a  Deo  impreffam  delere  &  adulte- 
rare.  Qmntum  adfanSios  attinet,  fi  mortui  in 
Ghrifto  uiuunt:  nefomniemus  i/js  ipfis  aliam  effe  ro 
gandi  Dei  uiamy  quam  Chnftum  (  cjui  folus  uia  efr.) 
autalio  nomine  Deo  effe  acceptos .  Itafypoftquarri 
fcriptura  nos  tb  omnibus  ad  ChriRum  unum  reuo  - 

1       ft  Cttk 


1^4       CHRIST*     RELIGIONIS 

Coloffi  cat ,  poft quam  ccekftis  pater  uult  omnia  in  ipfo  re- 
Epbf/t  i  colligi ,  error  e# ,  accejfum  per  fan£los  uelle  nobis 
moliri,  quem  nec^jibi  ipfiprceftarepoffuntfrcete- 
rea  cum  in  unam  Dei  uohmtatem  omniafuadefide 
ria  referant^  hanc  intueanfur,  in  ea  acquiefcanttfloli 
de  &  carnaliter7atq;  eiiam  contumeliofe  de  ijs  cogi- 
tat  qui  aliam  ipfis  orationem  afiignat^uam  c^ua  re- 
gnum  Dei  aduenire  expetant .  Qupd  utpwrumfa- 
hte^ita  reproborum  confufione  implebitur.  Quare 
nonexpe£landuefly  iuuannos  eorum  orationtbus 
quicqua  poffe: nifi  partem  in  Ghriflo  habuerimusy 
typars  regnieiusfuerimus  .  Quemadmodum  eiiam 
rurfum  ,fi  CbriRipeLrticipesfummus,fcureftatue 
re  debemus ,  i  nobisftare  quicquid  ex  Deo  e&  to- 
tamcfe  ecckfiam ,  cuius  fanVu  ilh  membrafunt ,  pro 
nobis  orareidum  orat-,  ut  regnum  Domimfui  adue- 
niat.  lam  uerojametfiin  hunc  modum  pro  no- 
i>TbH*i  bisorantmontamenanobis  inuocandifunt.  Ne<|» 
Utob  j  W  tgendum  ex  eo  protinus  confequitur,  fiod  qui  in 
tems  degunt  homines ,  uiafiim  alter  altenus  preci- 
hus  comendarefe  poffunt.  Hoc  enim  akndoe  in  ipfis 
charitati  officium  feruit,  dum  fuas  interfenecefjita 
tes  ueluti  partiuntur-,  &  mutuofufapiunt.Qute  ra- 
tiQ  abeha  mortuis,  fios  ii  noftro  comubernio  Do- 

minus 


INSTITVTIO*  165 

mnus fuhduxit .  Quorumtdmetfiergdnosfemper 
uiget  chantas,  ut  funt  una  m  C  hnmfide  nohifcum  \ \  Cor.t  j 
deuin&i,  nullum  tamen  remanet  nec  lirigua.  nec  au 
ditus  commeraum .  Namfecus  affirmare,  quid  e#, 
tufi  f>  temulenta  cerehri  noftri  fomnia,  uelle  in  abdi- 
ta  Dei  mdicia  fine  eius  uerho  penetrare  &  perrum 
pere,  dcjcripturam  conculcare  f  qucetotiescarnis 
aofir*  prudentiamfipientia  Dei  mimicam  pronun  DchM* 
ciat:  uanitatem  fenfus  noftri  in  uniuerfum  damnat, 
frofirata  omni  noftra  raiione,foldDei  uoJuntatem 
.  i  nohis  uuhfye£tari  H<ec  uero  ipfa  ChriRum  uni- 
ce  nohis  offert,  ad  ipfum  nos  mittit>  ty  in  ipfo  fifiiU 
Ipje,  inquii  Amhrofius,os  noRrum  e$,per  quodptt 
tri  loquimur:  oculus  noRer,  perquem  patrem  uide- 
tnus :  dextra  noftra ,  per  cjuam  nos  patn  offerimus. 
cuo  nifiintercedente ,  nec  nohis^nec  fanftis  omni- 
'  buSy  ({uidquam  cum  Deo  e  # ,  Porro  qui  fibi  ex 
fanftis  peculiares  patronos  cooptant  ac  dehgunu 
cuifingulari  aliqua  eorum  comendatione  adiutu  fe 
irifyeranufunt  in  eos  non  parum  contumehofi.nos 
enim  ah  unica  illa  uoluntate  retrahunuquamfiatam 
(utdiximus)&immotainDeo  hahenuut  regnum 
eiusdduenidt:  dum  carnalem  illis  affe£tu  affingunt, 
jw  m  umm  m  dterumfuum  cuhore  fu  propefior. 

I     }  Qui 


\66        CHRIST,     RELIGIONIS 

Qu\  uero  illos  fibi  medidtores  faciunUdcfife  Cfcri 
fius  deficeret,  dut  nimiufibifiuerus  effet:  ipfum  m- 
konorant,&  felius  mediatoris  tituloffolidnt.qui,ut 
ilh  infingularem  prarogatiuam  a  patre  datus  eftjt* 
neq>  alio  transferri  debet  *  Atq;  hoc  quidem  ipfo  glo 
riam  natiuitaiis  ipfius  obfcuranty  crucem  euacuant: 
duicquid  denify  infalutem  nofbraautfecit ,  aut  fttjP 
fus  eftyfua  laude  exuunt  ac  defraudant.Siquidehuc 
tendunt  omnta ,  ut  folus fit  &  habeatur  mediator* 
Simul  Dei  benignitate  ab]jciuty  quife  illis  in  patrem 
txhibebat.Non  enim  illis  fater  eft,nifiChriftumfi 
U  effefratreagnofcant.  Quod  flane  abnegantynfi 
fraterno  effe  erga  fe  affetiu ,  quo  nihil  mollius  effe 
foteft,  cogitanu  Sedhoc  quofdam  fcilicet  mouet> 
,quod  fanHorum  orationes  fiepe  leguntur  exauditce* 

Pfal.ii  Cur!Nemf>eyquid orarunt.ln  tefferauerauerutyin- 
quit?rof>hetdy  tyfaluifaRifunt:  cUmauerunt,  & 
nonfunt  confufi.Oremus  ergo  &  nos  eorum  exem 
p/o,  ut  eorum  inhar  exaudiamur.  Nos  ueroy  contra 
quam  decet,  prcepoftere  ratiocinamur.  no  exauditu 
jriynifi  quifemel  exauditifunt.Quanto  melius  laco~ 

ucob.r  budHe!iasyinquityhomo  erat  nobis  fimilis-,  <*r frecit 
tione  precatus  efty  ne  plueret:  &  r.on  pluitfuperter 
ram  annos  tresy  &*  mefes  fex.Kurfum  orduit}ty  c<x 

lum 


INSTITVTIO*  167 

lum  dedh  pluuiamy&terra  deditfru&ufuum.Quo 
nonahquam  Hehce  prarogatiuam  colhgit,  fed  uim 
orationis  docet.ut  nos  adfvmhter  orandum  exhor^ 
tetur.  Orationisiut  hoc  nomen  nunc  accipimus) 
du<e  funt  forteSypetitiOy  &gratiarum  attio.  Fetitio 
tie  cordis  noftn  defideria  apud  De ti  dcponimuSype-  U  Tim*  a 
tentesab  ipfius  bonitate,  primum  quce  ipfius  dunta- 
xat  gloria  femunt :  deinde  qu*  ufibus  etia  noflris 
conducunt.  Gratiarum  aCtione  eius  erganos  bene- 
fatla  recognofamuSy&  cum  laude  confitcmur:  ac- 
cepta  ferentes  eius  bonitati  omriia,  qua  ufyia  funty 
boua.Vtruncfc  uno  uerfu  Dauid  compkxus  eftycum  vfaljo 
in  perfona  Dei  itafcriffuilnuoca  me  in  die  necefota 
iis.eruam  te,&  glorificabis  me.  Vtracfc  in ufu  no  r^uc.  18. 
bis  effe  cotinenter  debet.  Tanta  efl  enim  noRra  ino  Epfcef.  s 
fia ,  tanta  reru  anguftia  nos  undify  urget  ac  premit^ 
ut  fatisfit  caufe  omnibuSy  etiafanRipimiSy  curaf- 
fduegemant  ac  fufyirent  ad  Deu,fupphcesq;  ipfum 
\nuocent.  hd bxcjanta ac taeffufa benefaclorum 
Dei  largitas  nos  pene  obruit ,  tot  ac  taingentia  eius 
miraculayquaquauerfumfyecles  cernuntur:ut  nun- 
quam  nobis  defit  laudis  graiiarumc^  a&ionis  argu- 
mentum  ac  materia.  At<}-  ut  hcec  planius  aliquan 
to  explicentur  ♦  cum  fic  m  Deo  fyes  omnes  opesq; 

l     4.         noslm 


%6S        CHRIST*     RELIGIONIS 

noftrtfitcefintcquod  i<tm  anteafatis  probatu  e$ :  > 
Ut  necj;  no$->ne<i>  noftra  omriiayproftere  habere,nifi 
eius  beneii&ione,  pofiimus:  afiiduenos  ei  comenae 

Ucob.4  mhnojbafyomni<tcomittamus  oportet.  Deinde 
<juic<juid  dehberamuSyloquimuryagimuSyfub  eius  md 
nu  ac  uoluntate,fubfte  deni^  auxilvj  eius  dehbere* 

M$*M  musy  loquamuryagamus.OmnesenimdDeomale- 
difti  pronunciantur,  fiifui  alteriusue  cuuiufyiam  jfj 
ducia7confilia  agitant  ac  fiatuunt^ui  extra  eius  uo- 
luntatem^  ipfoc^  non  inuocato ,  auiccjuamoliuntury 
ttut  inchoare  tentanu  Cum  autem  di&um  fit> 
tgnofcendum  effe  ipfum  bonorum  omniu  autorem: 
tonfequitury  tanauam  ex  eius  manu  fufcipienda  effe 
omnia,cum  afiidua  gratiarum  aSiione.nullamc^  effe 
iuftam  rationemy  qua  eius  beneficia  ufurpemusyqua 
nullofine  ab  eius  largitate  nobisftuut  ac  proueniutt 
nifi  etiam  in  laude  eius  confitenda ,  £?  gratljs  agen- 

"mot.4  fa  afiiduifimus.  Paulus  eriim  dum  teftaturyper  uer~ 
bum  &  oratione fan&ificari:  fimul  innuity  fine  uer 
bo  &  oratioe  minimefan&ificdta  effe .  Per  uerbum 

TM»  5  fcilicetyfide  metonymice  intelligens.  H<ecratio  e#, 

"mot.  i  cur  ^jj  Yaulusfine  intermifiione  orare  iubeat.  «o- 
lensomnitemporeyomnihorOy  omriilocOy  omnibus 
in  rebu$,ere£l*  effe  ad  Denmx  gmjuu  u  ota:  au<t  <& 

omni* 


INSTITVTIOV  \6* 

omnia  ab  eo  expeStent^  omnium  laudem  illi  refe-  1 
rant.ut  perpetua  Uudandi  orandifyargumentano- 
bis  propomntur.  ftcec  autem  orandi  afiiduitasy 
propnas  ac  priuatas  cuiusq-  refyicit:  nihiladpubli- 
cas  ecclefice  oratioes  pertinet .  cu<£  nec  afiiduce  effe 
(offunt,  nec  aliter  etiamferi  debent,  quam  ex  pofe- 
tia :  quce  comuni  inter  omnes  confenfu  conuenent. 
Ideo&certce  horce  condicunturacprceftituuntur, 
ut  apudDeum  indijferentesy  ita  hominu  ufibus  ne~ 
ceffarice:  ut  omnium  comoditati  profjpe&umfit ,  #* 
omniadecenter&compofite  (iuxtaPauhfenten-  i.Cor.M 
tiam )  in  ecclefia  adminiftrentur.  Huc  &  loca 
(ublica  deftinatafunt ,  cjuce  tepla  dicimus.non  qu<e 
fecreta  ahcjuafuafan&itate  orationes  magis  fanttifi 
centjUel  exaudin  i  Deo  faciant:  fed  qucejideliu  cott 
gregationem  comodius  accipiani^dum  adorandumy 
ad  audiendam  uerbi  prcedicationem,  ad  facramenta 
fufcipienda  fimul  conueniunt.  Aliocjui  ( ut  ait  Pau-  i.  Cor.  5* 
lus )  nos  ipfi  fumus  uera  Dei  tempU:  cjui  ftorare  in  *.  Cor.6 
Dei  templo  uolumus-,  in  nobis  ipfts  oremus.  Qui  ue 
ro  aurem  Dei  [propius  fibi  in  templo  admotam  opi- 
nantur^autfacratioremlocifanclitate  orationem  du 
cuntj  hoc proludctoru  autgentiucrafiitiefdciuntt 
carnaliter  Deu  adorantes^contra  cjuam  (neceptum 

l     5  <ft* 


17«  CHRIST*  RELIGIONIS 
HW*.  4  efyutfine  u\\a  loci  difcretione ,  infyiritu  &  ueriu- 
te adoremus.  Quando uero hunc  effe orationis 
fcojpum  iam  prius  diiium  e#,wt  ere£ii  inDeum  ani- 
miferantur,  tum  ad  confefiionem  laudisju  ad  opem 
implorandam:  ex  eo  intelligere  licet^rimas  eius  par 
tes  m  mente  eyanimo  pofitas  effe .  Velpotius  ora- 
Uoneipfam,  effe  proprie  interions  cordis  affe£lumi 
(jui  apud  Dewm,  cordiu  fcrutatorem ,  effunditur  & 
expomtur.  Quamobrem  Chnftus  Dominus  no 
hldttb,6  fler^um optimam orandilegemferreue\\et,\ufiti$ 
trarein  cubiculum :  ibu^  oftio  c\aufoy  orare  patrem 
noftrum  in  abfc6dito:ut  pater  noiier ,  qui  efl  in  ab- 
fconditOy  nos  exaudiat .  Nam  ubi  ab  hyfocritarum 
exemplo  abftraxit ,  cjui  ambitiofa  precum  oftetatio- 
tte  hominum  fauorem  captant :  fimul  ad\]cit,quidfit 
rnehusuntrare  fcilicet  cubicu\um,ty  claufo  cfiio  ibi 
crare.Qmbus  uerbis(ut  ego  interpretor)  tota  cogi- 
tationemcor  noRrum  defcenderez?  ingredi  nos 
docuity  propm<jKw  nobis  Deum  tahbus  animi  affeSii 
]pus  promitte$:cuius  templa  effedebent,  corporano 
flra.  Ne<£  enim  negare  uoluit ,  <pw  atys  <{uocfc  locis 
orare  expediat:  fedeffe  cjuiddam  fecretum  oRendit? 
trationem ,  cfict  &  m  ammo  potifiimum  \ocata  fit% 
&  eius  trancjuillitatem,  proculomnibus  curaru  rwr- 

hs, 


INSTITVTIO,  171 

hiSj  maxime  requirat.  Hinc  plufquam  clarum  efif 
neq;  uocem^necfc  cantum  (fi  in  oratione  intercedat) 
habere  duicquamomenti>  authilumproficereapud 
Deuimji  ex  alto  cordis  affe&u  profe&a.Quin  eius 
iram  aduerfum  nos  prouocant,fi  efummis  duntaxat 
labris  &  gutture  exeunt.  quando  id  eft  facrofanSto 
eins  nomme  abuti ,  ac  eius  maieftatem  derifui  habe~ 
re.utipfeperProphetamaffirmat:  Pof>ulu$,infiity  Ifp.ij 
ifte  appropincjuat  mihi  orefuo ,  gr  labijsfuis  me  ho  MUtth. 
noratxor  aut  eorum  longe  eft  a  me.&y  Timuerunt 
me  madato  &  doiirma  hominu.  propterea  eccefct- 
ciain  populo  hoc,  miraculu  grande  &  ftupendum. 
Veribit  enimfapietia  afapientibus  eoru,  &  prudetia 
feniorueuanefcet.  Ne^tame uoce^aut cantumhic 
danamus:  modo  animi  affe&ufecjuantur,  euy  ferui- 
ant.Sic  enim  mentein  Dei  cogitatione  exercent  & 
intentaretinet:qua(ut  lubrica  eji)facile  remittitury 
£r  in  uaria  diftrahitur.  Prcetereaxum  Deigloria  irt 
fingulis  corporis  noftri  partib.elucerecjuodamodo 
4ebeat?couenitf>r<efertim  linguahuic  miniRerio  ad 
dittaeffe  ac  deuota,tum  canendoju  locjuendo.qua 
peculiariter  adenarranda  fradicandaa.Dei  laudc 
condita  e&  Potiftimus  uero  lingutf  ufus  eft  in  ora- 
tionibus  publicis  ?  cjuce  infdeliu  cfaentu  habentur. 

auibus 


171        CHRIST*      RELIGIONIS 

3mbus  hoc  agitur,  ut  Deum>  quem  unofyiritu,  ca+ 
emcfe  fide  colimus  comum  una  uoce>  tyuelutieo- 
dem  omnes  ore  f>ariterglorificcmus.id<kpalam ,  ut 
omnesmafiim,  afuoquifyfratre,  cofefsionem  fidei 
tccipiant-,  ad  cuius  exemplu  muitentur.  Qup  etiam 
flane  conhat-,  no  Grceco  interLatinosy  nec  Latmo 
inter  Gallos  aut  Anglos  (ut  haftenus  paftim  fa&itt 
tum  eh:  )fedf>opularifermone  concipiendas  effe  pu 
blicas  orationes,  <{ui  uulgo  a  toto  ccetu  intelhgi  pof 
fit.  quandoquide  mtotiusecclefice  cedificationem 
fieri  conuenit :  ad  ftam  ex  fono  non  intelleclo  nuU 
lus  penitus  fruiius  redit .  Apud  quos  uero  nulla  efl 
charitatis  raiioj\  faltem  Pauli  autoritate  moueri  de- 
ror,i4  bebant-,cuius  uerba  minime ambigua  funttSi  henedi 
xens>inc[uit,fyiritu,is  <[u\  implet  locum  idiot<e,quo- 
1  modo  ad  tuam  benediEiionem  dicet  Amenf  quado- 
quidem  quiddicas  nefcit.  nam  tu  gratias  agis :  fed 
ahus  non  cedificatur.  Sic  tamen  omnino  feniien- 
dum.nulla rationefieri  poffe,  nec m publica  oraito- 
ne,  nec  in  priuata,  ut  linguafineanimoy  Deo  acce- 
ftafit.  Prceterea,  tantam  effe  debere  uim  atfy  ardo- 
rem  eius  quod  mens  cogitat^ut  totum  longe  fuperety 
quod  lingua  enunciando  exprimere  foteli.  PoHre- 
moj  neeffe  <±uidem  oratiom  frmtce  neceffariam 

linguam 


INSTITVTIO,  173 

linguam:  interior  fenfusfibi  ipfe  ad  incitationem  fa- 
tis  effet.ut  opiimce  interdum  orationes  uoce  careat. 
quo  modo  m  exemplo  Mofcbce  &  Hanncefyetta-  Ejf0^  ^ 
f ur.  Nunc  certior  orandi  non  modo  ratio,  fedfor  j  ( R  '  % 
ma  quotfe  ipfa  difcenda  eft.Ea  fcilicet^  quam  per  dile-  jvi<*# /j.  < 
ttumfihumfuumnobiscceleftispatertradidit.  ubi  j,wc#  u 
immenftm  bomtatemac  lanjuetudinem  agnofcere 
hcet.Nam  prceterquam  <juod  nos  monet  atcfc  horta- 
turyutfe  in  omni  noftra  necefitate  quceramus(utfi- 
lij  in  parentumfidem  cofugere  folent:  )<juoniam  ui- 
debau  ne  id  quidem  jatis  nos  perfpicere^uam  angu 
fta  effet  noftra  paupertas,  quid  <x<\uu  poftulare,  qmd 
etiamerenoRraeffev.  buicetia  noRrce  ignorantice 
occumt .  £T  quod  captui  noftro  deerat ,  de  fuo  ipfe 
fuppleuit  ac  fuffecit.Con\crivfu  enim  nobisformu- 
iamxjua-tUelut  m  tabula,propofuit,  quicquid  afe  ex- 
petereliceucjuiccjuidinrem  noftram  coduaty  cjuic^ 
qmdpofiulare  neceffe  eft .  Ex  <±ua  eius  bemgmtate 
magnum  confolationisfruclupercipimus ,  quod  ni- 
hil  abfurdum.mhil  ahenum  aut  importunu,  nikil  de- 
m<i;  non  illi  acceptu,  poHulare  nos  mtelligimus,  qui 
pene  ex  eius  ore  rogamus.  Rcec  oradi  feu  forma,  fen 
regulafex  petitiombus  coftituta  eft,  Na,ne  pjs  acce 
dam?  <iuifeptem  ca^ibus  Mngutifacit,  ftod  apgd 

Lucant 


t?4  CHRIST*  RELIGIONXS 
Lucam  fexduntaxat  legutur:  quifaneorationemari 
cam  non  reliquiffet.  Vt  lam  quod  feptimo  loco  apud 
Matth.additu  en  >  exegetice  adfextam  petitionerefe 
rendumfit .  in  his  auteommbus  tametfi  glorice  Dei 
ratio  imprimis  habenda  eft:  rurfum  tametfi  oes  in  re 
noftrafuntyatcfe  ita  euenire^ut  petimus->expedit:pno 
res  tametreSj  deiglorne  pecuhariter  deftinatce  funti 
quamfolam  in  illis  intueri  nos  oponet>nullo  comodx 
noftri(utaiut)refyeciu.Tres  reliquce,  nohricuram 

iyerunttac  propne  ijs>  qn#  ex  ufu  noftrofunt,poftti 
andis  funt  aftignatce.Vt  cum  nomen  DeifanStifica 
ripetimus:  nihil  tum  de  nofbro  comodo  cogitandum 
eslyfed  eiusgloria  nobis  proponeda  e&cjuam  inten- 
tis  oculis  unaintueamur.  nec  aliter  in  huiujmodipre 
cibus  affeBi  effe  debemus.Atcj;  hoc  quide  ipfum  no 
his  in  magnum  comodum  ccediv.quoddum  ita>  ut  pe 
timuSjfan&ificaturyfitetianoftrafan&ificatid.Sed 
dd  huiufmodi  utihtatem  oculi  nohri  (ut  diSium  eh) 
uelui  ccecutire  debet,  ne  in  ipfam  ullo  modo  reftpici- 
ant.Vt  fiomnisftpes  priuati  noftri  boni  prcecifa  effet 
hcec  tamefan&ificatio-,  &  alia  quce  ad  Dei  gloriam 
pertinent,  a  nobis  &  optari ,  &  precibus  poftulari 
iod.$i  nondefinant.utinexemphs  Mofche  tyPauliftpe- 
Kom*  9  SU^r^ui  mentes  &  oculos  afeipfis  auertentes,ue- 

hemem 


INSTITVTIO*  t7$ 

hementi  incenfoc^  f-elo  fuam  ivforum  perditionem 
expetebanf.  uiuel  fuo  difyendio,  gloria  <&  regmm 
Dei  promoueretur.Rurfumycupanem  noftru<\uou. 
iianu  nobis  dctri  vetimus :  tametfi  ovtamus  cjuod  e/l 
noftri  comodi-,  tamehic  quo^  Dei  gloriam  cjuterere 
prcefertim  debemus.Vt  ne  petituri  cjuidemfimu$,ni* 
jlin  Dei  gloriam  uerteret. 

PATER   NOSTER    QVI    ES 

in  coelis, 

Vrimum,  in  ivfo  limine  occurriuc^uod  antea  dixi 
tftus.omnemanobis  orationem  offerriDeo debere 
in  Chnfti  nominey  ut  nulla  alio  nomine  commend* 
ri  illi  voteft .  Nam  ex  cjuo  vatrem  uocamus  Deum, 
nomen  certe  Chrifti  vrcetendimus.  Qua  enimfdu 
aa  Deum  alicjuis  vatrem  nominaret^cjuis  huctemeri 
tatis  proruveret  utfibi  honore 'ufurvaretfify  Deiy  ni 
fiin  Chrifto adovtati effemus infiliosgrahce?  Qui 
cum  uerusfitflius.nobis  infratre  ab  ivfo  datus  e/J. 
ut  quod  natura  ipfe  vrovrium  habet,  adoptionis  be~ 
nepcio  noftrufiav.fi  tantam  benefceniia  certafde 
4tmple£iimur .  Quemadmodum  loannesait,  datam 
effe  votehate  tjs  qui  credunt  in  nome  unigeniti  fltj 
Dei, ut filij  Dei  ivficjuofyfiant.  Itac^  et  vatrefe  no 
Hrum  af>pellat}%rfic  a  nobis  uocari  ultHac  tantn 

Hominit 


lOiHA 


17*      CHRIST*       RELIGIONIS 

nominxs fuauitate  omni  nos  diffidentia  extment. 

quando  nullus  alihimaior  amoris  affe£ius>  cjuamin 

fatre  reperiri  pofiit .  ipfius  uero  charitas  tanto  ergn 

nosmaior  prceftantiorcyeR  omniparentum  noflro 

rum  charitate>  cjuanto  ijpfe  omnes  homines  honitate 

acmifericordiafuperat.Vtfi,  quotquotin  terrafunt 

patres^omnipaternce  pietatisfenfu  exuti,  filios  defti 

tuerinty  ipfenohis  nunquam  defkturus  fiti  quoniam 

Tiflf.  t  feipfum  negare  non  poteft.Ylahemus  enim  eius  pro- 

Ukth.7  mifjum:  Siuoscumali  fitis.no ftishonadarefifysue 

ftrtstquato  magis  pater  uefter  <{ui  in  ccelis  eftfQupd 

fififyeiusfumusiutfiliusinfidem  extranei  ahenicfe 

hommsfeconferre  nonpoteft^  nififimuldepatris 

uelfieuitiOyUelinopia  queraturutaahundefuhfidia  | 

ah  ipfo  t{u<erere  nopojfumus-,  nifiexfhrata  illi  ege 

fiate  acfacultatu  inopia,uelfteuitia,  nimiac^  aufteri- 

tate.     Nec  caafemur,  nos  merito  timidos  reddi  pec 

catoruconfcietia:cjucepatremy  quauis  honuac  man 

fuetujamen  nohis  offenfum  reddiderint.Na  fiinter 

homineSy  nullo  mehorepatrono  caufamfuaapudpa 

trefilius  agege  potefynullo  meliore  interprete  perdi 

tam  eius  gratiafihi  coaliarey  qft  ipfefupplex  ac  de~ 

miffusculpamfy  agnofcens.  patns  mifencordiam  im- 

.  Com  ploret:  (non  enim  tumfe  paterna  uijcera  difiimulare 

{ojfunt, 


INSTITVTlO»  l?9> 

poffunt ,  quin  ad  tales  preces  commoueantur)  <{uid 
ille  pater  mifericordiarum ,  ty  Deus  totius  confok- 
tiomsfyn  nonpotius  filiorumprofedeprecantium 
lachrymas &  genitus  exaudiet  (cumprcefertim ad 
id  nos  muitet  &  exhortetur )  cjuam  quceuis  alibrum 
patroaniatad  cjuorum  prcefidia  ideo  fuffugwt :  <jui<t 
depamsfuimanfuetudineac  clementia  hcefitant. 

Hanc  paternce  manfuetudinis  exuberantia  nohis  tuctf 
inparabola  pingitac  reprcefentat :  ubi  paterfihumy 
qui  ab  eo  fe  ahenauerat,  <jui  fubftantiam  eius  diffok 
te  prodegeratj  qui  grauiter  in  eum  dehcjuerat,  obuijs 
ulnis  amplcciitur .  nec  expeclat  donec  uerbis  ueniZ 
poftuletyfed  ipfe  anteuertit7redeuntem  eminus  agno 
fat,  ultroillioccuirrit7folatur>ingratiarecipitt  Hoc 
emm  tantce  manfuetudinis  exemplu  in  hominefbe- 
£landwnproponens,  docere  nos  uoluit,  ftameffu- 
fiorem  expeciare  debeamus  a  fe ,  non  modo  patrey 
fedpatrum  ommum  longe  optimo  ac  clementmimct 
quauis  ingratii  rebeiles,  ac  improbifilij,  modo  tame 
in  eius  mifericordiam  nos  conijciamus.  Ac  <mo 
certioremfidemfaceret^fe  huiufmodi  patrem  ncbis 
ipfis  effe(fi  chrifxianifumus:)nomodo  paterfedno 
tmnatim  nofter  dici  uokit.Acfi  in  hunc  modu  cum 
eo  ageremus<?ater7<iui  tanta  infilios  pietate  es  prct* 

m         ditus, 


1^8      CHRISr.    RELItflONIS 

iitus-,  tanta  ad  ignofcendumfacilitate,  nosfilij  tui  tc 
appellamns  ac  pofcimus^  fecun  ac  pkne  perfua fi.no 
*ho  tc  effeerga  nos  affeilu,  quam  p&ternoiquantu- 
uis  inignos  tah  patre.  Q^od  autem  non  ita  infli 
iuimwrr  utfuum  quify  patrem  peculiariter  nommety 
fedfotius ,  utnoshrum  m  comune  omnes  uocemust 
exeo  admonemury  quantufraternce  dde&ioms  affe 
£ium  inter  nos  intercedere  oporteat :  qui  talis  patris 
communes  fumusfiilj  ♦  Namfi  unus  omnibusnobis 
communis  eR  pater^a  quo  prouenit  quicquid  orrni- 
no  boni  obtingere  nobis  poteft:  nihil  inter  nos  diui- 
fum  effe  decety  quod  non  magna  animi  alacntate  pa 
rahfimus  alter  alteri  comunicarey  <[uantum  ufus  po- 
flulat.  lamjiita,  ut  par  e#,  uiafiim  manum  porri 
gere  atfy  opemferre  cupimus :  non  eh  in  quo  magis 
comodare  fratnbus  pofiimus,  quamfi  optimipatris 
curceac  prouidentice  commendemus .  quo  propitio 
acfauente, nihil  omnino  defid^rari  poteft.  Ef  fane 
hoc  ipfum  patn  etiam  noftro  debemus.  Vt  enim  qui 
patrem  ahquem  familias  uere  &  ex  animo  dihgit,  to 
tamfmul  eius  domum  amore  ac  beneuolentia  com- 
pleEiitur.ad  hunc  modum,  quofimus  in  hunc  ccele* 
fiem  pairem  fludio  atc^  affeclu^  erga  eius  populumy 
cwsfamiliam}  eius  denicfc  hcerediiate  oflendere  cott  ' 

uenit* 


INSTITVTIO,  !75> 

HenltKjuam  tantopere  honorauit,  ttt  plcnituiinem  £j?bc\ 
unigenitifilijfui  uocauerit.    hi  hanc  igitur  leoem\ 
Chriftiam  hommis  orationem  exigioportet>ut  com 
munis  fit7ac  omnes  copleciatur^m  illifuntm  Chri 
jlofratres .  Ne<£  folum  quos  tales  ai  prcefens  uiiet 
atjo  cognofcit ,  fei  omnes  qui  fuper  terraagunt  ho- 
mines.  De  cjuibus  ciuiiftatuerit  Dominus,  extra  na 
titiam  noftram  eflt  nifi  quoi  illis  optima  optare,  & 
fberare  iehemus ,  Etfipne  alijs ,  in  iomehicosfiiei 
Jingulari  quoiam  affeilu  propenfi  effe  iebemus: 
quos  apoFxolus  peculiariternobis  omniin  rccom-  q^ 
meniauit.      Infumma.ftc  iebent  omncs  cffe  ora* 
tionestut  in  eamfye&ent  comumtatem ,  quam  Do~ 
minus  nofterin  regno  fuo  ac  iomo  fua  conftituit. 
Ne^  li  tamen  otm ,  fto  minus  &*  pro  nobis ,  £3* 
pro  certis  alijs  orarefyecialiter  liccat .  moio  tamen 
ammns  ab  huius  comunitatis  contemplationenon  ii 
fceiat>nec  iefleciat  quiiem7fei  omnia  iftuc  referat. 
Nam  quamuisfingulanter  cocipiantur :  duia  tamen 
ai  eum  fcopum  iinguntur ,  communes  ejfe  non  ie~ 
finut.    litotumfimilituiinefacileintelligipoteR. 
Generale  eft  Dei  maniatum  ie  fubleuania  paupe* 
rum  omnium  egeftate.  Et  huic  tamen  obeiiunt ,  qui 
in  eumfinem  eorum  inopicefuccurrunt ,  quos  labo- 

m     1         r*ce 


t 


186      CHRIST,       RELIGIONIS 
rare  aut  norunt^aut  uidenv.etiamfi  multos  pratere- 
untjtfui  non  leuiori  necejlitate  premuntur :  uel  qma 
tto  omnes  noffe ,  uel  quia  rio  omnibus  fiifficere  pof- 
fint.ln  hunc  modum,  neq>  ij  uolutati  Dei  repugnaty 
qui  comunem  hanc  focietatem  eccleficefye£iante$ 
&  cogitates,  huiufmodi  particulares  orationes  con-* 
apiunuquibus-,  publico  animofingularibus  uerbis, 
feautahos  Deo  comendant  t  quorumnecefiitatem 
fropiusfibi  innotefcere uoluit.Quanquanoomriia 
fuidem  in  oratione^  &facultatum  erogatione,funt 
imdia,  Nam  benignitas  largiendi  exerceri  non  riifi 
trga  eos  potefl,quorum  perfvetla  eslnobisinopia. 
iuuareauiem  orationeuel  ahenijlimos  &  ignotffi- 
tnos  licet^umtumhbet  longo  terrarum  interuallo  i 
nobis  difiitifint.  Id  autemft  per  generale illam  pre~ 
cationis  formulam ,  <jua  omnesfHij  Dei  co:mentur> 
in  quibus  &  illi  funt.         Adfcnbitur ,  ipfum  effe 
in  ccelis.  Ex  <juo ,  non  protims  raciocinandum  efty 
ipfum  cceli  arcunferentia,  quafi  cancellis  qmbufddy 
indufum  & circunfcriptu  alhgari.  Siquidem  &  So- 
j.Rcg.S  lomon  confitetur,  ccelos  ccclorum  eum  caperenon 
lefa.  65  poffe.&ipfeperprophetim  ait,  ccelum  fuamfedent 
>#♦  7«  *7  effe:  terram autem.fcabellum pedumfuorum. Qup 
fcilicetfignificat,non  certa  aliqua  regionefc  limita- 

nfed 


INSTITVTIO*  l8i 

rhfed  diffundi  per  omnia,  Verum^  quia  aliter  inenar- 
rabdem  eius  gloriam  mens  noflra,  pro  fuacrafiitie, 
conapere  non  poterat :  nobis  per  ccelum  defignatai 
efc ,  quo  nihd  auguflius ,  aut  maieflate  plemus  fub 
dfyellum  noftrum  uenire  poteft.  Q/.drf ,  hoc  perm- 
de  eft ,  acfi  diclus  effet  potens ,  fublmisjncompre- 
henfbdis.  id  uero  dum  audimusy  exerenda  efi  al- 
tius  noflra  cogitatio,  cu  de  Deofermo  efl:  ne  quic- 
(juaterrenu  aut  carnale  de  eofomniemus ,  ne  ipfum 
nofbris  modulis  metiamur>ne  eius  uoluntatem  ad  no 
ftros  ajfetlus  exigamus, 

PRIMA.  FETITIO* 

Sancfrificetur  nomen  tuum* 

Dei  nomine  hic  eius  poteflas  indiUtur^uae  omnl 
bus  eius  utrtutibus  confxaUut,  eius  potentia,fapien- 
tia ,  iuflitia*,  mifericordiaj  ueritate.  in  hoc  enim  ma- 
gnus  &  mirabilis  eft  Deus^uia  iuRus^uiafapiens, 
quia  mifericors,  quia  potens>quia  uerax,  tyc.Hanc 
ergo  maieRatem  in  hmufmodi  uirtutibus  fan£hfica~ 
n  petimus.non  in  Deo  ipfo:cui  apudfe  nihd  accede- 
re  aut  decedere  potefx:  uerum  ut  ab  omnibus  fanSiai 
habeatur.hoc  flft,  uere  agnofcatur  <&  magnifcetur. 
Ef  ([uicciuid agit  Deus,  omnia eius  operagloriofa,ut 
funt}a(pareant.  VtfiHeipfepuniat,iufius:fwe  igno 

m     |         fcat7 


I8X       CHRIST,     RELIGIONIS 

fcaty  mifericors:  fiuepraftet  quodpromifit,  uenx 
pradicetur.Nulk  demcfc  omnino  resfit,  in  qud  non 
eius  gloria  infculptd  reluceat.ty  iu  in  omnibus  ani- 
miSyin  omnibus  linguisykudes  eius  perfonet.  Poftre 
mo^ut  omnis  impietds-,  qu<e  fdnttum  hocnomepoU 
luit  &  prophmat:  hoc  e$,  <jw<e  hancfandafcaiio- 
fiem  obfcurat  aut  diminuit,pereat  dtcfc  confundatur. 
in  qud  etiam  cofufione  magis  dc  mdgis  Dei  mdieftds 
incldrefcdt.  htfy  itd  hdc  petitione  grgratiarum 
uBio  continetur .  Ndm  dum  nomen  Dei  ubicy  fan~ 
Bificdri  petimus :  omnium  illi  bonorum  laudem  trU 
buimus,omnid  illi  dcceptdferimusybeneficid  eius  er- 
gd  nos  recognofcimus. 

S*E  C  V  N  D  A, 

Adueniat  regnum  tuum* 

Regnum  Dei  eH ,  ftmclofuofyiritu  dgere  dc  re* 
gerefuosiquo  in  ommbus  eoru  openbus  diuitks  to- 
nitatis  dc  mifencordicefuce  cofticuasfdcidt.rurfum7 
reprobos^mfe  pro  Deo  dc  Domino  no  dgnofcunt, 
qm  fuo  imperio  fubpjci  nolunt ,  perdere  dc  de'ijcerey 
t^ftcrilegam  eorum  arrogantiam  profternere:  <juo 
manifeflum  fiat,  nullam  effe  poteftatem^uce  fuce  po 
teftati  refiflere  cjueat.  Hxc  autem  cum  in  oculis 
uoftns  quotidiepant?dumfaniiumeius  uerbum  m- 

fiar 


INSTITVTIO*  I85 

fiarfceptri  eretium,  fub  crucc  etiam  &  mundi  con- 1 .  Cor.  1 
tcptu  atcfe  ignominia  uiget^regnat^  profyeratur,fru-  1°*<  17-' 
ftum  fuum profert:  uidere efohuiufmodi  regnum  in  Kom*  *4 
hoc  quofy  mundoflorere ,  Er  fi  ex  hoc  mundo  non 
eft.  Frimu,  quutfyintuak  rebuscb  fyirituahbus  con-  Luc.  1 
fians :  dmde,  qm  incorruptibik  ac  cetermm.         DanieL 

Ormus  itaq-  ut  regnu  hoc  Dei  adueniatihoc  e/r, 
ut  nouum  indies  fidelium  populum  fibi  Dominus 
multiplicet?  quigloriam  fuam  modis  omnibus  cele- 
brent:in  eosgraharum  fuarum  ubertate  largius  fertt 
pereffundat,  per  quasm  ipfis  magis  indies  ac  ma- 
gis  uiuat  ac  regnet.  donecfibi  perfette  adiunclos  to 
tus  impleat.  Simul  ut  lucem  ac  uentatemfuam  nouis 
femper  incremetis  illuflret,  ftibusfathan^  regmcfc 
eius  tenebne  ac  mendacia  euanefcant,  difyellantur> 
extinguantur?pereant.  Dum  autem  hunc  in  mo 
dum  precamur^ut  regnum  Dei  adueniat:  fimul  opta 
mus-,  ut  perficiatur  tandem  &  impleaturjn  reuela-  1.  Corjjr 
tjonefcilicet  iudictj  eius.quo  die  folus  ipfe  exaltabi- 

tur,  eritc^  inommbus  omnia-,  colletlisac 
receptis  ingloriam  fuis:  regno  uero 
fathana  deturbato  perntus, 
(pproftrato. 

m     4.  TER- 


1^4      CHRIST*       RELIGIONIS 

T  E  R   T  I  A* 

Fiat  uoluntas  tua ,  u  t  iti  ccelo, 
tta  tn  terra* 

Qua  poftulamus,  ut>  tum  in  cctlojum  in  terray 
fcoce/},  ubifa  omniapro  uolutatefuatemperetatcfc 
componat, omnes  rerum  euentus  moderetur^omni- 
husfuis  creaturispro  arbitrio  fuo  utatur-,  oes  omniu 
uoluntates  fibi  fubijciat :  ut  uoluiatifu*  pariter  obe 
diant.  alia  confenfay  utfuorumialicemuitceacrelu* 
£ldntes,ut  diaboh  & reproboru ,  qui  eius  imperium 
detreBat  ac  fubterfugiunt,  &  obfeqmofefubduce- 
re  conantur*  Atq>  id  quidem  pojtulantes,  noftris 
omnibus  defiderijs  abrenunciamus*  quicquidin  no- 
}>is  eh  affe£luum>  Domino  refignantes  ac  permiU 
tentes:rogantes'fy  ne  res  ex  uoto  nofhro  nobisflue- 
re:  uerum,  ut  ipfe  profyexent  ac  decreuerit,fuccede 
refaciau  Ne^  uero  idfolum  petimus,ut  ajfe&us  no 
ftroSy  <{ui  uolutatifu#  aduerfantur,  Deus  uanos  & 
zccbj  6  irntosfaciat:  fedpotiusy  ut  nouas  metes  nouoscfe  ani 
mos,  noRris  extin£tis>  Deus  in  nobis  creetMt  nullus 
cupiditatis  motus  in  nobis  fentiatur,  quam  purus  cu 
uolutatefua  cofenfus.lnfumma,  ne  qdex  nobis  ipfis 
uelimus :  fed  ui  fyiritus  fuus  uelit  in  nobis\  quo  m- 
^usdQcete^difcmusimAreea^u^ipfiplacitafunn 

•     oMk 


JNSTITVTIO*  185 

odiffe  uero  itcfe  abominari,qucecun<[;  difylicent. 

tn  prima  tria  capita  precationis,  in  quibus  pofcen 
disfolamDei  gloriam prce oculis  habere  conuenity 
omiffa  noflri  ratione,  necfyeSiata  ulla  noflra  utih- 
Ute,  Quce  tametfi  larga  inde  nobis  prouenit,  hic  ta- 
men  d  nobis  qucerenda  non  efi.  Yicec  auteomnk 
quamuis  neccogitatihus.necoptantibus,  necfetett 
iibus  nobis ,  fuo  mhdominus  tempore  euenire  epor- 
teattoptandatamen  &  pofccndanobisfunt.  Idfyfit 
cere  non  leue  opercepreau  efi.  utfic  nosferuos  effe 
ncfihos  Dei  tefiemur^  profiteamur :  eius  honori 
(cjuod  Domino  patrify  debetur)cjuantu  m  nobis  eft> 
feruietes.ltafycjui  hoc  affeSiu  acjiudio  promouen- 
dce  Deiglorue7non  petunt^ut  nomen  Deifan&ifce 
tur,utregnum  eius  adueniat,  utfatuoluntaseius:  \j 
nec^  interflios  &  feruos  Dei  habedifunt.t\c  quem 
ndmodum  hcec  omnia  ilhs  inuitisfent :  ita  in  confii- 
fionem  dlis  ccedentac  iudicium, 

Q.  V  A  R  T  A. 
Hcec  ex  relicjuis  trtbus  prima :  quilus  peculiari- 
terquce  inremnofiramfunt-,  acnoftrcenecefiitati 
fuccurrunt,*  Deo  pofcimus. 

m   5         Pancm 


f86        CHRIST*     RELIGIONIS 

Panem  noftrum  quori* 
dianum  da  nobis 
hodie, 

Qm  in  genere  omnu ,  <jwfc  us  corporis  ufus  fub 

tlementis  huius  mundi  indiget^i  Deo  peiimus ,  nort 

modo  quo  alamur  ac  uefiiamuri  uerumetiaquicquid 

emnmo  nobis  coducere  ipfe  projbicit ,  ut  panem  na 

firum  in  pace  comedamus.Qua  oreuiter,nos  in  eius 

curam  tradimus ,  ac  prouidentice  comittimus:ut  nos 

paicatfoueat,  feruet.  N  on  enim  dedignatur  optimus 

fj.ier ,  corpus  etiam  nofbrum  infidem  ac  cttflodiam 

fuam  fufapere,ut  fidem  noftram  minutis  iftis  in  rc~ 

bus  exerceat:  dum  ab  eo  omnia ,  ufc^  ad  micam  pa- 

nis&guttam  a<jucerexpetlamus,  Nam  cum  fitne- 

fcio  qua  noftra  im^uitate  comparatu,ut  maiori  car- 

ttis  quam  animcefolicitudineafficiamurac  torquea- 

tnur,  multiqui  audent  Deo  de  animafidere,  funt  u- 

tnen  adhuc  de  carne  foliciii .  adhuc  hcefitant ,  quid 

tdant^uid  ueftiantur:  &  nifi  prce  mamhus  habeant 

uiniyfrumenti,  &  olei  copiam.trcpidant.Tanto  plu- 

ris  nobis  eft  huius  momentanece  uitce  umbra ,  quim 

itterna  illa  immortalitas,   Quj uero Deo  confifit 

illam  de  CArnis  cura  anxietatem  femel  abieccrut,  fi- 

mulftathn  qu*  mtiorafunt,  eiiamfalutem  &  uitam 

£ternm> 


iNsriTvrio;  187 

#ternamy  ab  eo  expeBant .  Non  ergo  leue  eflfidei 
cxercitiu^a  de  Deofj^erare^cjua  alioqui  nos  tanto~ 
fere  anxios  habent .  neq;  parum  profe&um  e#,  ubi 
hanc ,  quae  in  omnium  pene  hominu  ofiibus  mordi- 
cus  hceret,  infdelitatemexuimus.  Itacfcapatretio-  **<*#&♦* 
ftro  petimus  panem  noflrum.  Porro  cjuod  quoti- 
dianum,  &hodie  dicimus :  docemur,  neimmodicd 
fluxarum  ifiarum  rerum  cupiditateardeamus :  cjuas 
foflea  ambitiofe  in  uoluptatem ,  in  oflentationem7 
autalialuxusfteciem  profundamus .  Sedpetendum 
dunuxat  quantum  necefiitati  nofirafatis  e#,£r  ue 
lutin  diem.  Haccertafiducia,patremnoftrum ,  ubi 
nos  hodie  nutrierit ,  nea;  nobis  crafiino  defuturum. 
Quantacuncfe  autem  rerum  copia  nobis  affluat, 
etiam  ubi  expleta  fuerint  horrea^y  plena  cellariat 
femper  tamen  panem  quotidUnum  nos  petere  conue 
nit :  hoc  cogitantes ,  omnem  fubfiantiam  nihil  effe7 
ltific{uateMS0effufafua  benediclioneJDominus  pro 
fyerat  &fcecundat.&  qu<t  in  manu  nofbra  efi ,  ne 
eaquidem  nofbraeffe:  nifi  quatenus  infingulas  fco- 
rasportiunculam  nobislargitur ,  ufumq^permittiu 
Qui  uero  pane  cjuotidiano  no  cotentiyfed  effreni  cu 
piditate,  infinitis  inhiantes :  autcjui  abundantiafua 
ftturi)&  diHitiarumfudrucimulofecurijhac  tfiMo 

minus 


l88         CHRIST*      RELIGIONIS 

minus  precatione  Deo  fupplicant,  riihil  cjuam  ipfltm 
inrident.Pnores  enim  petunt,quod  impetratum  noU 
lentumo  cjuod  maxime  abominantur.nempe,pancm 
quotidianumduntaxat.quantumfypoffuntyauariti* 
fiae  affeclu  Deo  difiimulantxum  uera  oratio  totam 
tpfam  mentem ,  &  quicquid  intus  latet,  apud  ipfum 
ejfunderedebeat.Alten  uero  poftulant,  quod  m\ni~ 
me  ab  eo  expeclant.nempe,quodfibi  apudfe  effe  ar 
htrantur.  In  eo  quod  Nofler  dicitur,  magis  adbuc 
eminet  Dei  benigmtasfqute  noftrumfaciuquod  no 
XXUt.%  bisnullaratwnedebebatur.Qupd  dari  notispeti~ 
mus,  figmfcatur  effefimplex  ac  gratuitum  Dei  rfo- 
num,  undecunfy  nobis  adueniat:  etiam  ubi  maxime 
mfusfuerit  arte  atc^  mdufiria  noftra  qucefitus,ac  md 
mbus  nofiris  comparatus. 

Q^V  I  N  T  A, 

Remkte  nobis  debita  noftra,ficut  8C 
nos  remitrimus  debitoribus  noftris* 

Quapeccatorum  remifiionem  condonari  nobis 
fetimus :  ommbus,fineullaexceptione,  hominibus 
•em  *  neceffariam.  Et peccata,debita  nuncupamus :  <jko d 
eorum  pcenam  Deo,  ceu  precium,debemus .  necfa- 
tisfacere  ullo  modo  poffemus-,  mfi  hac  remifiione  h- 
benremm  fi*  uenm  eftgratuita  mifericordix  eius 

cm 


INSTITVTIO.  18* 

cU  ipfe  libe  raliter  h&c  debita  expungit,  ijs^  nosfoU 
K/f,  nullum  i  nobis  preaum  accipiensifedfua  ipfius 
nnfericordia  fibi  fatisftciens  in  Chrifto,  quifefe- 
mel  patri  in  compenfationem  tradidit.  '      Itafy  qui 
fms  auiahorum  meriiis ,  Deo  faiisfieri  confidunt, 
bis'%  fatisfatlionibus  peccatorum  remifliontm  pen- 
fan  ac  redimi ,  buic  gratuttx  condonaiioni  mintme 
communicant.ac  dum  in  banc  formam  Deum  inuo 
cant,  nihil  ahud  <{uam  infuam  accufationem  fubfcri 
hunuac  damnaiionem  obfignant->fuo  ipforum  tefti- 
monio .  Yatentur  enim  fe  debitores ,  nifi  remifiionis 
beneficio  foluantur:c[uam  tamen  non  accipiunt?  fed 
magis  refyuut,  dumfua  merita  ac  fatisfaftiones  Deo 
obtrudunt .  Sic  enim  non  eius  mifericordiam  implo- 
rant,  fed  luftiiiam  appellant.      Petimus  demum  re- 
mifiionem  nobis  fieri,  ut  ipfi  debitoribus  nofcris  re- 
mitttmusihoc  eft>  ut  ijs  paramus^ac  ueniacondond 
mus,  a  quibus  ulla  in  re  Ufi  fumus,  autfaSio  mqtic 
traSixti,  aut  diEio  contumehofe  accepti .  Non  quod 
i\s  dehtli  atq-  offenfe  culpam  remitterenofirufit>  le[a.4S 
quod  folius  Dei  efiiuerum  h<ec nofira  eft remt&o, 
iram ,  adium,uindic~tce  appeteniiam>ex  animo  ultro 
deponere,& iniuriarum  memoriam  uoluntaria  ob~ 
Umone  contererc,     Quamobrem  peccatorum  re- 

mifiio 


%$o      CHRIST,    RELIGIONIS 

mifiio  a  Deo  petenda  non  eR ,  nifoffenfas  etiaipfi 
noflras  omnibus  remittamus,  qui  nobis  iniurij  uel 
funtyuelfuerunt,  Si  cjua  uero  odia  animis  retinemus, 
ultiones  meditamur,&  <{ua  noceamus  occafione^co 
gitamus:imo  uero  nifi  cu  inimicis  redire  ingratiam, 
ipfosfy  omnium  officiorugeneredemereri-,  nobis'<fe 
conciliarenitimur :  hac  precatione  Deum  obtefta- 
mur^ne peccatorum  remifiionem  nobisfaciat.Pofci 
tnus  emm^ut  nobisfaciat,  quaalijsfacimus.Hocue* 
ro  eflpetere^ne  nobisfaciat^  nifiipfifacimus  ♦  Qui 
ergo  huiufmodifunty({uidconfec{uuntur  fuapetitio- 
ne^nifigrauius  iudicium*.  PoftremoobferuandZ 
e#,  non  hanc  conditionem  ideo  adijcitVtremittat 
nobisficut  debitoribus  noftris  remittimus :  propte- 
rea  quod  noftrarftiam  aIijsfacimusyremif?ione^  eius 
remiflione  mereamur.  Verum  hocuerbofolari  dun- 
taxat  uoluitDominus  fideinoRrce  imbecdlitatem. 
hddidit  enim  hoc  tmquam  fignum:  quo  confirma- 
remuTj  tam  certo  nobisfa&am  aferemifiionem  pec 
catorwn-,  cjuam  certo  confcijfumus ,  alijs  eam  a  no~ 
bisfieri.fi  tamenammus  nobisomniodio,  liuorey 
uindicla  uacuus?  purgatus^eft.Prceterea  hacuelu- 
ti  notay  efliorum  numero  expunxit^ui  ad  ulcifcen 
dumprcecipites^  adremittendu  diffiales,  pemnaces 

inimicitias 


INSTITVTIO*  191 

inimicitias  exercent:  &  indignationem>  quam  m 
Deodeprecantur,  ipfi  aduerfusaliosfouent7nefe 
fro  patre  inuocare  aufint. 

S  E  X  T  A. 

Ne  nos  inducas  in  tenraaonem,  (cd 
libera  nos  a  maligno, 

Multafunt  acuarice  tentationum  form*.  Nam 
fy  prautf  omnes  animi  conceptionesjn  legis  tranf 
greftionem  nos  prouocantes:c[uas,uel  concupifcen- 
tia  noftra  nobis  fuggerit ,  uel  diaholus  excitat,  ten-  Ucob.  t 
taiionesfunt .  Et  quce  fuapte  natura  mala  non  junt-,  JWtt8.4 
&iabolitamenarte,tentaiionesfiunt:cumficoculis  '♦  Tk/.$ 
noflris  iqgeruntur-tUt  eorum  ohe£iu  a  Deo  abftu- 
htmur-y  aut  declinemus .  Er  hae  quidem  tentaiiones 
funt.uel  i  dextris-,  uelafimftris:  A  dextris>ut  diui- 
tice,potentia,honores:  qiice  plceruna^fuofulgore  & 
bonifyecie,  quam  pr*feferunt,hominu  aciem  prce 
ftringuh  et  bladitljs  fuis  mefcatyut  talibus  praftigijs. 
capti,  ut  tali  dulcedine  ebrif,  Deufuu  oblwifcantur. 
A  finiflriSyUt  paupertas,  probray  contemptus,  cffti- 
£iioes,et  c<£tera  idgenus:c{uoru  acerbitateydffial- 
tateq;  offenfi,  animos  defyodeat,fiduciaacjjr>eab'tj 
ciat,  demu  d  Deo  prorfus  alienentur.  His  tentationi 
bus7<ju<e  uelcocupifcetia  noftra  in  nobis  accefe.uel 


I^X        CHRIST4     RELiGIONIS 

fathan*  uafritia  nobis propofit^nobifcu  pugnaHty 
ne  ccedere  nos  permtttat ,  a  Deo  patre  noftro  precd 
tnur.Verum^ut  potius  manu  fua  nosfufietet  at<k  eri 

iiat,<[uo  eius  uirtute  robufti,  contra  omnes  mahgni 
:oflis  infultusfrmifiare  poftimus:  quafcunfy  cogi- 
tationes  animis  noRris  immittat  .  Er  quicquidnobis 
in utramfypartem  proporiitur, in  bonum  uertamusi 
boc  e&,ne  inflemur  profyens  7  nec  aduerfis  deijcid* 
tnur.  Neq;  uero  hic  pohulamus^  ne  ullas  omnino  ten 
tatwesfentiamus:  quibus  magis  excitarij  pungi,ueU 
licari,magnopere  nobis  opus  e/J,  ne  mmium  reftdes 
Jacob.  i  torpeamus  .  Ne^  enim  abs  re  Dauid  tctari  optabatt 
Pf<d.*tf  neccitracaufam  eleEios  fuos  quotidie  tentatDomi 
Gen.  n  nusieos per ignominiam>paupertate?tribulationem> 
M.%.%5  gyalias  cruas  fyecies  caftigans*  Sedaliter  Deus 
tentatydliter  fathan.hic  utperdat^  damnet-,  confun- 
daty  prcecipiteU  Deus  uero^utfuos  probet  <&  exer- 
teaUeorumcarnemori\ficet,excocp.at,  urat.  Quce 
nifi  in  hunc  modum  coercereturjafciuiret,  &fupra 
modum  exultaret.  Fneterea^  fathan  inermes&im- 
paratos  adoritur>ut  incautos  opprimat:Deus  una  cu 
.  Cor.i  o  tentahonefacit  euentu-, utfufferrefu  patienter  pof 
*.  Pet,  *  fint ,  q  uicquid  illis  immittit.       Rcec  igitur  noftra. 
fil  poftulaiioj  ne  ullis  tentatiombus  uincamurdc 

obruamun 


INSTITVTIO*  iff 

cbruamur^  fed  Domini  uirtute  contra  omnes  aduer- 
fas  uirtutes-,  quibus  oppugnamur,fortes  cofiflamus* 
quod  eftynon  fuccubere tentationibus.  Vt in  eius cri 
Hodiaacftdefufcepti^ac  proteiiione  eius  fecuriju- 
pra  peccatUjmortem,  inferoru  portas-,  <&totum  dia 
boh  regnum  inui&iftemus.cjuodeft,  k  mahgno  libe 
raru  Vbi  etiam  ddigenter  animaduertendum  e/f, 
nonnoftrarumejfe  uinum^cum  diabolo^tanto  bel- 
latore ,  congredi ,  nec  mm  eius  at<k  impetum  ferre* 
Aliofiifruftra  autper  ludibrium  a  Deo  pofceretur, 
duod  domi  apud  nos  effet.Sane  quifuifiducia  ad  ta- 
lem  fe  pugnam  comparant,  non  fatis  intelliguU  cum 
cuam  pugnaci  at<fe  inftruflo  boftefibi  resfit.Nunc 
petimus  ab  eius  poteftate  hberariytanqua  ab  ore  inft 
ni  ac  rabidi  ahcuius  leonis ,  ftatim  eius  ungmbus  ac 
dentibus  difcerpendi-,  eiusfaucibus  deglutiendit  nifi 
nos  Dominus  e  media  morte  eripiat .  Hoc  tamenfi- 
mul  fcientes-,  quodfi  Dominus  aderit ,  ac  pro  nobis 
tacentibus  pugnabit^  in  eius  uirtutefaciemus  uirtu- 
tem.Confiiant  altyut  uolentjibero  fuo  arbitrio^ 
quasex  fcbabent,  uinbustnobis  fatis  fit,  quodund 
Deiuirtuteftamus&udemus.  Tres  ifttfprecd 
tioneSy  quibus  pecuhariter  nos  acnoRra  Deo  com- 
meniamus-,  euidenter  oftendunt  ■>  cjuodantea  dixi* 

n         mh 


*<?4      CHRIST*     RELIGIONIS 
mus:Chriflianorum  orationes  publicas  effe  deber?, 
ttc  in  pubhcam  ecckfice  cedficahonem,  communio- 
mscj;  fidelium  profiftum  fyettare .  Non  enim  fibi 
quif[ue  pnuatim  dari  quicquam  poftulat :  uerum 
omnes  in  commune ,  panem  noftrum ,  remifiionem 
peccatorum,  ne  inducamur  in  tentationem?  ut  a  ma* 
ligno  hberemur^pofcimus.      Caufa  prxterea  fubij 
citury  cur  tantafit  nobis  &  petendi  audacia>&fidtt 
cia  obtinendu 
Quia  tuum  eftregnum,  &f  potentia, 
&C  gloria ,  in  fecula  feculorutru 
Hcec  hcecfohda  tranquillaq;  eftfdei  noilrce  re~ 
quies ♦ Namfi  noflra  dignitate  noftrce  Deo  oratio- 
nes  commendandce  effent ,  <juis  omnino  uel  mutire 
coram  Deo  auderet  f  Nunc  ut  miferrimi  fimus ,  ut 
omriium  indtgnifimu  ut  omni  comendatione  uacuiy 
nunquamtameorandinoscaufa  deficiet,  nunquam 
fiducia  deftituet :  quando  necpatn  noftro  regnum 
fuu,potentia,gloria^eripi poteft.    Adfine additur* 
Amen.  quo  ardor  defiderij  exprimitur ,  obtinendi 
<[uce  a  Deo  petita  funt:&ff>es  nohra  confirmatury 
huiufmodi  omnia  lam  impetrata  effe,  &  certo  nobit 
conceffum  iri:cjuando  a  Deo  promiffa  funt,  quifaL 
lere  non  poteft*     Habemus  quicquid  JiDeo  petere 

debemus, 


INSTITVTJO*  f?? 

debemus^ac  omnino  etiam  poffumus ,  defcriptu  hac 
fbrmuk,y  uelut  orandi  reguU,ab  optimo  magiftro 
GhriHo  traditatquem  nobis  doclorem  pater  prcefc-  t&aitbtf 
cit,&<juem  unumaufcuhariatcfc  exaudin  uoiuiU 
Nam  &  ceterna  eius  fapientia  femper  fuit\<<y  homo 
faclus-,  angelus  magni  confdij  homimbus  datus  e/L  *cl4*  * 
Ar^  adeo  numens  omnibus  abfoluta  eft  hcec  ora- 
tioy  utquicquidilh  extraneum  alienunKfc  adduur, 
<]uod  ad  eam  referri  non  pofiit ,  impium  fa&indi- 
gnu  quod  a  Deo  concedatur.  Uac  enimfumma  pr<t 
fcripfu^  quidfe  dignum,  quidfibi  acceptum-,  auid  ne- 
cefjarium  nobis  fiticjttid  denicfc  concedere  ipfe  uelit, 
Quamobrem  cjui  ultra  progredi  audent^  prct 
ter  hcec  i  Deo  ahquidpoftulare:  primum  quidem,ft 
pientia  Dei  exfio  addere  uolunt  (quodfine  infam 
blafyhemia  effe  nonpoteft.)  deinde^fub  uoluntate 
Dei  nonfe  continentifed  ea  contempta.longius  cu~ 
piditate  euagantur.  poftremo,  nihiluncjuaaffecjuen 
tury  cumjtnefde  orent.Qupd  uero  omnes  eiufmo- 
di  orationes  citrafdem  fiant^nihil  e$  dubium.  fAia 
hicabeftuerbum  Dev.^o  mfi  fides  femper  mtitury 
fiare  nullo  modo  potett » Ifli  uero  non  modo  uerbo 
Dei  carentfed  cjuantum  omni  conatu  ualent>  aduct 
fantur.       tiac  ita  nolumus  accipi^uafi  hac  pre- 

n    i  ^ank 


f&      CHRIST,      &eligionis 

candiformula  adftringamur,ut  nec  uerbum  autfyU 
labam  mutare  liceat .  Muitce  enim  pafiim  in  fcnptu- 
ris  leguntur  orationes-,  uerbts  ab  ifla  longe  diuerpe, 
codem  tamenfyintu  confcriptce,  &  cjuaru  ufus  ual- 
de  utilis  nobis  efl .  Id  duntaxatfic  docendo  agimus-, 
ne  cjuis  omnino  aliud  cjucera^expeciet^aut  poftuiet-, 
quam  cjuod  hac  oratioe  fummatim  coprcehcfum  eft: 
CjT»,  uerbis  licet  diuerfifiimis ,  fenjutamennonua- 
riet.  Qup  modo  omnes^quce  in  fcnptuns  habentur? 
oirationeSyin  hanc  confem  certum  eft.  Nulltm  fane 
reperire  ufqua  liceat ,  quce  huius  perfeciione cequa- 
re ,  nedum  fuperarepofit.  Nihilhic  omiffum  eft> 
quod  in  Det  laudes  cogitari ,  nihil  quod  bomini  pro 
fuis  comodis  in  mentem  uenire  debeat.  Etadeo  qui- 
dem  exacle,  ut  omnibus  nerito  fyes  ablatafit ,  me- 
liusaliquidtentandi.  lnfummay  meminerimushanc 
ituince  fapientice  effe  doclrinam :  quce  quod  uoluit, 
docuit:  uoluit  autciquod  neceffefmt.    Qmncjuam 
dutem  fupra  iam  dittum  eft ,  fublatis  ad  Deum  ani- 
rnis  femperfufyirandum,&fine  intermifione  oran 
dum :  cjuando  tamen  ea  no&a  eft  imbecillitas^  cjuce 
multis  adminiculis  fuftetari:is  nofter  torpor.qui  cal- 
caribus  excitan  opm  babeat:conuenit,ut  fibi  quifcj; 
noftriim  exercitatioms  caufa  peculiares  hordscon- 
.       .  jiituat? 


INSTITVTIO*  197 

ftituat.cjuce  nonfine  oratione  effuant ,  ty  quce  to- 

tos  ammi  affe£ius  in  hoc  penitus  occupatos  habeat 

Newpe  dum  mane  furgimus^  antequa  diurnam  #pe- 

ramag^redimur^  dum  ad  paslum  difcumhmus^dum 

Dei  h-  nedichone  pasli  fumus ,  dum  ad  quietem  nos 

recipimus.rlcec  modo  fit^nonfnperslitiofa  horarum 

obferuaiw^quibus  ceu  penfum  Deo  foluetesin  ccete 

ras  horas  defunfti  nobis  uideamunfed  imbecillitatis 

noslrcc  pcedagogia^qua  fic  exerceatur-,  <&fub\nde 

fiimuletur.        Prcefcrtim  fohcite  curandum  e#,  ut 

quoties  ahqua  rerum  anguftia  aut  ipfi  premimury 

aut  premi  ahos  uidemus ,  ad  eum  ftatim  citatis ,  non 

fcdibusfed  ammis  recurramusidemde  ne  cjuam^aut 

noflram?  auiahorum  profverltatem  prcetenre fina^ 

muSj  (juinlaudeacgratiarumaclioney  manum  eius 

agnofcere  nos  teslemur.      Poslremo,  hoc  in  omni 

oratwne  ddigenter  obferuandum  e/i,  ne  certis  cbf- 

cumftantijs  Deum  alhgare  uehmus,  ne  iihprce\cribe 

re,(juo  cjuid  tempore.,  quo  loco^qua  ratione  fatlurus 

fit .  Quahter  hac  oratwne  docemur.nulla  ilh  legem 

figere,  aut  conditionem  imponere :  fed  eius  arbitno 

permittere,ut  qucefaclnrus  f#,  quafibi  ratione0quo 

tempore.quo  loco  uifum  fueritficiat.Prceterea,  an- 

tequam  ullam  pro  nobis  precem  concipimus:  prcefa- 

n     5  mwr, 


198    CHRISTV      RELIGIONIS 

m«r, ut  eius  uoluntasftat.ubi  iam  eius  uoluntati wo- 
fhrafub\)cimus.Qupj  hoc  uelut  iniefiofreno,  coer- 
cita ,  Deum  in  ordmecogere  ne  prcefumat:  fed  eum 
uotorum  omnium  fuorum  arbitrti  ac  moderatorem 
fiatuat.  Si  animis  m  hanc  obedientiam  compofi- 
tis^rouideniice  diuince  legibus  nos  regi  patimurifa- 
ciledifcemus  moratione  pvfeuerare,  ac  fufyenfis 
deftderijs  patienter  expecxare  dominum.cervhetiam 
fimmimeapparety  nobis  tamenfemperadeffefuofy 
tempore  declaraturum ,  quam  non  habuerit  fiirdas 
tures preabus^uce  in  homimm  oculis  neglecla  ui 
debantur.  Erit  uero  iRcec  prceftntiftima  confolatio7 
ne  deftaamus ,  ac  defyerahone  concidamusfi cjuan 
do  adprima  noftra  uota  Deus  no  refyoderit.Quem 
gdmodum  folent,  fu  dumfuo  tantum  ardoreferun- 
tur,  fic  DeU  inuocant,  ut  nifi  ad  primos  impetus  acU 
fuerit ,  acprcefentem  opem  attulerity  ftatim  iratum 
fibi  infenfumq-  fi'ngant:&  omnifye  exorandi  abie* 
£lay  iMocaredefinant.Demdeetiam-,  neDeum  ten 
temus ,  &r  noftra  improbitatefatigatum  ?  aduerfum 
nos  prouocemus .  Qupd  mulusjolenne  e#,<p  non 
mfi  certa  condihone  cum  Deo  pafcifcuntur:  &■>  ac 
fifuarum  cupiditatum  feruus  efjet ,  ftipulationis  fucc 
legibus  adftrmgunt.quibus  mfi  extemplo  pareat,in- 

dignantur4 


INSTITVTIO*  Ip9 

dignantur ,fremunu  oWo^««Mt«r,  murmurant^tu- 
muhuantur .  QkiI?ks  jipe  infurorefuo  iratus  con- 
cedit,  cjuod  ahjs  in  mifericordia  propiuus  dene- 
gat .  Documento  funtfilij  Ifrael :  qmbusfatius  fue-  Nwwfr< 
rat  non  exaudin  a  Dommo ,  quam  cum  carnibusy 
eius  mdignationem  uorare.  Quod  fi  de- 

rmm ,  necpofi  longam  expefiationtm ,  affecjuatur 
fenfus  noftcr^uid  orando  profe£iufit:necfrucium 
inde  uilu  fentiat:fdes  tamen  nofira,quodfenfu  per- 
cipi  non  poterit^nobis  certumfacieunos  obtinuiffe, 
quod  expediebat .  Atfy  ita  efficiet^ut  in  paupertatey 
cbundantiam:in  affii£'tione,confoiationem  pof$ide<t 
mus.Nam^ut  defciant  omma^Deus  tamen  nunqux 
tios  defiituet:cjui  expeciaiionem  ac  patientiamfuo- 
rumfruftran  non  poteft.Ent  ipfe unus nobis pro 
ommbus .  quando  bona  omnia  mfe  compleftitur: 
quce  ohm  nobisreuelabit,  in  die  iudicij,  quo  regnum 
fuuplanemanifeftabit.  Eacuero  patientiafuften 
tan  eoufy  opus  habentfdeies:ut  non  diu  conflatu- 
rifint ,  nifi  m  eam  recumberent .  Non  enim  leuibus . 
expenmentis  fuos  probat  Dominus ;  nec  molliter 
exercet^fed  in  extrcma  quce^fepe  adigit:  &  ada- 
ftoSy  diu  in  eo  luto  hcercre  finit ,  antequam  guftum 
fug  dulcedinis  ahfiem  dlis  prabeat.at^(ut  ak  Han  • 
n   4.  na)mor* 


*       200     CHRIST,       RELIGIONIS 

f  .Rfg4  na)  mortificat ,  &  uiuificattdeducitad  inferos ,  £7* 
reduat.Quid  hic  poffenunifi  hqui  animis  &  in  de- 
fyeraiioneruerel  nifi  affliclos^defolatos,  &  lamfe- 
mimortuos  hcec  cogitaiio  erigeret,  feaDeo  refticiy . 
tyfinem  prtffeniibus  malis  afforei 

D  E     SACRAMENTIS. 

C  A  P  V  T  IIIU 

VN  C  de  facramentorumratione 

dicendum  erit^de  quibus  certam  ali 

quam  dottnnam  tradi,  magnopere 

noftra  refertiunde  nos,&  cjuem  in 

finem  infiitutafuerint,  &cjuis  eo- 

rum  nunc  ufusfit-,  difcamus .      Prinapio  animad- 

uertere  couenit,  <{uidfit  facramentum.  Eflautemfi- 

gnum  externum?  quo  bonamfuam  erganos  uolun- 

tatemDominusnobis  repr<efentat ,  ac  teftificatur. 

ad  fuftinendam  fidei  nokree  imbecilktatem.Deftni- 

n  ([uocfe  aliter  potefl :  Vt  uocetur  teftimonium  gnt- 

tice Dei, externo fymbolo nobis declaratum.  Qup 

etiam  intelligimus,  nuncjuamfinepraeuntepromif- 

fione  effe  facramentum  ,fed  illi  potius  tanquam  ap- 

(endicem 


INSTITVTIO*  20* 

pendicem  quandaadiungi,  in  hoc,  ut  promifiionem 
ipfamflrmet  atq-  obfignet,  nobisfy  uelut  tefiatiorem 
faciauquomodo  mentis  noflrce  ignorantice,  ac car- 
nis  mflrmitati  opus  effe  Deus  promdet.  Neq;  tamen 
tam  ut  ipfamflrmetyquam  nos  in  ipfa  tfiquidem  Dei 
uentas  per  fe  fatis  fohda  certdc^  efhnec  almnde  me- 
liorem  conflrmationem»  quam  d  feipfa  acciperepo-  , 
tefl.  Verum  fic  exigua  efl  &  imbealla  noftrafldes> 
ut  nifi  undicyfulaatur ,  ac  modis  omnibus  fu&ente- 
turfflatim  concutiaturfluBuetur^uacillet  Kicfe 
itaquidehicfe  captmnofiro  attemperat  mifericors 
Dominus.ut  cjuando  ammales  fumus,  qui  humifem 
per  ad repentes,  (& in  carne  hcerenteSjnihilfjpintua 
le  cogitamus ,  ac  ne  concipimus  cjuidem :  elementis 
etiam  iftis  carnahbus  nos  adfe  deducit ,  atc^  in  ipft 
carne  contemplan  facit  ea  qu<£  funtflpmtus .  Non 
quia  tales  inditcefunt  dotes  naturis  rerum,  quce  m  fa 
cramentis  nobis  proponuntur.fed  quia  in  hancflgni 
flcationem  i  Deoflgnatcefunt.  Nec  audiendi  funt 
(juidam^ui  hoc  caudlo  argutatun  aut  uerbum  De/, 
cjuod  facramentum  pracedit,  fcimus  effe  ucram  Dei 
uoluntatem:  aut  nefcimus  ,fl  fcimus,  tiihil  ex  facrd- 
mcnto^uodposleafecjuitur^nouumdifcimus.flne- 
famus ,  nec^  id  doeebitfacramentu:  cuius  uis  omnis> 

n    5         **$ 


fc©l       CHRIST,     RELIGIONTS 

atq;  energia in uerboflta  eft .  Qmbus hreuiter  re« 
fyofumfir.Sigilla ,  quce  diplomatibus afysq>  publicis 
aftisappenduntur,perfeacceptay  nihil  funt ,  utpotc 
qutefrufoa  appenfdforentfi  menbrana  nihilhabe- 
ret  defcnptu .  ne^  tamen  ideo  non  confirmant  atcfe 
obfignant  quodfcriptum  f  #,  dumfcriptis  adtjciun- 
tur.  Ne  «j.  hancfimditudine  nuper  a  nobis  conficld 

Rcmm.4  iaciare  poffunr.  quam  Pauiusipfe  ufurpauit.circun- 
afioneuocas    a-^ccri<Ax,  Et quandoDominus 

ten.6  9  promifiionesfuasTf(zderanuncupat7facrameta,fym 
W 1 7  bola fcederumiab  ipfis  hominti  fcederibus  fimile  ad- 
duci  potefi.  Porca  ccefa  quidefftciat,  nifiuerba  in- 
tercederentnmo  nifi  prceirentfnaportcefiepius  ca- 
duntur,  citraulluminteriusaut  fublimiusmyfteriu. 
Quid  dextra  datal  cum  manus  hoMiter  nonraro 
conferantur.Et  ubi  uerba  praierintjalibus  fane  fym 
hohsfcederum  leges  fanciuntur  i  quamuis  prius  uer- 
bis  conceptce,  condit^  decretae.  Sacramenta  igi 
tur  exercitia  funtj  qua  certiore  uerbi  Deifidem  no- 
bisfaaut.&  quia  carnales  fumusfub  rebus  carnali- 
hus  exhibentur:  utitapro  tarditatis  nosbrce  captu 
ttos  erudiant-,  &  perinde  ac  pueros  pedagogi,  manu 
iucant.  Uac  ratione  Auguftinus.facramentu,  uer 
ium  uifibile  nuncupatifiod  Dei  promifiiones  uelut . 

intabit 


INSTITVTIO*  2o$ 

m  tabula  depi&as,  reprcefentet,  tyfub  afteBugra- 
fhiceatfy  &Koito$  expref]as,fiatuat.t\li<£quo(U 
fimilitudines  ajferri  poffunt,  quibus  facramenta pU 
nius  defignetur.utfi  uocemuSjfidei  noflrx  colunas. 
Quo  enim  modo  adficiujuo  quidemfundamento 
flat  &  incumbit ,  fubie&is  tamen  columnis  cerhus 
ftabilitur.itafdes  m  uerbo  Dei^non  fecus  acfunda- 
tnentojefidet.  fed  cum  accedunt facramenta,  ipfis 
adhuc  ceu  columnis  fohdius  innititur.aut,fi  dicamus 
fyecula^in  quibus  gratia  dei  diuitias^uas  nobis  elar 
gitur^conteplan  hceat .  \pfis  enimfefe  nobis  (utiam 
diiium  eh)  mamfeftat^uantum  noflrce  hebetudini 
agnofcere  datum  cft:&  bonafuam  erga  nos  uolun- 
tatem  tcftficatur.  Necfatis  appofite  ratiocinan 
tur ,  cjui  ex  eo  contendunt  non  effe  teRimoniagra- 
lia  Dei :  quia  &  ab  imptjsfiepe  accipiuntur^ui  ta- 
tnen  Deum  nihilofibi  magis  propitiu  inde  fentmnt7 
fedgrauiorem  potius  damnaticne contrahunt.Nam 
eodem  argumentb ,  nec  Euangelium  effet  teflimo- 
tiium  gratice  Dei ,  quod  a  multis  auditur  acfyerni- 
tur.  nec  Chriftus demum  ipfe7  qui a  coplunbus  ui- 
fus  eft  ac  cognitus ,  quorum  paucifiimi  eum  recepe- 
runt.  Itac^  certum.eft^  nobis  a  D  omino  mifericor 
iiam ,  ac  bQncefu<x  uoluntatis  ^ratia^cum  facro  fm 

uerbg 


204       CHRIST*      RELIGIONIS 

uerbo,  tumfacramentis  offerri .  Verum  non  appre- 
henditur  niftab  his,  fa  &  uerbum  &  facramentay 
certaftde  accipiunt.Qmliter  omnibus  in  faluteob- 
latus  a  patre  ac  propofitus  esi  Cbriftus,  non  tamen 
ab  omnibus  agmtus  exceptusc^  eft .  \d  cu  ahcubi  in^ 

[uguft.in  dtcare  Auguninus  uellet-,  dixit  uerbi  efficaaain  fa- 
loan.  cramento  profern:  non  quia  dicitur ,  fed  quia  credi- 
tur.  C  onfiituimus  ergo^  facrameta  m  hoc  a  Deo 
foftta  effe ,  ut  ftdei  noflrteferuiant.  nempe  ut  alant 
iffam>exerceant,augeant.  Quceuero  contrahanc 
fententiam  obieclaria  nonnullis  folentratwnes,ni- 
misfriuolce  eneruesc^  funt.  Aiuntaty  meliorefdem 
noftram  fteri  non  pojfe,  fi  bona  eft ,  non  enim  effe 
ftdem.nift  <fi<£  inconcujfe.ftrmiter,  indiftraiieJDei 
mifericordice  inmtitur.  Quibus  fttiusfuerat  cti  apo- 
ftohs  orare,  ut  Dominusfibi  augeret  pdemtcjuam  U 
lemftdeiperfeclioneftoiideobtendere^  quam  nemo 
unqua  exflijs  hominu  affecutus  eft,nemo  affeque* 

2MY*  9  turinhac uita.Refyondeant ,  qualeeifuiffeftdeexi 
ftiment^ui  dicebat :  Credo  Domine,adiuuaincre- 
dulitatemeam.  Nam  &  dla  utcunc^  inchoata  fdesy 
bona  erav.ty  melior  ^fublata  incredulitate.fteri  po- 
terat.  fed  nullo  certiore  argumento ,  cjuam  fua  ipfo- 
runt  confaentia,  refelientur.Namft  peccatores  feftt 

tentur 


INSTITVTIO*  2o£ 

tetur(cjuod,ueJint  nolmty  infciari  ne<jueut)idipfum 
fidei  fuce  lmperfeftioni  imputent,  neceffe  eH.  ht  re- 
fyodit,  mquiutjPhilippushmucho^bapti^ariipfum  a#o. 3 
licere,  fi  ex  toto  corde  crederet.Quehic  locu  habet 
baptifni  confrmatio.ubifdes  totu  corimpletiRur- 
fum  ipfos  interrogo,  hn  non  bona  cordis  fui  pcsxtem 
fide  uacuam  fentiunt ,  an  non  noua  cjuotidie  \ncre- 
menta  agnofcunt  ?  Gloriabatur  /7/e,  fe  dicendoferi 
fenem.Nos  igitur  ter  miferi  Chriflianiji  nihilpro- 
fiaendofenesfimus :  quorumfides  per  omnes  ceta- 
tum gradus progredi  debeudonec adolefcat  inuiru  Ep(?ef4 
ferfedum.lta^  in  hoc  loco>  ex  toto  corde  crederey 
non  eft  perfecle  Chriflo  h<erere:fed  ex  animo  dini 
taxat,  &  fyncera  mente  illum  amplecli.non  eo  fa- 
turum  effefed  ardenti  affeclu  efunre,fitire,<&  pofl 
eum  fufyirare,  Hicmos  eft  fcripturce,  uttoto  corde 
fen  dicauquod  fjncere  et  ex  animofierifigitificat. 
Cuius  ratiois  funt  ifta:  In  toto  corde  meo  exqmfiui  Pfal.iif 
te.item,  Cofitebor  tibi  in  toto  corde  meo:  etfimilia,  ll1»  l5$ 

Afij  fcnbunt .  Sifides  per  facramenta  augeatur, 
fruttra  datum  effe  fymtu  fanclu :  cuius  uirtus  atc^ 
cpus eft,mchoarc,tueriyconfummarefide.  Qv^ibus 
equidem  fateor,propnu  ac  folidu  fpritus  fanfti  opus 
fidem  effe :  <x  cjuo  illummati  ?  Deum}ac  benignitatis 


ms 


ko6     CHRIST*     RELIGIONIS 

cius  thefauros  agnofcimus.  ctfine  cuius  luminc  me$ 
no&ra  adeo  cceca  el%  ut  nihil  confyicereiadeo  ftu- 
fida ,  ut  nihd  fubodorari  rerum  fyirituahum  pofiih 
Merum  pro  uno  Dei  beneficio^uodipfi  prcedicanty 
nostriaperpendimus.Nam  primu\uerbo  fuo  nos  dd 
cet  &  inftituit  Dominus:deindeSacramentis  confir 
mat:poftremo,fancl:ifuiftiritus  lumine,metibus  nd 
firis  ilkcet ,  &  aditum  in  corda  nohra  uerbo  acfa- 
crametis  apent.  qu<t  ahoqui  aures  duntaxat  perceU 
lerentjty  oculis  obuerfaretur:  interiora  minime  affi 
cerent.  hdeo  autem  facramenta  confirmationes 
funtfidei  noftr^utnonnun^  Dominus^uando  re- 
rum  ipfarumy  quce  in  facramentis  promittebantur.fi 
duciam  tollere  uult ,  facramenta  ipfa  aufirat  .  Cum 
hdam  immortalitatis  donofpo]iat  &  abdicat :  non 
<5enc.$  cottigat)inc{uit,defiu£tu  uitce,ne uiuat  in ceternum. 
Quid  audimus  \anfuam  Adce  incorruptionem >  i 
qua  iam  deciderat^reRituerepoteratfiuBiUSillelmi- 
nime.fedhocperindeeft,  acfi  dixifiet:  Neuanafi* 
duciafiuatur-,  fi  promifiionis  mecc  fymbolu  teneatt 
excutiatur  illhquodfyem  aliquam  immortalitatisfa- 
tf*1  cere  poffet .  rlac  ratione ,  cum  Apoftolus  Ephefios 
hortaretur,  fe  meminiffentfuifje  hofyites  teftamen* 
toru7ahenos  i  cofortio  \frae%fme  Deo,fine  Cferi- 

fto:  dixk} 


INSTTTVTIO*  207 

flo:dixity  nonfuiffe  participes  circuncifionis.  Qwo 
metonymicefigmpcat,  a  promifiione  ipfa  exclufos* 
qui  tefferam  pro  mifiionis  non  accepiffent.  hd  eo 
rum  uero  alteru  obiec2u,Deiglonaad  creaturas  de- 
riuari.quibus  tantu  uirtutis  attnbuitur,ficq;  eatenus 
diminuhrefyoderepromptuefcnullain  creatuns  uvr 
tutea  nobis  reponi.  Hoc dutaxat dicimus:Deu  me- 
dijs  acinftrumetis ,  dtue  expedire  ipfeprofyicit,  uti: 
ut  eiusglorice  omnia  obfequaturiquando  omniu  ipfe 
Dominus  eft&arbiter.  Ergo  utperpane,  c<etera<fe 
alimeta.corpora  noftra  pafciv.ut  perfole,mundu  \l- 
luminav.ut  per  ignem,  calefacit:  nec  tameaut  panis-, 
aut  folaut  ignis  ali^uidfunt^xifi  quatenus  fub  'v\s  in- 
ftrumetisbenedittiones  fuasnobis  difyefavita  ftiri 
tuahterper  facramitxfide  alit.quoru  unicu  ojficium 
efrdeigmifiioes  oculis  nofmsfyeciadasfubtjcere. 
tt  ut  noftru  efl ,  in  cceteris  creaturis(cjuce  bona  Dei 
uolutate  ufibus  noftris  deftinatce  funt,  quarufy  mini 
fterio  bonitatis  fuce  munera  nobis  largitur:  jwhilfi- 
ducice  defigeremec  quafi  boninoftn  caufis,  adnnrd 
ri  et  prcedicare:  ita  necy  m  ftcrametis  hcerere  fducia 
noflra  debet^nec  Dei  gloria  in  ipfa  transferri.fed  o- 
mijSis  omnibus-,  ad  ipfum  <&  facrametoru  et  rcru  o- 
tnniu  autore^furgere,  tyfides  et  cofeftio  debet.  Q  d* 
meex  ipfo  facramenti  nomitie  <iuceruni  errorifu9 


ioS     CHRIST,     RELIGIOttlS 

pne  textum^  paru  cordate  idfaciunt.Sacramentunii 
inquiunty  cum  multas  babeat  apud  probatos  autores 
fignificationes,unam  tantum  habet,  qucefignis  con 
ueniat .  nempe  qua  folenne  illud  iuramentum  figm- 
fcat^uodmdesimperatoriprceflaty  cum  mwti<e  ini 
tiatur .  Vtemm  mditari  dlofacramento.fidem  fuam 
imperaton  obftnngunt  noiii  mdites,<&  mditiam  pro 
fitentur:  ita  nos  noftris  fignis  Chriftu  imperatorem 
profitemur>&  fub  eiusfignis  nos  mditare  teftamur. 
Addunt fimditudines ,  quibus  rem  magis  dducidam 
reddant.  vt  toga  Romani.apalliatis  Grcecis  difcer- 
nebantur:  ut  ipfi  interfe  ordmes  Romce  fuis  fymbo- 
lis  diftinguebanturyfenatoriusab  equeflrij  purpura 
et  lunatis  calceis:rurfum  a  plebeio.e^uefter,  annulo: 
itanos  fymbola  no&ragesxamus ,  quibus  a  propha- 
nis  difcernamur,  At  ego  coftanter  affirmo,ueteresy 
qui  facramentorum  nomen  fignis  indiderunt?  mini- 
me  re^exiffe^quis  fuiffet  uerbi  huius  ufus  latinisfcri 
ptonbus:  fed  noua  hanc  fignificatione  pro  fuo  com 
modo  affinxiffe0quafimphciterfacrafigna  defigna 
ret.  Qupdfialtius  argutan  uolumus->  uideri  poftunt 
eadem  analogia  nomen  hoc  ad  eiufmodi  fignificatio 
nem  tranftuhffe ,  qua  nomenfidei  ad  eumfigmfica- 
tum7in  quo  nunc  ufurpatur .  Cum  emmfdes,  fit.irt 

prccftandis 


INSTITVTIO*  209 

(rceftandis  promiftis  ueritasjfidemtamen  dixerunt 
certitudinemxeu  certam  perfuafionemj  qu<e  de  ipfit 
uentate  haberetur.Ad  hunc  modum^cum  facramert 
tumfit  militis^uofefuo  imperatori  uoueu  fecerunt 
imperatons^uo  miUtes  in  ordmes  recipiat .  Dowi- 
nus  enim  per  facrametafe  nobis  in  Deum  fore  pol* 
licetur^ nos  fibifore in  populum.Verum  tales ar- 
gutias  omittimus  .  quando  multis-,  &  quidem  planis 
argumetis  euincere  licet,  mhil  aliudfj^eclaffe^  quam 
ut  fignificarenufigna  hcec  faniiaru  &  fjpiritualium 
rerum  effe.  S'wiihtudinesy  cjuas  afferunu  recipimust 
fed  nonferimus ,  <[uodpomrius  eft  in  facramentis, 
ab  illis  pnmum^atc^  adeo  unum  conftitui .  Eft  autem 
bocprimum>utpdei  noflrce  apudDeum  jeruiant. 
poflerms,  ut  confefiionem  nofiramapud  homines 
teftentur.Secundum  hanc  pofteriorem  rationem^ua 
lent  ilUfimihtudines.  Rurfum  admonendi  fumusy 
ut  iHi  uimfacnmentorum  eneruantyufum^;prorfus 
euertunv.ita  ab  aduerfa  parteftare  alios^ui  arcanas 
nefcio  quas  uirtutes  facramentis  affingut^,  quce  nusg 
ilhsaDeo  infitct  leguntur . Qup errore  periculofi 
falluntur fimpliciores  <&  imperitijum  <&  Dei  dona 
qutrere  docentur.ubi  reperin  minime  poffunv.ty  * 
Deofenfim  abftrahutur7  utpoftuamtatemabeanu 

o         Eorum 


210        CHRIST*     RELlGlONr* 

Eorum  autem}  qui  talem  dottrinam feruntjuo funt 

genera.      Priores  tradiderunujacramenta  nouce  lc 

ci$,boc  eft.qu<£  nunc  in  uju  funt  Ghriftiance  eccle- 

fue^  mhtjicare  &  conferre  gratiam :  rv.odo  non  po- 

namusobicem peccaii mortalis.  Qu* fententia,di- 

ci  non  poteft^uamfit  exitialis  &pefldens.eo<fem<i 

giSy  quod  multis  antefeculis,  magna  ecclefice  iactunt 

in  bona  orbis  parte  obtinuit .  Plane  certe  diabolictt 

eft.Nam  dum  luhitia  citrafidem  polhcetur ,  ammas 

in  confufionem  ac  mdicium  pr<zcipites  agit.Decepc 

runt  autem  eos  immodica  dlafacramentorum  enco- 

t  proemio  mia,  quce  apud  ueteres  leguntur .  quale  illud  eft  Au- 

narraticis  gu^ini.Qupd  ueterislegisfacramentafalutemtan- 

pM  75  tum  promittebant^ noftra  uero  dant .  Has  &fimik$ 

dicendi  figuras^cum  non  ammaduerterent  hyperbo 

licas  effe,  &  ipfi  hyperbolicafua  paradoxa  promul- 

garunt :  fedprorfusalieno  fenfu  a  ueterum  fcriptis. 

Ep.'/?j  Now  enim  ahud  dhc  Augufrinus  uoluit,  quam(cjuod 

ahbudem  fcribit )  facramenta  Mofaica legis  Chri- 

flum  prcenuncuffe,  noftra  uero  annunciare.acfi  di 

ceret:  ll!a  figuraffe.cum  adliuc  expeilaretur:  noRrt 

ueiut  prcefente exhibere^ia prcefiitus  eft.  Qupd  ci 

Homil  bi  exeius  loa  propion  afyeciu  mdicari  jacile  potefi: 

loanr-6  tumexhomihacjuadalubiapertefatetur,  ludceorum 

facrament* 


INSTITVTIO.  111 

facramenta  infigmsfuiffe  diuerfa:  in  re,  qHttfigni- 
ficatur ,  paria.  diuerfafyecic  wfibdi,  eadem  uirtute 
fyiritualu  Quimobre  fixum  maneatynon  effe  alias 
facramentorum,  quam uerbiDeipartes .  quxfunt: 
offerre  nobis  ac  proponere  Cbnflum^  m  eo  cce- 
leRisgratice  thefauros.  Nibil  autem  conferunt  aut 
profunt,  mfi  ijs7  a  quibusfide  accipiuntur.  A/re- 
ri  non  errant  adeo  pernitiofe:errant  tamen.  credunl 
enim  &  ipfijatentem  alicjuam  uirtutem  facramentis 
ddnexam  affixam^  effe.ut  m  ipfis  diftnbuanturfyi 
ritus  fantti  grati<£:c[uemadmodum  uinum  in  craicre 
propmatur.  cum  hoc tantu  in  miniflerio  habeantite 
fiifican  nobis  ac  confimare  Dei  in  nos  beneuolen- 
tiam .  nec  ultenus  profiaant,  nifi  accejferit  fpritus 
fanfluSi  cjui  mctes  ac  corda  noftra  aperiat,  noscb  hn 
ius  teftimoriij  capacesreddat.Vbi  etiam  uaria  diftirt 
iice^  Dei  grati*  luculenter  eminent .  Sacramente 
enimquafinuncij  cpudam  funf.qui  non  afferur.t  qui 
demfid  nunciant  &  oftendunt,  <{uce  diuina  largita 
te  nobis  datafunt.  Spintus  fanEius,  c^uem  non  omni 
bus  promifcue  facramenta  aduehunt,fed  <[uem  Do- 
minus  peculianter  fuis  confert:ls  efi^m  Deigratias 
fecum  adfertjCiui  dat  facramentis  in  nobis  locum,qui 
efficitjUtfiutlificent.     Sacramenti  nomen-,  ut  de 

o    a         em 


m         CHRIST,     RELIGIONIS 

eius  ratione  haEienus  differuimus,omniageneraliter 
figna  comple&itur,  quce  unquam  bominibus  figria-* 
tiit  Deus  y  ut  certiores  fecurosa^  de  promifionUfud- 
rum  ueritateredderet .  Ea  uero  m  rehus  naturalibus 
nonnunquam  extare  uoluit^nonnunquam  in  miracn 
*#*♦  *♦  J ,  9  li$  exhibuit.  Prioris  generis  exeplafunt-,  ut  cu  Adce 
tyEuce  arboremuitcejnarrabonem  immortalita- 
tis  dediv.ut  eafecurefibi  promitterent,  quamdiu  ede 
rent  ex  illiusfruRu.  Er  cum  cceleflem  arcum  Noah 
Cr  eius  pofteritati  in  monumentuftatuit,  poflbac  fe 
dduuio  non  difiipaturu  terra.  Hcec  Adam  &  Noah 
frofacramentis  habuerunt  ♦  Non  ({uod  arborprce- 
ftaretahjsimmortalitatem^uamfibi  ipfadarenon 
foterat:aut  arcus  coerccdis  a^uis  foret  efficax  ( qiti 
folaris  dutaxat  radij  repercufiio  ejl ,  in  oppofitas  nu 
bes:)fed  quia  notaa  uerbo  Dei  infculpta  habebant, 
Ut  documeta  effent  teftametoru  eius^ac  figdla.  B  an 
tea  cjuide arbor?  erat  arbor:arcus>  arcus,  Vbi  infcri- 
ftafuerunt  uerbo  Dei7indita  e#  nouaforma:  ut  inci 
ferent  effeyquodprius  no  erant.  Hcec  nefruftra  dici 
quis  exiflimet7arcus  ipfe  hodw  quocj>  nobis  teflis  efi 
eiusfcedens.quodpepigit  Dominus  cu  Noah.quem 
quoties  mtuemur-,  hanc  Dei  promifionem  in  eo  legi 
nws:  Terram  dduuio  nnn^uam  perditum  iri  ♦  lt  ac^fx 


INSTITVTIO,  2lj 

quis  philofophafter ,  quo  fideinoftrtefimplicitatem 
rideat ,  te/e  m  colorum  uarietatem  ex  reflexis  radij$y 
£r  oppofita  nube  onri  naturaliter  contendat,fatea- 
mur  cjuidemtfed  ipfius  ftupore  ndeamus.qui  Deum 
naturce  Dominum  non  agnofcat :  qui  profuo  arbi^ 
trio  elementis  omnibus  in  obfequiu  glori<efu<e  uta~ 
tur.Qupdfifoli,ftellis,  terrce?  lapidibus.hmufmodi 
monttmenta  imprefiiffetnlld  omnia^facramenta  «0- 
biiforent.cur  enim  rude  acfignatum  argentum  nott 
eiufdemfunt  precij ,  cum  idem  frorfusfit  metallum* 
tiempe  cjuia  illud  nibil  habet  prater  naturam\forma 
fublicapercuffum^  nummusfa&nouam  taxatio- 
nem  recipit.Et  Deusfuas  creaturas  uerbo  fuofigna- 
re  non  poterit,  utfiantfacramenta ,  quce  prius  nud<t 
erant  elementa?  S ecundi  generis  exeplafuerunt,  ludic.  6 
cum  uellus  rore  irrigauit,  ficca  terrairurfum  terram  4.  Reg. 10 
irrorauit,  intacio  uellere :  adpollicendam  Gedeoni  lefa,  ?  S 
uiSioriam.cum  umbram  horolo^  retrorfum  decem 
lineisretraxit)ddf>romittendam  Efychice  incolumi 
tatem.  Hcec  quandofiebant  adfubfeuandam  acfta- 
biliendamfidei  illorum  imbecillitatem ,  facramenti, 
quoq>  erant.  Verum  pr<efenti$  inftituti  eft,  de  his 
facramentis  peculiariter  diffutare^u<e  Dominus  or 
ifowrw  effe  Holnit  m  ecclefu  fuaiad aledos  in  unam 

O    %         fidem 


2t"4     CHRTST,       RELIGIONIS 

fidem  unwsfyfideicofefiionefuos.  Suntautemnon 
infignis  tamum,fedin  ceremonvjs  pofita.autfi  ma~ 
uis.jigna  quce  hic  dantury  ceremonicefunt.  Vr  defi- 
mrepofiis  facramentahuiufmodi,  ceremonias  ejfc, 
■cuibus  exerceri  £r  confirman  uult  Dominus  popu 
fifuijidem .  H<t c  etiam  ipfa  diuerfa  fuerunt ,  iuxu 
uariam  temporis  difyenfatione:  qua  Domino  uifum 
t$%  his  aut  illis  mo£s,fefe  hominibus  exkibere. 
Gen.  1 7     Abrahce  emm>  &  eius  pofteritati,  mandata  ef{  cir 
\n  Lcuit.  cunafioxui  poftea  punficatioes,  tyfacnficia,  ex  le 
Aatth.ult.  geMofiuca additafunt.  Rtfciudaorumfueruntft- 
toUtb « 16  cramenta ,  ad  Chnfii  ufy  aduentum.  <jwo,  abroga- 
tis  ilfe,  facramenta  4«o  inflituta^auibus  nunc  Chri 
ftiana  ecclefia  utitury  baptifmus  &  ccena  Dominu 
Quanquam in eundem,  in auem  nunc  nofira m- 
tendunt?fcopum,  &ueteraillafyeclarunt.  nempe, 
ut ad  Chnfium  dirigerent,&pene  manuducerenU 
aut  ipfum  potius.ceu  imagines  reprcefentarent^ac  C9 
gnofcendum  proponerent.  Cum  enim  iam  ante  do- 
cuerimus  effe-y  qu<edam  figilUy  auibus  promifiiones 
*.  Cojm  ®ei  obfignanturfit  autem  certifiinum,  nullam  un- 
auam  Dei  promifiionem  homimhus  obUtam7mfiin 
Chriho:ut  de  ahtiua  Dei  promifiione  nos  doceant7 
Chnhum  ohendant  neceffe  esi  ♦  Vnum  duntaxat 

difcnmen 


INSTITVTICV  llf 

iifcrlmen  efl:  quod  illa  Chnftum  promiffum ,  cum 
adhuc  expeEiaretur,adumhrdrunt :  k<fcidmpr<ef}i 
tum,  &  exhibitum  teftantur.     H<f  c  uhi  per  partes 
acfigillatim  declaratafuerint ,  multo  clanoraficnt* 
Circunafio  ludceis  fymbolum  erat^quo  admoncren 
tury  quicquid  ex  kominis  femine  prodit,  hoc  e /},fco- 
minum  naturam  corruptam  effe^putdtione^  kaherc 
opus.  prceterea,  documentum  ac  memoruleiauo  fe-  Gcft.iz 
fe  confirmarent  in  promifiione  hbrahce  data^defe* 
mine  benedi£io?in  <jwo  benediccnd.ee  effentomnes 
nationes  terrte .  a  quo  &  fua  ipfis  benediStio  cxpe- 
ftanda  erat.Porrofalutare  illud  femen  auemadmoj  Gd/  J 
dum  a  Paulo  docemur',  erat  Chriftus.m  quo  folo  re 
cepluros  fe  confidebat,  quodin  Addm  perdidercnt. 
Quare  iiis  erdt  circuncifio^quod  Abrakcefuifje  tra 
dit  Paulusfignaculum  fcdicet  iuftiti* fidei, hoc  e#,  Rom.  4 
figillum,auo  certius  confrmarentur,fudfdem,  qua 
femen  ipfum  expeSiabat ,  fibi  a  Deo  pro  iuflitiddc- 
ceptdmferri.     Baptifmata  £r  punficationes  fudm 
Hhs  immunditiem,fyurcitidm7  pollutionem  expone-  HcSr.9 
bdnuqud in  fud  ndturd contdmindti  erdnt:  aliud ue-  1.  loan.t 
ro  laudcrum  pollicebantur,  quo  omnes  extergeren-  A  pocal.  1 
tur  &  dbluerentur  eorumfordes.  Et  hoc  lauacrum,  I* {•*•  J  5 
Chnhus  eratcuiusfanguine  ablu% cuius  liuore  fd-  l •  ?&• z 

o     4.  nati 


%\6      CHRIST*    RELIGIGNIS 

mtifumus*  Sdcrificid  illos  fuce  inic\uitdtis  argue- 
bdntfimulfy  docebdnt^  neceffanam  effe  aliquam  pt~ 
tisfac\ionem>quce  iuflitice  Deifolueretur  .fore  ergo 
fummum  quendam  pontificem ,  inter  Deum  &  fco- 
mines  mediatorem ,  cjui  Dei  iuhitice  fatisfaceret  per 
fanguinis  effufionem^ac  hoftice  immolationem  cjuce 

Bpft.  dd  in  yemifiionem  peccdtoru  accipiendd  effet.Hicfum- 
Hcfcr.  mus fdcerdoSifuit  Chriflus.  proprw  ipfe  fdnguinem 

Vhtlip.  *  effudit,  uiSiimd  ipfefuit .  Se  enim  pdtri  obeiientem 
Rom.j  m  mrtm  oytulit:  qud  obedientia  hominis  inobedh 
tidm  dboleuit ,  quce  Dei  indigndtionem  prouocdue- 
rdt  QMritumddnoftrddttirtettChriftumeo 
ckrius  nobis  offerunt,  cjuo  propius  mdnifeftdtus  e& 
homimbusiex  cjuo  a  pdtre  uere>qualis  promiffusfuc 
r&i  exhibitusfuit.  bdptifmd  enim  nobis,  ftod  purgd- 
ti  &  dblutifumus ,  teftificdtur :  ccend  euchdriftice, 
quodredempti.  in  dqudpguraturdblutio,  infxngui- 
nefttisfdSiio.     Hcec  duo  in  Chrifto  reperiuntur. 

lodftMlh  <fri  (wt ait  lodnnes)  uentt  in  aqud  gr  ftnguine:  hoc 
eftyUt  purgdrety&redimeret.Cuius  rei  teftis  cpiocfe 
eftfyiritus Dei. imo  tres  in  unumfunt teftes:  dcjua, 
fdnguiSy  tyfyiritus .  in  dcjud  &  ftnguine  purgdtio*- 
nis&redemptionis  hdbemus  teiftimonium  ifyiritus 
ueroprimmus  tefti$}huiufmodi  teftimomjcertam 

nohis 


INSTITVTIO*  217 

nobisfidemfacit.     Sublimeiftudmyfteriumprat-  loin.t9 
clare  nobis  m  Chrifticruce  oflenfum  efr.cum  aqua 
tyfanguis  effluxeruntexfacro  eiuslatere.cjuod, 
eam  ob  caufamjure  Auguftinus facramentorum  no  S<epc  boc 
ftrorumfontem  uocauit.  De  cjuibus  tamenpaulofu  *pud  kug. 
fxusdifferendumeft.  H^ur. 

DE       BAPTISMO* 

BAptifmusnobis  i  Deo  datus  efl^rimum ,  ut 
fidei  noftrx  apud  fe :  deinde ,  ut  confefiioni 
apud  homines  feruiret  .  Ntriufy  inftitutioriis  ratio- 
nem  ordir.eprofecjuemur.Tria  autem  adfertfidei  no 
ftrce  baptifmus  \  quce  <&  ipfafigillatim  fertraSianda 
funt.Hoc  jprimum  e  #,  cjuod  nobis  a  Domino  propo 
nitunutfymbolumfit  noftrce  purgationisyac  docu- 
mentum.uelutmelius  explicemus^inftar  nuncpj  cu~ 
iufdam  mittitur,  fer  cjuem  nobis  confirmet,f>eccat4 
noftra  omniafic  deleta,  inducla^obhterata  effe :  ne 
unfiam  in  confye&umfuum  ueniant,  ne  comemo-  Matth.  ull 
rentur^ne imputentur  ♦  uult enim  omnes  cfui credide  Afto.i 
rinti  baptifan  in  remifiione  peccatorum.  Quare, 
quifcnbere  aufifunt?  baptifmu  non  almd  effe  quam 
tefferam  ac  notam,cjua  religionem  tioftram  apud  ho 

o   5  mines 


ZlS        CHRIST,      RELIGIONIS 

-  minesproftemury<[\iomodoimperatorisfuiinfigmi 
praferunt  milites ,  infuce  profefionis  notam :  quod 
primum  erat  in  baptifmo,non  perpenderunt.ld  uero 
efty^uod  i  nobis  acapiendus  fit  cum  hac  promifiio- 

Mar.ult.  ne>  ^uicun^  credidermt,  &  baptifatifuerint, faluos 
fore.     ln  bunc  fenfum  intelligendum  ^quoda  ?au 

Ephef  r  lofcribitur.Ecclefiamafyonfo  ChriRo  fan&fca- 
Tit.  5  tam  effe ,  £r  mundata  lauacro  aquce,  in  uerbo  uit<e. 

t. Pf t.  5  &  ahbi.Nos  fecundum  eius  mifericordiam  faluosfa 
£los  effe^per  lauacrum  regeneratioms^renouatio 
msfpruus  fanfu.  et  d  Fetro^uod  baptifma  nos  fa\- 
uosfacit.  Non  enim  figmficare  uohnt  ille,abIutione 
tyfalutem  noflram  mtercedenie  aopa  pcifci :  aut 
acfuam  purgandi,regenerandi,renouandi  inftrumen 
tu  effe:  ne<fe  hic,  falutis  caujam:  fed  duntaxat  talium 
donorum  cognitionem,&  certitudwein  hoc  facra- 
mentopercipi.  quoduerbis  ipfisfatis  euidenter  ex- 
phcatUr.Nam  uerbum  uitct,&baptifmum  aquce,fi- 
mul  connec~iit  ?aulus.  ac  fi  diceret,  per  JLuangehum 
nobis  noftr<£  ablutioms  <&  fanclifcatiois  nuncium 
afferri:  per  baptifnntm  huiufmodi  nuncium  obfigna 
ru  Et  fubdit  cotinuo  ?etrus,  baptifma  iliud  non  effe 
depofitionem  fordium  carnis ,  fed  confcientiam  bo- 
Ham  apud  Denmy<juce  exfde  eft  Nec^  uero  exifti- 

mandum 


INSTITVTIO,  219 

mandum  fft,  baptifmajn  prateritum  duntaxat  tem 
fus  conferrv.ut  nouis  lapfibus ,  in  cjuos  a  baptifmate 
■recidimus^u^edafint  alia  noua  remedia .  Hoc  <j«i 
dem  errore  olimfaclum  eft^ut  nonnullh  mfiin  uiti- 
mo  u\t<t  difcrimme-,  atq;  adeo  inter  ultimos  fyintus7 
haptifmo  initiari nollet.utfic  totius  uitce ohinerent 
-ueniam.Sic  autem  cogitandum  efl,  quocunfy  bapti- 
■femur  tempore,  nosfemel  in  omnem  uitam  ablui  & 
purgari .  Itafy  quoties  laffifuerimus-,  repetendaerit 

■  baptifmi  memona:  &  hac  armandus  animus ,  ut  de 
.feccatorum  remifionefemper  certusfecurustyfiu 

Nam  &  fi  femel  adminiftratuSipr<tterijffe  uifus 
efttpofterioribustamen  peccatisnon  eftabolitus* 

-  Puritas  enim  Chrifti  in  eo  nobis  oblata  eh.  ea  fem~ 
per  uiget,  nullis  maculis  opprimitur ,  fed  omnes  no* 

■  ibras  fordes  obruit  &  extergit.Neque  hinc  f>eccan~ 
-di  infuturum  licentia  captanda  e/l,  ut  certe  hincad 

talem  audaciam  minime  inftruimur.fed  hcec  dotiri- 
na  ijs  tantum  traditur^ui  ubi  feccauerunt,  fub  fec- 

-  catisfuisfatigati  &  defolati  gemunt :  ut  habeat  quo 
feerigant  ac  confolentur^ne  in  confufionem  <&  de~ 
fyerationeruant.Sic  Paulus  aiuChnftufaclum  no 

bis  effe  propitiatorem ,  in  remifiione  prcecedentium  Row  > 
.  deh&orum.  Qup non  negauperpetuam afiiduam'q; 

feccatorum 


21o      CHRIST*    RELIGIONIS 

feccttorumremifiionem,  ad  mortem  uffyin  eo  ob- 

tineri :  fed  datum  eum  a  patre  miferis  tantum  pecca- 

tonbusfignificat.qui  confcientice  cauterio  uulnera- 

tij  admedicumfuffirant ;  His  offertur  mifericordia 

Dei .  cjui  peccandi  materiam  tylicentiam  ex  impu- 

nitate  aucupatur^  nihilfibi  prceier  iram  <&  iudicium 

Dei  prouocant.      Alteram  etiam  confolatione  ad- 

fert :  quia  nofiram  in  C  WJo  mortifcationem  no- 

*°m* 6  bis  oftendit7&  nouam  in  eo  uitam.  Siauidem  (ut  ait 

hfoRolus )  in  mortem  eius  baptifatifumus ,  confe- 

fulti  ipfi  in  mortem^ut  in  nomtate  uite  ambulemus. 

Qjubus  uerbis  non  ad  imitathnem  eius  nos  folum 

exhortatur :  acfi  diceret ,  admoneri  nos  fer  bapti- 

fmum,  ut  quodam  mqrtis  Chrihi  exemplo ,  concu- 

pifcentys  noftris  moriamur;&  exemplo  refurreEtio 

nis-y  ut  in  iuftiiia  fufcitemur;  fed  rem  longe  altius  re- 

petit.nempe  cjuod  per  baptifmu>  Ckriftus  nos  mor- 

tisfucefecerit  partici£>es>ut  in  ea  inferamur.Et  quem 

admodumfurculus  fubftantiam  alimentumc^;  ducit.a 

radice,  cui  infitus  mi  ita  qui  baptifmum  ea  quade- 

bentfde  accipiunt?  uere  efficaciam  mortis  Chrifti 

fentiuntin  mortifcatione  carnis  fuatfimul  etiam  rc 

furreftionis ,  in  uiuifcationefhiritus .  Indeexhor- 

Utionis  materiS  defumiuQmdfi  Cbriflianifumusy 

debemus  * 


INSTITVTIO*  211 

iebemus  mortui  effe  peccato,  et  iuftitice  uiuereMoc 
eodem argumento alibi utitur :  Qupd arcuncififu-  Co/ojjjC* 
mus,  &  exuimus  ueterem  hominem ,  poflcjuam  per 
baptifnum  in  Chrifto fepultifumus.Ethocfenfu>  TiLtdt. 
eo  quem  proxime  citauimus  loco,  uocauit  lauacrum 
regmeraiionis  &  renouationis.    Sic  primum  loan  ^tth- 3 
nes  baptifauitfic  deinde  apofloh: baptifmo  pceniten  lmc. 5 
tictjin remifiionem peccatorum.Pcenitentia uerbo,  1001.5. 4 
huiufmodiregenerationemintelligentes:remif?ione  Aclo.  * 
peccatorum^ablutionem .  Quo  etiam  certif?imufit> 
idemfuiffe  prorfusloannis  minifterium^uod  Apo- 
flohs  poftea  delegatum  eft .  Non  enim  alium  bapti- 
fmumfaciunt  diuerfa  manus,  cjuibus  admini&ratun 
fed  eundem  effe  eadem  docirma  oftendit .  Inunam 
docinnam  loannes  &  apofloh  confenferunt .  utricj- 
in  pcenitentiam^  utricfo  in  remifiionem  peccatorum> 
utric^  in  nomen  Chrn%  a  c{uo  pcenitentia  &  peccct 
toruremifio  effet^baptifarunt.  loanes  dixit,  agnum 
effe  Dei ,  per  quem  tollerentur  peccata  mundi .  Vbi  ^0<m*1 
etiam  hoftiamfecitypatri  acceptam ,  propitiatorem> 
feruatorem.Qmd  ad  hanc  confej?ionem  addere  po- 
terant  Apoflo/z  i Qwd ergo e/J ,  quod loannes  di- 
xit ,  fe  fudem  aqua  baptifare:uenturum  C  hriftum>  Mattb,  5 
fubaptifaretinftiritufancio  &  igni? paucis expe  Lf*c,$ 

diri 


, 


222,      CHRIST*     RELIGIONI* 

diri  hoc  poteR.  Non  enim  baptifmum  i  baptifmo  & 
ftmguereuoluiufedperfonafuam  cum  Chriftiper- 
fonx  contuhtife  miniRrum  effe  ac^uce ,  illumfjpintus 
fanchdttorem.&hancuirtutemuifibdi  mwaculo 
declaraturum ,  <jwo  diefyiritum  fmclum  Apofiolis 
fub  linguis  igneis  mitteret.Quid  Apoflo/i  laclare  ul 
tra potuerunt  \ Quid & qui  hodie  baptifant  Ifunt 
enim  exterioris  dimtaxat  figni  minifbri -,  Chnftus 
interioris  gratix  autor.  H#c  quce  tum  de  mortifi 
catione ,  tum  de  ablutione  diximus-,  in  populo  \frael 

i .  Cor.io  adumbratafunt.  cjuem  eam  ob  caufam  Apoftolus  di 
cit  in  nube  &  in  marifuiffe  baptifatum .  Morf/jzo*- 

Exoi. 1 4  tiofgurata  e/i,  cum  Dominus  e  manu  ?haraonis>et 
crudeh  feruituteeos  afferens  ,  uiamdlisftrauitper 
marerubrum ;  &Pharaonem  ipfum&Aegyptios 
hoftes?  qui  a  tergo  illis  inftabant,  &  ceruicwus  im~ 
minebanty  fubmerfit .  Nam  &  ad  hunc  modum ,  irt 
hapnfmo  polhcetur  nobis  ■,  &  dato  figno  oftendiU 
nos  ex  Aegypti  captiuitate,  hoc  efl^epeccatiferui^ 
twre,  fua  uirtute  eduflos  <&  uindicatos  tfubmerfum 
Pharaoncm  noflrum^  idefl-,  diabolum .  quanquam 
necfic  etiam  exercere  nos  &  fatigare  definat .  Vf- 
rum ,  ut  Aegyptius  ille  non  in  profundum  maris  deie 
ftusfuerat,  fed  m  littore  proftratus7tembdi  afyettti 

adhuc 


INSTTTVTlO.  125 

adkuc  ifraelius  terrebdt.fednocere  non  poteratuta 
kic  nofter  adkuc  quide minatur,  arma  ojxendiufen- 
inurftduincerenonpoteft.  In  nube,purgationi$  ^mer.9 
fymbolwnfuit .  nam  ut  tum  illos  Dominus  oppofita 
nube  opermt,  &  refngenum  prcefiitiune  inclemen 
tiore  fohs  ardore  depcerent ,  <&  tabefcerent :  ita  itt 
baptifno.nos  Chrijli  fanguine  opertos  effe&pro- 
teclos  agnofcimus ,  ne  Deifeueritas ,  cjuce  uere  eA 
flamma  intolerabihs,  nobis  mcumbat.     \am  perfbi 
cuum  efi,  quamfalfumfit  quod  docueruntnonnultij 
nos  per  baptifnum  folui  <&  eximi  ab  onginali  peo 
cato^  ea  corrupiione  quce  ab  hdam  in  umuerfam 
pofteritatem  propagata  eft.atfy  in  eandem  luftitiani 
naturceq;puntate  rehitui^uam obtmuiffet  Adam, 
fi  in  ea7  qua  primum  creatus  fuerat,  integntate  fle- 
tiffet.     Tale  enim  dotlorum  genus  nuncjuam,quid 
peccatum  ori°inale,  quid  iuflitia  originahs^uce  gra 
Ua  bapiifmi  effet,  affecutum  efi.      Peccatum  origi- 
nale e&naturce  nofxrce  prauitas  ac  corruptio:  cjuce 
primum  reos  facitirce  Dei,  tum  etiam  opera  in  nobis 
proferu  <{uce  fcriptura  uocat  opa  carnis.  At<fe  id  eft,  R0.J.6. 7 
q<¥  propne  in  fcnptuns  peccatu  nominatur .  Quce 
uero  inde  emergut  opera^uaha  funt  ddulteridfcor- 
tationesifurta,  odia,  contentLoneSyCcedeSy  comefft- 

none$9 


Z24     CHRISTV  RELIGIONIS 

tione$:fru£iu$  peccati  magis,  fecundum  eam  ratio- 
nem  uocaridebent.  quanfiam  &  peccata  fcepein 
fcriptura  nuncupantur.  Hcec  itac^  duo  diftincle 
obferuanda.nepeq,fic  omnibus  natura  noftrce  par 
tibus  uitiati  feruerfify  iam  ob  talem  duntaxat  corrn 
ftionem  damnati  mentoy  conuiciicfe  coram  Deo  te- 
nemur.cui  nibil  eh  acceptum7nifi  iuftitia0mnocen- 
tia7puritas.  htcfc  adeb  infantes  cjuofy  ipfi^fuafecum 
damnatione  e  matris  utero  afferunt.  cjui  tametfifuce 
ini^uitatis  fruflus  nondum  protulerint ,  habent  ta- 
men  in  fe  inclufum  femen .  imb  tota  eorum  naturay 
quoddam  eft  peccati  femen.  ideo  non  odiofa  &  abo 
minabilis  Deo  effe  non  potefl.  Eanc  damnationem 
fublatam,  &  afedepulfam  effe^certi  per  baptifmum 
fidelesfiunt.QiMndo(ut  di£iumfuit)Dominus  hoc 
fignonobis  polhcetur>  plenam  fohdam<feremifiio- 
nem  fa£lam  effe ,  ty  culpce ,  quce  imputanda  nobis 
erat:  &pcence,  quceob  culpaluenda.lufiitiaquocfe 
apprehenduntfea  qualem  in  hac  uita  obtinere  popu 
lusDeipotefl:  nempeimputationeduntaxat*  quia 
(ro  iuflis  <&  innoceniibus  eos.fua  mifericordiayDo 
minushabet.  Deinde,  qubdhcecperuerfitasnun 
Rom.7  <?"*  in  uobis  ceffat ,  fed  nouos  afiidue  fruEius  parih 
£afcdicet7(ju#  ante  defcripfimus7opera  carnis.  non 

fecus 


INSTITVTICU  ZZ5 

fecus  atq>  incenfus  fornax  flamam  &  fcintillas  per- 
petuo  efflat-,  autfcatungo  aquafinefine  egerit.  Qud 
re  mi  peccatum  onginale  definierunty  carentiam  m 
ftitittf  originalis:  no  fatis  fignifcanter  uim  atfy  ener 

fiamipfius  exprefferunt  ♦  Non  enim  natura  noflm 
oni  tantu  inops  <&  mcm  eh ,  fed  maloru  omnmm 
adeofertihsacferaXjUtociofaeffenonpofit . Qui 
dixerunt  effe  cocupifcentiam,  non  nmis  alieno  uer- 
bo  ufifunt.fitamen  adderent^uodminime  conce- 
dunv.quicquid  in  homine  eh.ab  mtelieftu  ad  uolurt 
tatem.ab  anima  adcarnem  uffy  hac  concupifcentitt 
inqumatumsefertumcfeeffe.aut(ut  breuius  abfolua- 
tur  )  xotum  hominem  non  aliud  exfeipfo  effey  quam 
concupifcentia.     Huiufmodi  concupifcentia  nun- 
quam  plane  in  hominibus  interit  &  extmguitur:  do 
nec  per  morte  e  corpore  mortis  hberati ,  femetipfos 
prorfus  exuerint.  Baptifmus  quidem  promittit  nobis 
fubmerfum  effe  noftru  Pharaonem,  £r  peccati  mor 
tificationem :  non  tamen  ita^ut  amphus  nonfit ,  aut 
nobis  negocium  nonfaceffatfedtantum  nefuperet. 
'  Nam  quamdiu  in  hoc  carcere  corporis  noftri  claufi 
degemuSyhabitabunt  in  nobis  rehquice  peccati.fedfi 
promifionem  inbaptifmo  nobis  aDeo  datamfide 
^tcnerms:  non  dominabuntur?necregnabunt. 

p  Nemo 


1Z6       CHRIST*     RELIGIONIS 

Nemo  autemfefallat^nemofibiinfuo  malo  blatt 
diatur^cum  audit peccatum  femper  in  nobis  habita- 
re.  Non  in  hoc  dicuntur  iHa ,  ut  peccatisfuis  fecure 
indormiant  peccatoresfiedtantum^ne  labafcant,  & 
anmiu  defyondemt,  qui  a  carnefua  titillantur^  exer 
centur-,  punguntur.  magis  cogitent ,  fe  in  u\a  adhuc 
effe:<&  multumfe profeaffe  credant^cum  efua  con 
cupifcentiaalicjuantulummnui  mdies  fenferinndo- 
nec  eo  pertigerint,  cjuotendunt.  nempe  ad  ultimum 
interitum  carnis  fuce^ui  in  huius  uitce  mortaiis  inte 
ritu  perficietur.Sicergo  habendum  eft.  Baptifamur 
in  mortificationem  carnis  noftrce-,  fice  a  baptifmo 
in  nobis  inchoaturycjua quotidie  profequimur.perfi- 
cieiur  autem.cum  ex  hac  mta  migrabimus  ad  Domi 
num.  Po&rmo,  &  hanc  e  baptifmo  confolatio- 
nem  fides  nofhrct  accipitjCjuod  certo  nobis  teftific&- 
tur^non  modo  in morte&  uitam  Chnfti nos  infi- 

HAilth^  toseffe:fedficipfiChriftounitos&copa£toS)Ut 
omnium  eius  bonorum  participes  fimus .  ideo  enim 
baptifmu  in  fuo  corpore  dedicauit  <&  fanc~lificauity 
ut  comunem  eum  nobifcu  haberet:  ceufrmifiimum 
unionis  ac  foaetatis,  cjuam  nobifcum  inire  dignatus 

GxUtj  elifUinculumMt  Paulus ex  eo  probet,  nos  efjefilios 
Dei:cjuia  Chnftum  m  baptifmo  induimus.     Con 

fcfiioni 


INSTITVTIO*  Ziy 

feftioni  autem  noftrce  apud  homines  fic  feruit.  Sifri 
dem  nou  eftiqua  paiam  proftemur  nos  populo  Dei 
accenferi  ujtlle,qua  teftamur  nos  in  unius  Dei  cultUy 
in  unam  religionem  cum  Chnftiariis  omnibus  con~ 
fentireiqua  denifyfidem  nofhrapublice  affirmamus. 
ut  non  modo  laudem  Deifyirent  corda  noftra ,  fed 
hnguteetUy  etomniacorporismembra.quibuspop 
funt  fignificationibu$0perfonent.  Itaenim.ut  decet7 
noflra  omnia  in  obfequiu  glorne  Dei  conferuntur, 
qua  nihtl  uacuu  effe  debetiet  cceteri  noflro  exeploy 
ad  eadeftudia  inatatur.  Huc  refyiciebat  Faulus,  cu  if  Cor.  I 
mterrogaret  Corinthios-,  an  non  in  Chrifii  nomen 
baptifatifuiffent:  innues  falicet,eo  ipfo  quod  m  eius 
nomenfuiffent  baptifatijtfe  illi  deuouiffe,m  eius  no 
men  iuraffe^ fidem  illi  fuam  apud  homines  objtrin 
xiffe .  ut  confiteri  amplius  non  poffent ,  nifi  folum 
Chnftum:  nifi  confefiione abnegare  uellent,  quam 
in  baptifmo  ediderant.      Nunc  poftquam  enarra- 
tum  e/J,  quidfyettauent  Dominus  nofter  in  inftitx 
tione  baptifni^ucefit  nobis  utendi  accipiendi^  ra- 
tio?iudicare  promptum  eft.Nam  quatenus  conjolan 
ice  confirmandcecfefjdei  noftrce  datur ,  accipiendus 
eft  quafie  manu  Dei:certuperfuafumq;  habere  con 
uemt/pfum  effe^  quinobisperjignuloquitur.ipfum 

P    *  '# 


228       CHRIST.     RELIGIONI? 

effe ,  qui  nos  purgat ,  abluit,  deli&orum  memorkm 
abolet.  ipfumeffe^uimortisfilij  fuiparticipesfacity 
qui  fathance  &  concupifcentice  nofir<e  mres  ener- 
t        uau  imo  (jtdjiho  fuo  nos  mduit .  H#  c,  inquam,  tam 
uere  certo^  ariimce  noftrce  intusftcere,  cjuam  certo 
uidemus  corpus  noftrum  extra  abiuiyfi<bmergi,  cir- 
cundan.  ifthcec  enim,fiue  analogia,  fiue  fimiiitudoy 
certiffima  eil  ftcramentorum  regulaiut  in  rebus  cor 
poreisjjhintuales  confyiaamus  ac  cogitemu^.quan- 
do  ifliufnodtfgunsreprefentare  dommo  ttifum  eft. 
Non  cjuia  facramento  talesgratice  ilhgatce  inclufsecj» 
ftnt ,  aut  quodftcramentum  organum  ac  inftrumen 
tum  fit.cjuo  nobis  conferanturfed  duntaxat,  qui<t 
hac  teffera  uoluntatem  fuam  nobis  Dominus  teftt- 
fjcatur.  riepe  fe  hcec  omma  nobis  uelle  largjn.  Huius 
A&io  documentum  fit  Comehuscenturio,  qmpeccato- 
rum  remifiione,  cjui  gratljs  fyiritus  ftn&t  uifibdibus 
idm  antea  donatus,  bapttfatus  efy.non  largiorem  re- 
mifionem  e  baptifmo  peten$-,fed  certiorem  fdei  ex- 
ercitatione.Obiecentforte  ahquis:  Cur  igitur  Fau- 
A#o.  1 1  lo  dicebat  Ananias?  ut  peccata  fua  per  baptifmu  ab- 
luerety  fi  baptifmo  peccata  non  abluunturf  Refyon- 
deoiDicimur  accipere^obtinere^  impetrare,  cjuod  no 
bis  d  Deo  datum  credimustfiue  id  tumpnmum  agn& 

fcimus, 


IN5TITVTIO,  22? 

fcimusfiuepriusagnitum,  certius  perfuafumhabe- 
mus.Uoc  itaq;tanuim  uoluit  AnmiastVt  cenus  fisy 
Paule.remiffx  tibi  effe  peccata,  baptfare .  promittit 
enim  Dominus  in  baptifmo  remifione  peccatorum: 
hanc  accipe,  &  fecurus  eRo.  Caterum,  ex  hoc  fa- 
cramento  nihd  affequimur,  nfi  quantumfdeaccipi 
tnus  .fifides  defit ,  erit  in  teftimonium  accufationis 
nofirce  coram  Deo ,  modpromifiioni  dlic  datce  in- 
crednh  fuerimus.     Quatenus  uero  confefionis  no 
ftrcefymbolum  f/J,  teflari  eo  debemus,  fduciam  no 
fhram  in  Dei  mifencordia  effe:  &  puntate  noftramy 
in  peccatorumremifiione,  quceeflperlefum  Chri- 
fiwn:noscfe  in  ecclefiam  Dei  ingredijUt  unofdei  & 
charitatis  confenfu.cumfdelibus  omnibus  uiuamns 
unanimes .  Hoc  uoluit  Paulus,  cti  incjuiuin  uno  nos  i.  Cor.u 
omnesfpintu  baptifatos  effe.ut  unum  corpusfimus. 
lamfi  uerum  e/},  cjuod  conftituimus :  facramen- 
tum  non  ex  eius  manu  accipiendum  effe.a  quo  admi 
mfiraturifed  uelut  ex  ipfa  Dei  manu.a  cjuo  haud  du 
bie  mittnur:  inde  colhgerelicet,  nihildliafferri  uel 
auferri,eius  dignitate,  percuius  manum  traditur .  ac 
(erinde  atq;  inter  hominesfi  <{ua  miffa  epifiolafue- 
rit,  modo  fatis  <&  manus  &fignum  agnofcatur,  mi 
mme  refert7cjuis  aut  cjuahs  tabellarius  fuerit;  ita  no- 

P     J  his 


230      CHRIST.    RELIGIONTS 

hs  fufficere  debet ,  manum  tyfignum  Domini  no- 
firi  m  facramentis  (ias  agnofcere ,  d  quocunck  tan- 
dem  tabelkrio  deferantur .  His  Donatifiarum  error 
fulchrerefutatury  <jui  uim  ac  preciufacramentime- 
tiebantur  mniftn  digmtate.  Taies  hodiefunt  Ca 
tabapttfia  noftri^ui  nte  nos  baptifatos  pemeganty 
quod  ab  impijs  &  idololatris  in  regno  papdi  baptifa 
tifumus.  ita^anabaptifmumfuriofe  urgent.Aduer- 
fus  cfuorum  ineptiasfatis  uahdaratione  muniemur,ft 
cogitemus  nos  baptifmo  initiatos^non  in  nomen  ah- 
cuius  hoministfed  in  nomen  patris^  fify  C^Jffri- 
tusfan£ii.ldeo'q;  bapiifmu  no  effe  homims,fed  Deii 
i  quocunq;  tandem  admimftratusfuerit.Vt  maximc 
Dei  ignorantes  aut  contemvtoresfuerinuc[ui  nos  ba 
ftifabant :  no  tamen  in  fuae  ignorantice  uelfacrilegtj 
confortium  nos  tinxerunufedinfidem  lefu  Chrith: 
quia  non  fuum ,  fed  Dei  nomen  inuocarunt ,  nec  irt 
ahud  nomen  nos  baptifarunt.Quod  fi  baptifma  Dei 
erat,  habuit  certe  promiftonem ,  de  peccatorum  re- 
mifs^ione.mortificatioe  carriis,  uiuificationefyiritua- 
//,  participatione  Chrisii  \am  utro  ([uod  nos  inter- 
rogant ,  (pa  tancnfides  noBra  lapiifimm  ahquot 
mnis  fecuta  fit ,  ut  inde  euincant  bnrttum  effe  bapti- 
fmum ,  cjui  nobis  non  fanciificatur^  ttifi  uerbo  pro- 

mifionk 


INSTITVTIO*  231 

mfiioriis  fide  accepto.  Ad  id  poMatum  refyonde- 
mus:nos  (juidem  ccecos  &  incredulos,  longo  tempo 
re  promipionem ,  cp.ae  in  baptifmo  nobis  data  eraty 
non  tenuiffe:  promifiionem  tamen  ipfam ,  qnando  i 
Deo  eratjxatam  femper  &  firtr.am,  ueracem^  man 
fiffe .  Etiamfi  omnes  homines  mendaces  &  perfdi: 
Deus  tameuerax  effe  rio  definit.etiamfi  omnes  per- 
diti,  ChriRus  tamen  falus  manet.  Hatemur  ergo  ba- 
(hfinum  pro  eo  tempore  non  proftuffe  nobis  hilumy 
quando  in  eo  nobis  oblata  promifiiofine  qua  bapti- 
fmus  nihdefynegletta  iacebat .  Nunc^  ubi  Dagra 
tia  refipifcere  ccepimus-,  cceatatem  noftram  ty  dnri 
tiam  cordis  accufamus ,  qui  tantce  eius  boriitati  tam 
im  ingratifuerimus .  cceterum^  promifiionem  ipfam 
noeuanuiffecredimus .  Quin  potiusficreputamus. 
Deus  per  baptifmumy  peccatorum  remifiionem  pol- 
licetur,  &promiffum  indubie  omnibus  credentibus 
frceflabit .  Ex  jpmifiio  nobisin  baptifmo  oblatafide 
igitur  ampleflamur.Diu  cjuidem  nobis  propter  infi- 
delitatem  fepultafuitmunc  igitur  eam  perfidem  reci 
fiamus.  Yerum  igneumfibi  uidentur  telum  uibrare, 
cum  alleganuPaulu  rebaptifaffe  eos^ui  loanms  ba-  Afto, 
ftifmofemelbaptifati  erant.Namfi,  noftraconfef- 
fionejidemfrorfusfuit  loannis  baptifimis7  <jw/  nunc 

p    4.  nofier 


10 


2JZ         CHRIST*     RELIGIONIS 

nofter  eh.  quemadmodum  illi  antea  peruerfe  inliitu 
tiyubi  re&amfidem  edoclifunt^  in  eamfunt  rebapti- 
fatuita  baptifmus  illc^uifine  uera  doBnnafuit.pro 
nihilo  reputandus  e&  &  ex  integro  baptifan  debe- 
mus  in  ueram  religionem ,  qua  nunc  primum  imbuti 
fumus .  Concedo  fuiffe  prius  illud  baptifma,  uerum 
loannis  baptifma,&  unum  idemc^  cum  Chrifti  ba- 
ptifmate:  fed  rebaptifatos  nego.Quid  igiturfibi  uo- 
lunt uerbal baptifati  funt in nomine lefu.  Quidain* 
terpretantur,  tantufyncera  doBnna  eruditos  a  ?au 
lofuiffe.fedfimplicius  intelligere  malim,baptifmum 
fyiritus  fanEli,  hoc  eh ,  gratias  fyintus  uifibiles  per 
rnanuum  impofitionem  datas :  quas  baptifmi  nomi- 
nefignifcan  non  nouu  eft.  Nec  repugnat  quod  po- 
fleafubditur^cum  impofuiffet  illis  manus-,  defcende- 
batfyintus  fanclus  fuper  eos.  Non  enim  duo  diuer- 
fa  narrat  lucas,  fedformam  narrationis  fequitur  He 
brceisfamxliarem:  quipnmum  reifummaproponut, 
deindefufius explicant.  Qupd ex ipfo uerboru con 
textu  ammaduertere  cjuiuis  poteft.Diatur  emm:  His 
auditiSy  baptifati  funt  in  nomine  lefu .  Ef  cum  impo- 
fuiffet  ilhs  manus  Paulus^fyiritus  fanclus  defcende- 
bat  fuper  illos.  Hac  poherion  locutione  defcnbitury 
qualis  ille  fuerit  baptifmus.       Verum>  quia  ex  quo 

dittum 


INSTITVTIO*  i  255 

Ai&um  efi  facumenti  ufum  duabus  his  partibus  con 
fiare:primum7  ut de  Domini  promifioriibus edoced 
mur:  demde,  utfidem  nofram  apud  homines  prof- 
teamur:  dubitari  pofit,  cur  Chnftianoru  hberi  ad- 
huc  infantes,  baptifentur :  qui  neq>  tahbus  documett 
tis  docen  quicquam  poffe  multis  uidentur^nec  fdem 
habereintus  conceptam ,  cuius  teftimoriium  falam 
reddant .  rationem  pcedobaptifvi  paucis  explicabi- 
mus.  Principio ,  temere  affirmatur  <&  arrogan- 
ter^fdem  in  hanc  cetatem  cadcre  non  poffe.  Namfi 
ex  his ,  quos  in  eiufmodi  cetatula  ab  hac  mortali  uitd 
reuocat  Dominus^regm  cceleftis  ahquos  hceredesft 
ciUceterna  autebeatitudo  in  Dei  coonitione  fita  efl: 
curnon  ilhs  hic  guftum  aliquem  &  pnmitias  dare 
fofit  eius  bom ,  quo  abunde  ohm  plenefyfruentur? 
curnon  per  fpeculum  &  m  cenigmate  ab  ijs  uideri 
fofity  a  quibusfaae  adfcaem  fyeclabnur  f  Idfi  af 
fequi  non  poffumusxogitemus  quam  magnifcafint 
cpera  eius  cmnia,  &  quam  eius  confihafnt  abfiru- 
fafenfibus  nofms.  Pr<eterea,fi fatemur(quodcer 
tefaten  neceffe  e #)  £r  ex  hac  cetate  a  Domino  ua- 
fa  mifencordice  ehgi:neq;  defde  infcian  poffumus,  Row.r 
quceuriicaeftad  falutem uia .Namfiinuno Chri-  Abac.i 
jio  uimmusy  ty  quideperfdem:  ubi  afde  difcefjum  Rom.i 

P     S  fuenty 


234     CHRIST,    RELIGIONIS 

fuerit,riibilfoffumus  riifi  in  Adam  mori .  ClarueH 
Uir.ulU  fmw tehimonium:Qm crediderit^baptifatusfue 
rit,  faluus  eriu  Qui  non  crediderit,  iam  condemna- 
tus  eft.Nonnulihex  loci  circunRantiayuerbum  boc 
<id  eos  duntaxat  referendu  contendunt,  qui  per  ceta- 
tem  i  Euagelicamprxdicatione  exaudire potuerint: 
quod  eo  loco  mittantur  Apoftoh  ad  euangelifanduy 
cieinde  fequitwr,  Qui  crediderit,  huc  faluufore.nem 
fe,inquiunticui  prcedicatumfuent:n.on  autem  pr<£- 
dicatur,nifi  adultis.Sed  ego  contra  affero,  hanc  ge- 
neralem  effe  fententia,  toties  inculcata  repetitamch 
infcriptuns ,  ut  tam  leui  folunone  eludi  non  pofiit. 
loin^.6  NkBm  cetatu  difcrimenftatmturj  cu  dicitur ,  hanc 
e?  1 7  fft  riitam  aeternam ,  noffe  unum  uerum  Deum ,  & 
quem  mifitjefum  Chriftum:  cum  diaturj  iramDei 
manerefuper  eum^qui  non  crediderit  m  unigenitum 
filmm  Dei:  uitam  non  babituros^nfi  qui  edenntcar 
nemfilij  hommis.&alia  eiusgenens.Quaremanet 
fixa  fententia,  nullos  mfi  fde  faluosfieri-,fiuepueri 
fint ,  fiue  adulti .  Ideo  &  hapttfmus  ad  infantes  iure 
fertinet,  quoru  cum  adultis  comunis  eftfides .  Ne<£ 
uero  hcec  quifyiam  in  eum  fenjum  acapere  debet, 
quafi  dicam  a  matris  uero  femper  inchoanfide:  cum 
uduhos  etiaiffos  Mncfmus,nunc  citiusjDominus 

uoceu 


INSTITVTIO*  235 

uocct.fed  tantum  dico>omnes  Dei  ele&os  ferfdem 
ingredi  in  uita  ceterna^uacun^  cetaiis  farte  ex  hoc 
corruftionis  carcere  tollantur .     Qupd  fi  hcec  ra 
tio  nos  deficeret,  ahunde  tamen  nobis  effet^uod  in 
baftifandis  mfantibus  Domini  uoluntatifaremus: 
quiuoluitjUtuenireadfefinerentur.Quosimfediri  Matth.  1$ 
frohibet.fimul  utify  adiuuari  frcecifit.Et  cum  dixe- 
rkytalittm  effe  regnum  ccelortr.mhd  aliud  cjuam  eius 
fententicefubfcruoimus^  ueritateq*  obfignamusycum 
illisfignum  remifiionis  feccatoru  comunicamusfi- 
Me  qu*  regnu  cceloru  ommbus  claufum ,  obferatty 
e &  Qmn &  frceceftum a Domino fofitum de cir  q€JI 
cuncidendis  ludceoru  fueris.uice  mandati  nobis  effe 
debet :  <±uando  in  circuncifionis  locum  fuccefit  ba- 
fiifmus  noftcr.  Nam  quod  ludceis  folhcebaturDo- 
tninus  in  circuncifionej  fe  fcilicet  ipfis  &  eorumfe- 
tnini  Deumforey  iffos  femenfy  ifforufibi  fore  in  fo 
fulum ,  idipfum  hodie  Chriftianis  folliceturinba- 
ftifmo:no  adultis  modo.fed  &  infantibus.  cju,os  etia 
eam obcaufam  Paulus fanStos  dicit,  utludceorum  1.  Cor.  7 
ohm  infantesftncli  uocari  foteranu 
frce  gentdibusy  immundis 
%?  frofhanis, 

D-K 


A 


256        CHRIST*     RELIGIONIS 

DE     COENA      DOMINL 

Lterum  Ckrtfiiance  ecclefice  inftitutum  fa- 
cramentum ,  eh  panis  in  Ckrifti  corpore 
fan£lificatusy  &  uinum  in  eius  fangutnefan£itftca- 
tum.Vocamus  autem,uelccenam  Domtnuueleucka 
rifttam.  quod  tn  ipfo  &fi?iritualtter  benignttate  Do 
tnini  pafamur ,  £r  nos  illi  fuce  beneficenttce  gratias 
agimus  k  Promifio  illic  addita  perfyicue  declarat, 
quern  infinem  inftttutu  fuerit-,  ac  quorfumfyettet* 
nempe,  ut  nobis  confirmet,  corpus  Dominific  pro 
tiobts  femel  traditum ,  ut  nunc  noftrumfit,ac  perpe 
tuo  etitmfuturum :  fanguinem  eiusfic  pro  nobts  fe- 
mel  effufum,ut  nofierfit  femperfuturus.  Quo  rur- 
fum  reutnatur  eorum  enor.qut  negare  aufi  funtyfa- 
cramenta  exercitiafidei  effetad  ipfam  tuendam,  ex- 
IMc.xi  citandami&augendamdata.verbaenimfunt:  Hic 
i.Cor.u  caltx  nouum  teftamentum  eft.in  meofangutne.Hoc 
eh  documentum  ac  tefttmonium  promifitonis.Vbi- 
cun<fc  autem  eft  promtfito,  illicfides  habetquo  ntta- 
tur^uo  fe  cofoktur^quo  fe  confirmet.    .  magnum 
uero  fuamtatis  ac  confolattonts  fruBum  ex  kocfa- 
cramento  colligerepoffunt  animce  noftrceiquodfic 
CkrtRu  nobis.fic  nos  illi  uicifiim  infertos  efjeagno 
fcimus7ut  fiiccjuid  ipfius  eh^nohnm  uocareiqutc- 

quid 


INSTITVTIO,  237 

quid  noRrum  e#,  ipfius  cenfere  liceat.  Quare  etno 
bis  fecurefjpondere  audeamus,  uitaceternanoftram 
effe7  regnum  ccelorum  tam  nohis  non  poffe  excide 
re ,  quam  nec  Chnfto  ipfi .  rurfum  peccatis  noftris 
non  poffe  nos  migis^uam  ipfum  damnarr.quia  non 
iam  notlrafed  ipfiusfunt .  Non  quod  ipfi  ulla  cuJpa 
iure  imputandafit :  fed  <\u\a  eorum  fe  &  debitorem 
ftatuit,cy  folutoreprxftat.Hcec  eli  comutatio,  <fri 
immenfa  fua  bonitate  nobifcum  ufus  eft.  Qupd  no- 
ftram  inft  paupertatem  reapiens,  fuam  ad  nos  opu- 
lentiamtranftulent.Qupd  fufcepta  noftra  imbeciU 
litate ,  fua  uirtute  nos  confirmauent.Quod  accepta 
noftra  mortalitatefia  nos  immortahtate  donauenU 
Qlupd  in  terras  dejcendens ,  afcenfum  nobis  m  cce- 
lum  flrauefit.Q  voifilius  homims  nobfcumfattuSj 
nos  ftcu mDei  filios  fecerit.      Hcec  omnia  adeo  fo 
hde  in  facramento  ifto  promittuntur ,  utcertofia- 
tuendu  fit.uere  nohs  exhiben,  no  fecus  acfi  Chri 
ftus  ipfe  pnefens  afjpetlui  noftro  obijceretur-,  ac  mtt 
nibus  attreciaretur  .Hoc  enim  uerbum  nos  ludifica- 
Thnobisue  mentirinonpoteft:/{ccipite,edite,  bibi-  Matth.16 
te.  Hoc  eft  corpus  meum ,  quod  pro  uobis  traditur.  M*r.  f  4 
Hic  efl  fangms.qui  in  remifione  peccatorum  effun  Luc.  1 2. 
ditur, Qupdaccipere lubet.fignificat noftrum effe.  *♦  ^orM 

Qupd 


238-     CHRIST*       RELIGIONIS 
Qup  d  manducare  iubet ,  fignificat  unam  nobifcum 
fubftantiamfieri.Cum  diat7Hoc  eft  corpus  meumy 
quod  pro  uobis  traditurhic e fifanguis  rneus?  j  pro 
uobis  effundituridocet  no  tafua  effe,  quam  nofira: 
quce  nonfuo  comodo,  fed  in  gratia  ac  rem  noslram, 
&fuwpjit,  &  fofuiU  hc  dihgenter  quJe  obferuan 
dumefly  totam  facrameti  energiaminhisuerbisfl- 
tam effe: Quod pro uobis traditur>  Qui pro uobis 
effunditur.Ahoqui  non  magnopere  nobis  conduce- 
retjCorpus  ac  fanguinem  Dommi  nunc  diftribui^ni- 
fi  in  redemptionem  acfalutem  nohram  expofitafe- 
melfuiffcnt.  ltaq;fub  pane&uino  reprtefentantur: 
quo  difcamus  no  modo  nohra  effe  ,fed  nobis  effe  in 
uitam  ac  alivnentum.ld  eft  quod  antea  admonuimus, 
a  rebus  corporeis ,  quce  infacramentis  proferuntur, 
quadam  anxhgia ,  nos  ad  fyirituales  deduci  debere* 
Sic^cupaneuJemus  nobis  infignucorporis  Chri- 
fti  exhibitu ,  hcecftatim  conapienda  eft  fimilitudo. 
Vt  corporis  noftri  uitam  panis  alityfuttinet,  tuetur: 
ita  corpus  Chrisla  uitce  noRrce  fyiritualis  cibum  ac 
protettionem  effe.Cum  uinu  infymbolufanguinis: 
cogitandu ,  quos  corpori  ufus  uinu  afferat^  ut  eofde 
(birituahter  nobis  Chrifti  ftmguine  afferri  repute- 
mus.  Sunt  aute,  confirmare/eficere^  exhdarare.  Na 

fifatis 


INSTITVTIO.  *3* 

fi  fatis  perpedimus,cjuid  nobis  facrofanfti  huius  cor 
poris  traditio^uidfanguinis  effufwffuerit:  no  ob- 
fcureperfyiciemus>hcecpanis&uini  attributafe- 
cundu  eiHJmodi  analogiam,  optime  ilhs  conv.enire, 
Non  ergo  pr#cipu#  funt  facrameti  partes ,  corpus 
Chrifiijimpliciter  nobis  exhiberefed  magiSypro- 
mifione  illam,cjU4 carnefuauere  cibu  effe teftatur,  loan.6 
&  fanguinefuum,  potum,  qmbus  in  uitam  aternam 
fafcamur :  qua  fe  panem  mtce  effe  affirmat ,  de  quo 
qui  manducauerity  uiuetin  ceternunuillamjincjuamy 
fromifione  obfignare  &  confirmare.Et  cjuo  ideffi 
ciat^ad  Cfcrifli  crucem  mittereiubi  ea  promifiio  ue- 
reprceftita ,  &numerisomnibusimpletafuit.  Nam 
quodfe  panem  uitce  appellauity  non  eam  a  facramen 
to  appellationem  fibi  fumpfit  (ut  quidam  peruerfe 
interpretantur:  )fed  quia  talis  a  patre  nobis  datusfue 
rat-,  talemcfc  fefe  prcemtit,  cum  humance  noftrce  mor 
talitatis  pariicepsfaSius-,  nos  diuince  fuce  immorta- 
litatis  confortes  fecit :  cum  in  facrificiufe  offerensy 
maledi&ionem  infe  nohrafuftulit,  utfua  nos  bene- 
dictioneperfundertttcu  morte  fua  morte  deglutiuit 
&  abforbuit:  cuin  fua  refurre&ione  carne  hac  no- 
fira corruptibilej  qua  induerat-,  in  gloria  &  incorru 
ftionemfufcitauit.Sacramentuergo  nopanem  uita 

Chriftnm 


14°       CHRIST,      RELIGIONIS 

Chrifli  effefacittfed  quatenus  in  memoria  nobisre 
UQcatpaneeffefa£iu,quo  aflidue  uefcamur.eius  pa- 
tnsguflu  &faporenobis  prcebet.Deni^;  nobis  pol- 
licetur^uicquidfecitautpaffuseH  Chriftusy  eafe- 
affe  cr  paflfum  effe  in  noftram  uiuificatione.  Dein 
de^hanc  uiuificationem  ceternam  effe :  quafinefine 
alamuryfuftineamury  &  conferuemur  in  uita .  Si* 
quidem->utpanis  uitce  nobis  no  fuiffet  Cfcnflw,  ni- 
fi  nobis  natus  ac  mortuus  fuiffet,  nifi  nobis  refurre- 
xiffet:  ita  minime  nuc  effet^mfl  eius  natiuitatis^  mor 
tis,refurre£lionis ,  efficacia  <&  frucius ,  res  ceterm 
ejfet  ac  immortahs.  Si  hcec  uis  facramenti  pro  di 
vnitate  excuffa  expenfacfc  effetyfatis  fuperq;  habe- 
ha^undenobisfatisfiereunec  exatatce  effent  horri 
biles  iftce  diffenflones^mbus  tum  ohmy  tum  noftra 
etiamnum  memoria^ecclefla  mifere  uexata  eft:  dum 
uolunt  curiofl  homines  definire,  quomodo  inpane 
prcefens  adfit  Chrifti  corpus ,  Alv) ,  quo  fe  argutos 
probarentj  addiderunt  adfcripturce  jimplicitatemy 
ddeffe  realiter  ac  fubftantiahter.  Aftj  ultra  etiam  pro 
vrefii  funt:ijfdem  effe  dimenfionibusrfuibus  in  cru- 
cependebat.  Alvj  prodigwfam  transfubhaniiatione 
excogitarunt .  Alij  panem,  ipfum  effe  corpus:  Alijy 
fub  pane  effe:  Alvjflignum  tantum  &  figuram  cor- 

pom 


I 


INSTITVTIO»  241 

poris  proponi.Res  falicet  digna-,de  cjua  tanta  £r  uer 
borum ,  e*r  animorum  contentione  difceptetur.  Sic 
quidem  uulgo  exiftimatur  :fed  qui  ita  fentiunt-,  non 
animaduertunt7primo  loco  qucerendumfuiffey  quo- 
modo  Chrifti  corpusyut  pro  nobis  traditum  e/J,  no 
jirumfieret.quomodo  fanvuis,  utpro  nobisejfufus 
e  ft.no  fterfieret.ld  uero  ejt^totum  Chrijium  cruci- 
fxum  pofiidereyac  ommum  eius  bonoru  participem 
fieri.Nunc  his  omifis^quibus  tantum  inerat  momen 
ti ,  imo  negleRis  &  pene  fepultis ,  hcec  una  ftinofa 
quceftio  depugnaturiQupmodo  corpus  a  nobis  uo- 
returlQup  tamen  in  tanta  opinionum  turba  &  ua- 
rxexate^una  certac^  Dei  ueritas  nobis  conftetxogite 
mus  primum^fjpirituale  quiddam  effe  facramentum, 
quo  Dominus  non  uentres  noftros ,  fed  animas  pa- 
fcere  uoluit.  ac  Chnftum  in  eo  quceramus,non  no- 
ftro  corpori^nec  utfenfibus  carnis  noftrce  compre- 
hendi  poteft :  fedfic^  ut  anima  uelut  prcefentem  fibi 
datum  &  exhibitum  agnofcat .  Deniq;  ipfumfyiri- 
tualner  obtinere ,  fatis  habemus :  ficenimin  uitam 
ipfum  obtinebimus.quodipfum eft  percepiffe.quic- 
quid  exfcramentofruclus  percipi  poteft.  Hanc  co 
gitationem  uh  quis  ammo  prafumpferit  ac  medita- 
tusfuerit,facilcintelliget7  quomodo  Chrifii  corpus 

q  infacra 


24*     CHRIST*     RELIGIONIS 

\n  facramento  nobis  offeratur.  nempe,  uere  &  efft- 
caciter:de  natura  ipfa  corpons  minime  fohcitus  erit. 
Hcec  quia  minus  ufitata  funt  ( quodvauci  hatienus 
rem  acu  tetigerunt )  plunbus  uerbis  illuftran  forte 
opusfuerit.  Itafyfic  infumma  habendum  eft.Chri- 
ftus->  ut  ueram  noftram  carnem  mduit^  cum  e  uirgi- 
ne  natus  eftnn  uera  carne  noftra  vaffus  e>%cum  pro- 
nobis  fatisfecit:  ita  eandem  ueram  carnem  <&  refur- 
gendo  recefity  &  in  ccelufuftulit.  Wcec  enim  nobis 
noftrce  rejurreclionis^  in  ccelum  afcenfwms  ft>e$ 
gfl ,  cjuod  Chnftus  refurrexit ,  &  afcendit .  Porro 
quam  infirma  &ftagdisfyesforet  ifta^nift  hcec  ipft 
noftra  caro  in  Chrifto  uere  fufcxtata^  in  regnum 
calorum  ingreffa  effetl  Atqui  hcec  eR  vervetua  cor 
foris  ueritas7ut  loco  conimeatury  utfuis  dimenftoni 
bus  conhetyUt  fuam  faciem  habeat.Scio  quid  camU 
lentur  ceruicofi  quidam ,  quo  errorem  femel  fufce- 
ptum  obftmate  tueantur:  non  alias  unquam  dimen- 
fiones  habuifje  Chnfti  carnemynifi  cuam  longe  la- 
teife  ccelum&terra  vatent.  Qupdautemvuerex 
utero  natus  fiuquod  creuerit,  quod  in  cruce  exvan 
fus.quod  fepulchro  inclufus:  id  diftpenfatione  quadx 
faCtu-yUt  nafcendi-,monendi,  cceterisq-  humanis  oftfi 
ctjs  deftmgeretur  ♦  Quodfohta  corvonsftpecie  vo& 

refurre- 


INSTITVTIO*  245 

refurreclionem  confyeclus  fuerit ,  quod  in  ccelum 
affumptus^  quodpottremo  etiampo{iafcenfionemy 
Stephano  & Pauio uifus :  eadem id difyenjationefa  t  cor.u 
ftww,  ut  regem  fe  in  ccelo  conflitutum  hominum  Afto,  7, 
afyeftui declararet.  Quid hoc e*%  nifi  Maraonem 
ex  inferis  fufatarel  Qms  enim  dubitet  corpus  Chri 
fii  phantafticumfuiffe,  fi  ea  conditione  fuitlAllegat 
qiiodaChriftoipfo  diftum  e&  Nemo  afcenditin  \oan$ 
ccelum,  nifi  qui  defcendit  e  ccelo:  filius  hominis,  qui 
in  ccelo  efl.Verumfunt  ne  obtufo  adeofenfi^utnon 
mdeant  id ditlum  per  comunicationem  idiomatum* 
QwtUteraPauioDominusglorice  crucifixus  dia-  i,Cor.i 
tur,  non  quia  fecundum  diumitatem  fitpaffus  :fed 
quia  ChnRus ,  qui  abie&us  &  contemptus  in  car~ 
nepaiiebaturfidem  Deuserat&Dommus  glorice. 
AdbuncmoduO'  fiiius  hominisin  ccelo  erat^uid 
ipfe idem  Chnftus ,  quifecundum  carnemhommis 
fihus  habitabat  in  term,  Deus  erat  in  ccelo.  Qua  nt 
tione.eo  ipfo  loco,  defcendijfe dicitur  fecundum  di- 
uimtatem .  non  quod  diuimtas  cceium  reliquerit ,  ut 
in  ergaftulum  corporis  fe  abderet:  fed  quiasametfi 
omniaimpleret^  in  ipfa  tamen  Chrifti  humanitate  c0f0nr4 
corporahter?id  efl.naturaliter  babitabat&  ineffa- 
bdicjuodammodo.  Ahjpaulo  argutius  elabuntur. 

q     i  corpus 


244     CHRIST*     RELIGIONIS 

corpus  hoc^quod in  facramento  exhibetur ,  glorio- 

fum  effe  £r  immortale.  Itafy  nihil  abfurdi  efje.fi  plu 

ribus  in  locis.finullo  locojfi  nullaforma,  fub  facra- 

mento  contmeatur.Sed  quaroyquale  dabat  difcipu- 

hs  Dominus  pridie  quam  pateretur*  an  no  uerba  /b- 

nant,mortale  illud^uodflatim  tradendum  eraude- 

diffeiiam  antea,  inquiunufuam  vlonam  tribus  difci- 

[attb.  1 7  pults  in  monte  Thabor  confyiciendam  dederat.  V  e- 

rumid  qutdemeft.fedea  claritate  guflum  tantum 

fuce  immortalitatis  ad  boraillis  prabebat.Cum  uero 

corpusfuum  in  ultima  ccena  dihrtbueretjmminebat 

iam  lam  hora ,  fia  a  Deo  percuffus  <&  humdiatus^ 

fine  decore^ut  leprofus.taceret.  tantu  abeft,  ut  tunc 

glortam  fuam  profcrreuellet.  Et  hic  quantaMarcio- 

mfenefira  aperttur ,  fi  CbrtRi  corpusunoinloco 

mortale  &  humile  uidebatur ,  in  aho  immortale  & 

glonofum  tenebatur?  fed  ad  tantum  abfurdum  cpn~ 

niueo .  Tantu  de  corpore  glonofo  mihi  reff>ondeaty 

an  non  tamen  corpusfit  ?  E# ,  inquiunh  ocnPTro^ 

•7ffoA\inp7ro^ ,  awjuccbsoy^ccwdrfoy.  ld  uero  efiy 

non  uno  cjuidem  uerbofedperiphrafi,fytritum  uo- 

care.  Aut  negemus  plane  carnis  refurretttonem.aut 

cum  refurrexerit ,  carnem  fore  confiteamur:quce <t 

fytritu  in  hoc  differtyquia  loaffaao  clauditur.quu 

uidetiiTy 


INSTITVTIO*  245 

v'idetur,cjuia  tangitur.  Neq;  uel  tantillum  illis  patro- 
anatur,  quod toties  obiecxant ,  Chnfium  ad  difci-  \0#i.  10 
fulos  intraffe  ianuis  claufis  Antrauit  certe,  mirabili 
ingreffu.nefy  enimauteas  ui perfregit ,  autexpe- 
Ctauitdum  hominis  manuapenrentur:  fed  omnefi- 
li  obfiaculu  cctderefua  uirtutefcat.  Cceterum  m- 
greffuSyCorporisueritatemdifcipuhsapprobauit:  Vi  mc.14 
dete?inGuiu&palpate:  quia  fjpintus  carnem  &  offa 
non  habet.Engloriofum  Chrifti  corpus,uerum  effe 
probatur:  qtiia  palpan  &  uideri  potefi .  Aufer  tfta: 
lam  ueru  corpus  efe  definet.Hic,  ut  nobis  muidiam 
faciantj de omnipotentisDei potentia  malignenos 
hqui  crimmantur.Sed  autftulte  errant^aut  mahtio- 
fe  mentiuntur .  Non  enim  hic  quceritur,  quid  Deus 
potueriufed  quiduoluerit.  Affirmamus  autem  idfa- 
£ium  effe^uod  illi  placitu  erat.Placuit  autem,  Ghri 
flumfratnbusper  omniafimilemfcri-,excepto  pec- 
cato .  Qualis efi hoflra  caro f nonne cjuce certafua 
dimenfione  conflattquce  loco  cGntinetur^ucetan- 
giturtcjUctmdctur.Et  curyinquiunt,  nofaaatDeusy 
ut  caro  eadem^plura  diuerfacy  loca  occupettut  nullo 
loco  contineatur?  ut  modo  t&fpeae  careatilnfane, 
quid  a  Dei  potentia  poftulas,  urcarnem  faciahfimul 
effe ,  £f  non  effe  carnem  tperinde  acfi  infles,  ut  lu- 
q    }  cemfacmt 


14*      CHRIST*    RELIGIONlS 

cem,faciat  fimul  effe  lucem  &  tenehras.  ht  lucem7 
uult  effe  lucemttenebras^tenebrasxarnemycarnem. 
Conuertet  quidem  cum  uolet  tenebras  m  lucem,  & 
lucem  in  tenebras .  fed  cum  exigis ,  ut  lux  <&  tene- 
hrce  non  differant ,  quid  aliud  quam  ordmem  fapien 
tice  Dei  peruertis? carnem  igitur-,  Carnem  effe  opor 
tettfyintumfyiritum.  unumquodfy  qua  a  Deolege. 
CjT  conditione  creatum  eft .  Ea  uero  e$  carnis  con- 
4itioy  ut  uno  certo'que  loco ,  ut  fua  dimenfioney 
utfuaforma  conhet  .  Ea  conditwne  carnem  induit 
Chnftus-,  cui  incorruptionem  quidem  &  gloriam 
AHoa  dedit :  naturam  &  uentatem  non  abftuht.  Pla- 
num  mm  eft  clarumque  feriptur*  teftimoniumy 
quod  in  coelum  afcendent.fic  uenturus ,  quomodo 
afcendere  uifus  e  fl.Nec  eft  quod  adhuc  refiliant  ifti 
feruicaces-,  uifibilem  afcendiffe  &  reuerfurum,  in- 
terimtamen  nobifcum  inuifiUlem  habitare.  fiqui- 
dem  carnemfehabere&offa  Dominus  nofterte- 
fiatus  efyquce  pdpari  &  uideri  poffent.Et  abire,  ac 
afcendere,  nonfyeciem  afcendentis  abeuntiscfe  dare 
fignificant :  fed  uere  idfacere-,  quoduerba  fonant. 
C<fterumytametficarnemfuam  a  nobis  fuftulity  & 
corfore  in  ccelun  afcendit:  ad  dexteram  tamen  f>a- 
msfedet*  hoc  e#,  mpotentia,  maieftate,  (fgloria 

fatris 


INSTITVTIO*  247 

pitris  regndt.  Roc  regnum  nec  ullis  locorum  fyacijs 
hmitatum ,  nec  ullis  dimenfwnibus  circunfcnptum: 
min  ChnRus  uirtutemfuam^ubicuncyplacuerityin 
ccelo  &  in  terra  exerat^uinfe  prcefentempotentia 
&  uirtute  exhibeat:  cjumfuis  femper  adfit^in  ijs  ui- 
uaty  eos  fuflineat,  confirmet,  uegetet,  conferueU  non 
fecus  acfi  corpore  adeffet.Secundu  hanc  rationem, 
corpus &  fenguis  Chrifti  mfacramento  nobis  cx- 
hibeturifecundum  prwrem^minime .  Docedi  cauftt-, 
dicimus  uere  &  efficacittr  exhiberi.non  autem  na- 
turaliter .  Qupfcdicet  ftgniftcamus ,  nonfubftan- 
tiam  xpfam  corporis,  feu  uerum  £r  naturale  Chrifti 
corpus  dlic  darvfed  omnia ,  cjuce  infuo  corpore  n  0- 
bis  beneftcia  Chriftus  prceRititLa  ePi  corpons  prae 
fentia^  cjuam  facramenii  ratio  poftulat.Quam  tanta 
uirtuteytantaq;  efficacia  hic  eminere  dicimus ,  ut  no 
modo  indubitatam  uitce  ceternce  ftduciam  animis  no 
ftns  afferat :  fed  de  carnis  etiam  noBrce  immortaU* 
tatefecuros  nos  reddat .  Siquidem  ab  immortali  eius 
carne  iam  uiuiftcatur ,  (*r  cjuodammodo  eius  immor 
tahtati  comunicat .  Qy  fupra  hcec ,  fuis  hyperbolis 
euehuntur^nihd  aliud  cjuam  tahbus  muolucris  ftmpli 
cem %r planam  uentatem obfcurant .  Qupd fiquis 
morofulus,exipftsChnfti  uerbisnobis  eiiamnum 
q   4.  contro- 


248      CHRIST*     RELIGIONIS 

controuerfiam  faciat,  <{uod  dixerit  Hoc  effe  corpus 
fuum^Hunc  effefuum  fanguine:  hic  uehmpauhfyer 
ntecum  reputet ,  de  facramento  nunc  haberi  fermo- 
nem>cuiu$  omnia  adfidem  referenda  funt.fidem  ue- 
ro  nos  ifiay  quam  enarrauimus ,  corporis  partiapa- 
tionenonminus  lauteaffluenterci-pafcimus:  quam 
<jui  ipfum  Chrihum  eccelo  detrahunt.ln  utrbis  ue- 
rofi  adeo  tenaciter  hceremus-,  tyuerba  luculente 
mihifuffragantur.  Quod  enim  w.atthceus  &  Mar~ 
cus  referunt.Dominu  uocaffe,poculu,fuumfangui- 
nem  noui  teHamenti ;  Lucas  &  Paulus  dicunutefta 
mentum  infanguine.Clames  lamjicety  hoc  effe  cor 
pus  &  fanguinemtego-contra  contendam^effe  tefta 
mentum  in  corpore  &  fangmne.Scripturce  interpre 

iontd.ii  tationem  ad  fidei  analogiam  exigere  mhet  Paulus: 
quam  in  hac  parte  mihi  pneclare  conftare  nihil  du- 
hium  eft.  Ipfe  ad  quam  fidei  amufimteformes->uide 

loin.Af  ris .  Qm enim rio confitetur lefum  in carne ueniffe, 
ex  Deo  non  eft.  Tu  hcet  difiimules,eum  carnis  fuce 
ueritatefyohas.  H<ec  cognitio  nosfacile  a  carna 
li  etiam  adoratione  abftrahet,  quam  peruerfatemeri 
tate  quidam  in  facramento  erexerunt ,  quod  fecum 
ita  fubducerenttSi  corpus  eh,<&  ariima  igitur^  di 
uinitasy  funt  una  cum  corpore :  qut  Um  diuelh  non 

(ofifunt. 


INSTITVTIO*  249 

poffunt .  itafyillic  adorandus  Chriftus.Enegregij 
noftri  partus,  ubi  femel  i  uerbo  Dei^adcerebn  no- 
flnfomnia  euagari  nobis  permiflmus.  Atfi.cjuade- 
cebatj  humihtate  omnes  fenfus  fui  cogitationes  fub 
uerlo  Dei  continmffent  talum  ratiocinationum  ar 
chite£tu  aufcultafjent  certe  quod  ipfe  dixit:  Accipi- 
fe,  manducatey  bibite  .huicife  mandato  paruiffenty 
quo  accipi  facramentum,  no  adorari  iubetJtac^  qui, 
utilDQmmo  mandatum  eft,  fine  adoratione  acci- 
fiunt ,  fecuri  funtfe  a  mandato  Dei  non  defleclerc. 
Quafecuntate nuila  maior confolatio accidere po- 
tefl.cum  quid  operis  inflituimus.rlabent  Apoflolo- 
rum  exemplum ,  quos  non  legimus  proftratos  ado- 
raffe:fcd,ut  eirant  difcumbentes ,  accepiffe  £7*  man~ 
ducaffe.  habet  Apofiolicce  ecclefi<e  ufum,  quce  non 
m  adoratione,  fed  in  fracuone  panis  comunicaflfe,  i 
Luca  narratur.  Habet  Apoflolicam  docirinam^qun 
Paulus  Corinthioruyi  eccleflam  inftituit>  profeffus  Aclo.  1 
feaDominoaccepiffe.quodtradebat. Qniadorat>  iXor.n 
comecluns  tantum^  nefcio  quibus  a  fenatisargu 
mentatiombus  mtuntur :  fyllabam  unaeuerbo  Dei 
prcetnidere  no  poffunt.  Nam  ut  maxime  uerba  cor- 
poris  &  fanguims  urgeant,  quis  tamenfanus  <&  /0- 
brius,corpus  Ckrifti,  Chrihufibi effe perfuadeat* 
q    5  ilidentur 


250       CHRfST,    RELIGIONIS 

Videntur  quidem  idfibifuis  fyllogifmis  pulchre  con 

ficere .  uerumfieorum  confaentias  grauiore  aliquo 

fenfu  exercen  contingat ,  facile  cum  fuis  fyllogifmis 

percellenturydifJoluenturji([uefcent :  uhi  certo  Dei 

uerbo  defcife  uidebunt(quo  uno  confiftunt  ariim<z 

noHrcCiCum  ad  rationem  uocantun&finecjuorfri 

rno  quocij  momento  labafcunt. )  Vfci  Apoftolorum 

docinnam  &  exempla  fibi  aduerfanfe  uerofolos 

fibi  autores  effe .  Accedent  ad  tales  impulfus  <&  alij 

non  leues  fiimuli,  Quidtan  res  erat  nullius  momen- 

ti,Deum  hacforma  adorare7  ut  nihil  nobis  prcefcri- 

beretur  f  an  tanta  leuitatefuerattentandum^  de  quo 

nullum  ufquam  uerbum  fatlumfueraty  cum  de  cul- 

tu  acglona  Dei  ageretur  f  ?r(£tereaycumfcrif>tura 

Chrifti  afcenfionem  diligenter  nobis  enarrauerity 

<\ua  corpons  fui  prcefeniia  aconfyeEiu  noRro  con- 

juetudineq;  fubduxit^uo  nobis  omnem  de  eo  carna 

Cebfpy  lem  cogitatione  excuteret:& quoties  Chrifli  memi 

i  -  nit-,  mentibus  furfum  erigi  moneat,  <&  ipfum  in  cce- 

lo  cjucerere,  fedentem  m  patris  dextera :  erat  potius 

in  cceloru  glona  fyintualiter  adorandus^  quam  exco 

gitandum  iftud  tam  penculofum  adoraiwms  genusy 

flenum  carnalis  craffe^  deDeo  &Chn$rloopi- 

riionis.Quare  quifacramenti  adoraiionem  excogi- 

tarunty 


INSTITVTICU  251- 

tarunt.eam  afeipfis  fomniarunt,  citra  fcripturam.in 
qua  nulk  huius  adorationis  mentio  oftcndi  poteft. 
qu*  fane  non  effet  prcetermiffa.fi  Deo  acceptafuif 
fet ,  Eo^.  Deum  contempferunt :  qui  fcnpturce  fuce  ^uU 
addere  non  minus  uetat,  qudm  ex  ea  quicqua  detra- 
here.  Ac  dum  fiue  fibi  hbidinis  arbitno^Deum  fabri 
caii  funt ,  derelicjuerunt  Deum  uiuentem.  Sicjuidem 
eius  dona^pro  datore  ipfo  coluerunt ,  Vbidupliciter 
feccatum  e$ .  nam  &  honor  Deo  raptus ,  ad  crea- 
turam  traduSius  efi:  &  ipfe  etiam  in  polluto  ac  pro- 
fhanatofuo  beneficio  mhonoratus^  dum  exfanfto 
eiusfacramctofaciu  eR  execrabile  idolu.  Nos  econ 
uerfo^ne  in  eandeincidamusfoueam-,  aures,ocu!os7 
corda ,  mentesy  linguas ,  fenitus  defigamus  in  facra 
Dei  docirina.  Eft  enm  eafyintusfan£iiy  optimi  ma 
giftrij  fcholaiin  <\uafic  proficitur,  ut  nihilfit  aliude 
afcifcendum.ignorandum  uero  hbenter,<juic<fuidin 
ea  non  docetur.  Hattenus  dtfferuimus,  quomodo 
noskce  apud  Deumfidei  feruiat.  Quando  autem  in 
facramento  hoc;tantamfu#  bonitatis  largitatemy 
cjuantam  frius  enarrauimus^nobis  in  memonam  Dq 
minus  reuocat ,  £7"  ad  eam  agnofcendam  nos  exci* 
tatifimul  admonet  ne  tam  effufie  bemgnitati  ingra- 
tifimus.  Quin  fotius  eam,  cjuibus  far  eft  laudibus, 

fnedice- 


<1$Z       CHRIST*      RELlGIONIS 

(radicemus,  &gratiarum  aclione  celebremusltatfe 
cumfacrameii  ipfius  inflitutum  Apoftohs  traderety 
ut  id  infui  memoriamfacerent,  docuit.  Qmd  ?au- 
lus  interpretatur,  morteDomini  nunciare.  idautem 
eft,  pubhceatc^  unofimulomnesore  palamfateriy 
totam  uit<£  acfalutis  fiduaain  morte  Domini  pofi- 
tam  nobis  effetut  noftra  illum  cQnfefioneglonfice- 
mus ,  &  ahos  noflro  exemplo  ad  dandailhgloriam 
exhortemur.Hic  apparetrurfumy  <jwo  facrametifco 
pusfyeftet.nempe,  ut  nos  in  mortis  Ckrifti  memo- 
ria  exerceat .  Qupd  enim  iubemur  mortem  Dom'ni 
annunciare,  donec  ad  ludicandum  ueniattnon  ahud 
eft^  nifiut  oris  confefiione  prcedicemus ,  quodfdes 
nofira  in  facramento  agnouit:  mortem  fahcet  Chri 
fli^noRraeffe uitam.Hic  fecundus  facramenti  ufust 
dui  ad  extremam  confefionem  attinet.  Temo, 
&  exhortationis  uice  nobisDominus  effe  uoluit: 
<fua  nulla  uehemetius  ad  charitatem,pacem,confen- 
fum^animarenos,  infamareq;pofit .  Namficfuum 
illic  corpus  nobis  Dominus  comuriicat,ut  unu  pror- 
fus  nobifcumfiat ,  noscfo  cum  illo .  Porro ,  cumnon 
nifiunum  ilh  corpusfit ,  cuius  nos  omnes  partiapes 
faciv.necejfe eft,&nos  omnesunum  corpus  huiuf- 
modipartiapatioefieri  ♦  Quam  unitatereprafentat 

panis, 


INSTITVTIO*  255 

panis ,  qui  in  facramentum  exhibetur :  qui  uelut  ex 
muhisgrams  confclus  e>%fic  comixtis  confufisfy 
ne  alterum  ab  altero  difcernere  liceat :  in  hunc  mo- 
dum  &  nos  tanta  ammorum  confenfione  coniun- 
£los  connexos^  effe  decet-,  ne  quid  difidij  aut  diui- 
fionis  intercedat.  \d  Pauh  uerbis  explican  malo.Ca  «.  Cor.10 
lix^nquit^benedicnonis  cui  benedicimus-,comunica 
tio  eft  fanguinis  Chriftr.&panis  benedifiionis  que 
frangimus.participatio  efi  corpons  Chnfti .  Itaque 
unum corpusfumuSjOmnes,  cjui de uno panepartici 
pamus.  Prtfdare  uero  in  facramento  profecerimusy 
fiimpreffa  infculptac^  animis  noRnsfuerit  hcec  co- 
gnatiomon  poffe  a  nobis  quenquam  exfratnbus  \<t 
dijraducisideru  contemni,  autullomodo  offendi: 
quinfimuhn  eo  Chnftumlcedamus?  traducamus^ri 
deamus,  cotemnamus.  non  poffenos  afratnbus  dif- 
fidere^uinfimula  Chriftodifiideamus.  Chnhum 
d  nobis  diligi  non  poffe ,  quin  ddigatur  in  fratnbus. 
Qualem corpons nofbri  curam gerimus,  talemfra- 
trum  quoq;gerendam,cjui  membra  funt  corporis  no 
flri.  Qupmodo  nulla  corporis  nofiri  pars  aliquo  do 
loris  fenfu  tangitur,  qui  non  in  alias  omnes  diffunda 
turiita  nonferendum  effe,fratrem  malo  aliquo  affi- 
ci^cuius  non  &  ipfi  compafione  tangamur.  Quant 

obrent 


2^4     CHRIST*    RELIGIONIS 

obrem  non  abs  re  Auguftinus ,  toties  facramentum 
hoc  appellat  chantatis  uinculum .  Quis  emm  acrior 
admoueriftimuluspoterat,  ad  exatandam  mutuam 
inter  nos  chantatem ,  quam  dum  Chnftus  feipfum 
nobis  donans ,  non  modofuo  nos  exemplo ,  ut  alter 
alteri  nos  mutuo  deuoueamus  ac  tradamus ,  muitat: 
fed  qiutenus  fefacit  omnium  communem,nos  quoc^ 
omnes  unum  infeipfo  effe  facit?  At  quemadmo- 
dum  fxcru  hunc  panem  czence  Domini  ,jyintualem 
effe  cibum  uidemus,  fuauem  ac  dehcatum  ijs,  quibus 
Chnhum  oflenditfuam  eff  uitam,  quos  adgratia- 
rum  aSiionemerigit,  quibusadmutuaminterfecha 
ritatem  exhortatio  efi:  itarurfum  in  nocentifiimum 
uenenum  v\s  uertitur,  quorumfdem  non  docet,  Z? 
quos  ad  confeffionem  laudis,  cbantatemq;  non  exci 
tat,Nam(utaitPaulus)  qui  indigne  manducant,  rei 
funt  corporis  &  fanguinis  Domini,iudiciumq;fibi 
manducant  &  bibunt,  non  dijudicantes  corpus  Do 
mini,  Qup  loco  obferuandum  eh,  non  difcerne- 
re  corpus  fy  fangmnem  Domini ,  £r  indigne  acci- 
fere,  pro  eodem  accepta  efje »  Tale  enim  hominum 
genus :  qui  fine  ulla  fidei  fcintilla ,  fine  ullo  chari- 
tatis  ftudio ,  ad  ufurpandam  ccenam  Domini ,  in- 
flar  porcorum,  fe  proripiunt:  mimme  difcermt  cor- 

pus 


INSTITVTIO*  255 

pus  Domlni .  Nam  quatenus  corpus  illud,  fuam  effc 
uitam  non  credunt ,  quapofiunt  contumelui  ipfum 
afficiunt,  omnifux  dignitate  fyoliantes :  <rc  demum 
fic acapiendo ,  propfcn^nt ^r  contaminant.  Qm 
tenus  uero  ahenati  afratribus  ac  difiidentes,  facrum 
corpons  Chrifti  fymbolum  cumfuis  difiidijs  commi 
fcere  audent:  noftatpereos^uo  minus  Chnfti  cor 
pus  dfcerpatur,  ac  membratim  ddanietur.  Itac^  notl 
immento  rei  funt  corporis  &  fanguinis  Dominij 
quod  fxcnlega  impietatefcede  adeo  polluunt.Uac  er 
go  indigna  manducatione  damnatione  fuamfibi  ac- 
cipiunt.  Nam  cum  nullam  in  Chnfto  fdem  repofi- 
tam  habeant,facramento  tamen  accepto  profitentur 
non  alibi,  \  in  eo  effefibi  falutr.omnemfydiam  fidu 
aaabiurat.  Quare  ipfifibi  funt  accufatores,  teftimo 
nium  ipfiaduerfum  fe  pronunciant,damnatwne ipfi 
fuam  obfignant.  Deinde  cum  odio  ac  maleuoletia  di 
mfi diftraSiicfeafratnbus,  hocefl,  Chriili mebnsy 
partein  Chnfto  nullahabeat :  teftificantur  tamen, 
hanc  unam  falutem  effe,  Chnfto  comumcare,  &  illi 
unitu  effe.Obiter  uero  adnotandu  eft,fruftra  locum 
iftu  toties  obieftanj)  reali  corpons  pnefentia.  Fau- 
lus,fateor,de  uero  Chnfti  corpore  loquiturfed  <\uo 
fenfu^uidere  hcet.ut  nihilfu  opus  pluribus  excufre.. 

E*m 


2$6      CHRIST,     RELIGIONIS 

Eam  ob  rem  prcecipit  Paulus ,  ut  probet  feipfum 
homo  j  antequade  hoc  pane  edat^aut  bibat  e  calice, 
Qup(ut  ego  quidemterpretor)uoluit,unumfiemc[; 
infedefcendere^  &  fecumreputare,  an  cordisfdu- 
cia  Chriftumferuatoremfuum  recognofcat,an  oris 
confefione  agnofcat^  an  Chrifli  exemplo  fefe  fra- 
tribus  dare  paratusfu ,  acfe  ijs  comimicare ,  quibus 
Chriftum  comunem  uidetian^  ut  ipfe  d  Chrifto  ha- 
beturjta  uicifimfratres  omnes  Jp  corpons  fui  mem 
bris  habeattan  eos  infkarmembrorufiorumfouere, 
tuerijuuare  cupiat.Non  quia  hcec,  tum  fidei,  tucha 
ritatis  officia,nuncperfe£iain  nobis  effe  pofimf.fed 
quia  huc  nos  contendere,  &  uotis  omnibus  ddjjpira 
re  oportetjUt  inchoatam  f.dem  magis  in  dies  ac  ma- 
gisaugeamus,  utimbecillam  charitatem  confirme- 
mus.     Quidam,  dum  homines  ad  eam  manducan- 
di  dignitatem  comparare  uolunt?  miferas  confcien- 
tias  torferunt  ac  diuexarunt  diris  modis :  nec  tamen 
quiccjuam  eorum^uce  in  rem  effent,attulerunt.  Di- 
gne  maducare  eos  dtxerut ,  qui  inftatu  gratice  efiet. 
htftatugraticeejfe,  interpretati  funt,  purumpurga- 
tuq-  omnipeccato  effe.Qup  dogmate  omnes->quot- 
quotinterTisun({uamfuerunty&funt  homines,  ab 
huiusfacrametiufuarcebantur.  Namfi  hocagitur> 

utno- 

i 


INSTITVTIO*  257 

ut  noftram  a  nobis  dignitatem  petamus ,  a£lum  de 
nobis  eft .  Ruina  tantum  &  confufio  nos  manent. 
Totis  licet  uiribus  adnitamur ,  no  aliud  f>roficiemu$y 
nifi  ut  tu  dcnufe  indignifiimifutunfimus,  cu  de  quct 
renda  dignitate  maxime  laboratum  d  nobis  fuerit* 
Qup  hmc  ulceri  mederentur?modum  excogitarunt 
acquirendce  dignitatis.Vt  quantum  in  nobis  eft,ex<t 
mine  habito,  repofcitacj;  d  nobis  failorum  omniu  rx 
tione,cotritioneyconfeftioneJatisfattioneynofiram 
indignitatem  expiaremus.  Quce  expiandi  ratio  <]ua- 
hsfit^erit  pofthac  afiior  dicedi  locus.Quodad  prce 
fens  inftitutum  attinet^  dico  hcec  ntmium  effe  ieiun<t 
euantda^folatta^coRernatis  deie£tis4>  confcientJjsy 
&  peccati  fui  horroreperculfis.Nafi  Dominus  iri- 
terdifio  neminem  in  ccence  fuce  participationem  ad- 
mittit^mfi  luftum  <*r  innocentemmon  leui  cautione 
opus  e  /} ,  quce  ahquem  fuce  iuftitice  fecurum  reddaty 
quad  Deo  requiri  audit.Vnde  uero  hcec  nobts  con~ 
prmatur  fecuritas->apud  Deum  defun&os  effe^uife 
cerunt  quodinfe  efcQupd  fi  etiam  itaeffet^uan- 
do  tamen  erit^ut  fyondere  quts  fibi  audeatfc  fecijfe 
quod  infe  erat .  \ta  cum  nulla  certa  noftrce  digntta- 
tis  fecuntas  proponatunmaneret  femper  claufus  adi 
tus}horribih  dlo  interdiclo  7  quo  ediatur-,  iuiicium 


258      CHRIST,       RELIGIONIS 

fibi  manducare&biberej  quiindigne  manducant 
&  bibunt ,  Nunc  iudicarepromptum  eft ,  quahsfit 
doSirma,  <&  d  <jho  dutore  profeciajit,  quce  miferos 
peccatores  kuius  facramenti  confoiatione  fic  orbat 
&fyohat:in  quo  tamen  omnes  Euangety delicice  no 
hsproponebdtur.  Certe  diabolus  tmllo  maioricom 
pendio  homines  perdere  poterat:  quamfic  eos  infd- 
tuando ,  neguftum  &faporem  talis  ahmenti  perci- 
perent^uo  eos  opnmus  pater  cceleftis  pajcere  uoluc 
rat  i  Ne  igitur  in  huiufmodi  confufionem&prccci- 
puium  ruamus-,  meminerimus  has  ficrts  epulas  egro 
tis  effe  pharmacum ,  peccatonbus  folaiium,  pauperi 
bus  largitionem:^uafanis^uhis^diuitibus,fic[ui 
repenn  poffent^  nullum  afferrent  operapreaum* 
Ham  cum  m  illis  C  hnfxus  nobis  m  cihum  deturjn* 
telligimus  nosyfine  ipfo  >  tabefcerey  liqui ,  deficere* 
Deinde  cum  m  uitam  detur ,  intelligimus  nos ,  fine 
ipfo,  in  nobis  plane  mortuos  effe.Quare  ea  e$  digni 
tas^uam  unam  &  optimam  affene  Deo  poffum  usi 
fi  noftram  ei  uditatem ,  &  (ut  ita  locjuar)indignitd- 
tem  offeramus-,  utfua  mifencordia  nosfe  dignosfd- 
ciatfi  animos  in  nobis  defyondeamus^utnos  in  ipfo 
confolemur:  fi  nos  humiliemus,  ut  ab  ipjo  erigamun 
fi  nos  accufemus ,  ut  ab  ipfo  wftificemurFrcetered* 

ful 


INSTITVTIO*  I59 

fi  ad  eam,  quam  infua  coena  nobis  comendat,  unita* 
tem  adfbiremus,  &  cjuemadmodu  nos  omnes,  unum 
m  feipfo  effe  facit :  ita  unam  ommum  animam ,  cor 
unumjinguam  unam  nobis  omnibus  op:cm>:s.  llcec 
fiperpenfa^  meditata  habuenmus,  nunftamnos 
illce  cogitationes  perturbabunt:Nos  bonoru  omnvb 
egeni  &  nudi ,  nos  peccatorum  fordibus  mquinati, 
nos  femimortui-,  quomodo  corpus  Domini  digne 
manducaremus  f  Magis  cogitabimusy  nospauperesy 
ueriire  ad  benignum  largitore:  agros ,  ad  medicumi 
feccatores-,  adfaluatorem .  dignitatem  illam ,  qu<z 
aDeo  mandatur,fide  praecipue  coftare:  cjuce  omnia 
in  Deo^nibdin  nobis  reponit.  deinde,  cbaritate ,  Et 
eam  quidem  ipfam ,  magis  Deo  imperfeciam  offeri- 
mus,  ut  ipfam  in  melius  augeat:  quam  pr<tftamus. 

Aftj  nobifcum  in  boc  confentientes,  dignitatem 
ipfxm  infide  fy  charitate  pofitam  effe:  in  modo  ta- 
men  ipfo  dignitatis  longe  aberrarunt.  fidei  pcrfeRio 
nem  exigenteSyCuinihilomninoaccederepofiit:  & 
cbaritatem  parem  ei ,  <m  nobifcum  Cbnhus  egit. 
Ateo  ipfo  omnes  ab  buius  ccena  facrofantiu  ac- 
ceffu^non  fecus  acpnores  illijabigunt.Si  emm  obti- 
neret  eorum  fententia,  nemo  nifi  mdigne  accipereii 
quando  ad  unum  omnes  rei  conuiclic^  fuce  imperfe- 

r       *  ttlQM$ 


z6o       CHRJST*     RELIGIONIS 

ttioriis  tenerentur.  Er  fane  nimlj  ftuporis ,  ne  dicam 

flohditatis.fuit :  eam  perfeEiionem  in  reapiendo  fa- 

cramento  requirere,  quce  facramentu  imtum  fuper- 

uacuumq;  faciat.  quod  non  perfeclis  inftitutum  efty 

fed  mfirmis  ac  debihbus:  ad  uelhcandu,  exatanduy 

flimulandum,  exercendum\  fidei  <&  charttatis  defe- 

£tum.    Qiue  de  facramento  hoc  haSienus  differui 

mus.abunde  oRendunt,  non  inflitutum  idcofuijfe, 

ut  femel  quotannis  acciperetur->id<fe  perfunftorie\ ut 

nunc  publici  moris  e/l:  uerum ,  quofrequenti  in  ufii 

ChriPtiariis  omnibus  effet^utfiequeti  memoriapafi 

fionem  Chrifti  repeterent.  Qua  recordatione  &fi 

dem  fuamfuftinerent  ac  roborarent,  tyfefe  ad  con 

fefiionem  laudis  canendamy  bomtatemfy  eius  prcedi 

candam  hortarentur-,  &  quapoftremo  mutuacha- 

ritatem  alerent:  &fibietiaminter  feteftificaretury 

.  cuius  copulam  in  unitate  corporis  ChriFxi  uiderenU 

. Qupties enim  fymbolo  corporis  Domini communi 

«  camus?uelut  data  &  accepta  teffera,  alter  alteri  nos 

uicifiim  obftringimus  ad  omnia  dileftwnis  officiay 

ut  ne  quid  admittat  nohrum  quifyiam ,  quofiatrem 

lcedatme  quidprcetermittat ,  quo  eum  luuare  pofiit-, 

ubi  necefiitas  poftulet .  Talemfuiffe  ecclefice  Apo- 

Atfo.  i  ftohctf  ufum  lucas  in  Attis  comemoratjcumfideles 

ait 


INSTITVTIO*  26l 

ait'perfcuerantes  fuiffe  in  dotlrina  hpoholorum, 
comunicationefiaRione  panisy  <&  orationibus.  Sic 
agendum  omnino  erat^ut  nullus  ecclefi*  conuentus 
feretfine  uerbo,  orationibus,participatione  ccen<£y 
&  eleemofinis .  Wunc  et  apud  Corinthiosfuiffe  in- 
fiitutum  ordmemjatis  ex  Paulo  coijcerehcet.Et  fa- 
ne  h&c  confuetudo,  qucefemel  quotannis  comunica, 
reiubet,  certifimum  eft  diaboh  inuentuxuiufcuncfe 
tande  minifleno  inuetlafuerit.  hiunt  Zepherinum  Zephcr» 
eius  decretifmffeautorem.(juodtalefuiffe  mihi  non 
perfuadeo^ualenunc  habemusllle  enimfoo  inflitu 
to,  nofortepef?imeeccleficeconfulebaty  ut  tuerant 
tempora.Minime  enim  dubiu  efl,  quin  tumfacra  cez 
tia  proponereturfidelibus->auoties  m  ccetum  conue- 
mrentyCjuin  bona  eorum  pars  comunicaret.Sed  cum 
uix  unqua eueniret ,  utomnesfimulcomunicarent: 
effetuero  neceffe0eos?qui  permixti  erant  prophams 
^ridololatris^externo  aliquofymbolofidefuam  te- 
fian:diem  illum^  ordinis  &  pohtice  caufayuir  fanttus 
fiatuerat:  quototus  Chriftianorupopulusfideicon 
fefione^participationeccence  Dominijederet,  Cce- 
teru  nihilo  propterea  rarius  comunicare  definebant. 
Quando  no  ita multo ante  inftitutum ab hnacleto 
fueratjHt  omnes  quotidie  Chnhiani  comunicarenu 

r    %  Verum 


l6l     CHRIST,    RELIGIONIS 

Verum  probum  alioqui  Zepherini  Mitutumy  male 
detorfit  pofterttas ,  cum  certa  lex  de  una  quotannis 
comuntcattone  poftta  efl :  cpiafaEtu  eh.utfere  oesy 
cumfemel comunicaueruni ,  quafi  in  reliquum  anni 
tempus pulchre defun£liyin  utramc^  aurefecuri  dor 
nwmt.Longealiterfa£ium  oportuit.fingulis,  admU 
nimum,  hebdomarlhus proponcnda  erat  Chriflia- 
norumccetui  menfa  Domini,  declarandce  promifiio 
nes>qua  nos  tn  eafyintualiter  pafcerent.nullus  qui- 
dem  necefttate  cogendusifed  cohortadt  omnes ,  £r 
fttmuladi\obturgadus  eiiaignauorutorpor.  Omnes 
%regatim>utfame\tci,ad  tales  lautttias  conueritffent. 
Now  iniuria  tgttur  principio  coqueftusfum ,  dtaboli 
wrte  intrufam  hanc  confuetudtnem:  quce  dum  unum 
mni  diem  prcefcrtbit ,  in  totu  anriu  focordes  reddtU 
Ex  eadem  prodijt  offtctna  &  altera  conftttutio, 
quce  dimidta  ccence  partem  meliort  popult  Det  nume 
ro  uelfurata  e^uel  eripuit.  nempe,  fymboltifangui 
rits :  quod  laicts  fy  prophankyhis  fcthcet  tituhs  Dei 
hceredttatem  infigniunt )  tnterdictum,  ptucts  ra- 
[itth*i6  jjw  &  unSiis  tnpeculium  cefitt.  Hdi&um  ceterni 
Dei  e$,  ut  omnes  btbcint:  quod  homo  noua  & 
contraria  lege  anttcjvzre ,  tyahogare  audet-,  edi- 
cen$7  ne  omnes  btbantAc  neftae  rattone  aduerfus 

Deum 


INSTITVTIO*  2^5 

Deum  fuumpugnenttales  legislatores.pericula  ob~ 
tcndunt  qucc  acadere  pcffentSi  omnibus  paftim  ex 
foneretur  facer  \:\c  cahx.Acji  ab  ceterna  dei  fapien 
tia  proj  ^ecia  ea,&  animaduerfa  non  effent.Deinde 
argutefciii^racioananturyV.num  pro  duobus  effc 
fatis.Namficorpus  eft.inquiutjotus  Chnftus  eft7 
qui  a  fuo  cvrpore  ladiuelh  non  potefl.Ergo  &  cor- 
fus  fanguinem  cople&itur.  Enfenfus  nofiri  cu  Deo 
confenfum,ubi,ueltantdkm  laxis  habemsjafcmre 
ferocirec^  ccepit.Dominus.panem  cftendes.corpus 
fuum  effe  diat.cahce dum  oflendit,fingume  uocat. 
Humance  rationis  audacia  contra  redamat ,  panem 
effe fanguine^uinu effe corpus.Ac fiDominus nuU  i^atth . ^ 
la  caufa.corpusfuu d  fanguine,<&  uerbis.ey  fignis-,  Luc.  x4 
diftinxiffet:& unqfando  auditu  effet,  corpus  Chri  loan.  i$ 
fii.aut  fanguine.Deum  &  homineappellari.Sanefi 
defignare  fe  totu  uoluifjet,  dicere  poterat,  Egofum: 
quahter  loqui  infcripturis  cofueuit.non  aut.Hoc  e/l 
corpus  meu.hk  efl  fanguis  n  eus.Equidefciofitha- 
ttae  mimftros,  ut  folene  dhs  eft  fcripturas  ludibrio  ha 
here,  hic  ludere  et  cauillamfolos  Apoftolos  in  huius 
ccenceparticipationea  Chnfto admiffos.cjuos  iain 
facrifcoru  ordine  allegiffet  O'  cooptaffet.  Velim  ta- 
mcmihi  ad  quin  j  poftulata  refyodeat,  qbus  elabi  no 
t    4.         (oteruntj 


2^4       CHRIST*      RELIGIONIS 

(oterutyCiuinftcile  cufuis  medaajs  reuincantur.Pri 

muquo  oraculo  reuelatababetbanc  folutione,  tam 

«lienam  a  uerbo  Deif  Scriptura  duodecim  recenfet, 

qui  accubuennt  cum  lefu;  fednon  ita  Chnfti  digni- 

j,  tatem  obfcurat^  utfacnficos  eos  appellet.De  quo  n  o 

'Ifhfh  mme f°^eafU0 l°C0& fl duodecim tum dedit,prce- 

ca.6  xl  cepittamenutficfacerent»nemf>e,utficinterfedi 

ri.hili.li.  ftrfouerent.Secundo,  curmelwreillofeculo,  abapo 

cap.  30.  ftohsadmilleufyannos  pofteayfineexceptione,o- 

bryfo.ad  mnesfiebantutriufcfefymboli  participesf  ignorabat 

noc.pap.  ne uetus  ecclefia,  quos  Cbriftus  comuas  adccenam 

exilfuo.  fuam admifififettPerditifiima impudentice  fuent,bic 

Kg.  epifl.  reftitare  &  tergiuerfanAExtat  ecclefiaftic<e  bifto- 

y.et pri  rice^  extant ueterum libri-,  qui  aperta  buiusrei tefti- 

e  ad  lan.  monia  fngg^unt.  Tertio-,  cur  de  pane  fimphciter  di- 

icron.  in  Xlt^ut  ejerent.je  ca\[ce^ ut  omnes  biberenthc fi  fa- 

t  l  \  b  x^m<£  Mlkditrt1  ex  deftinato  occurrere  uoluiffet. 

refurrc'  Quarto.fi  fua  ccena  Dominus  folos  facnficos0  ut 

r.  Cypr.  ipfmoluntidignatusefaquisunquamkominumau- 

>m.  5 .  de  fus  effei->  uocare  in  participationem  extraneos,qui  a 

pfis,  O"    Domino  exclufi  efient?  &  partiapationem  quidem 

zna  dom.  eius  doni,  cuius  penesfe  poteftas  no  effet:  nullo  eius 

biflMb.t.  mandato,  qmfolus  dare  poterat.  Imo  qua  idfiducia 

iflok  *.    hodie  ufurpant,  ut  plebecukt  fymbolum  Cbrifti  cor 

poris 


INSTITVTICU  265 

f>oris  diftnbuanu  finullu  habent  Domini  uel  man- 
datum.uel  exemplum'.Qu\nto,an  mentiebaturPau 
lus  cum  dicebat  Connthtjs ,  fe  accepiffe i  Domino  *< 
quod  ilhs  tradideratiNam  poftea  traditionem  deck 
rauutomnes  promifcue  utri^  fymbolo  communi- 
carent.  QucdfiaDomino  Paulus  acceperat,  om- 
nesfine  difcnmine  admittendos,  uideant  a  cjuo  acce 
fermt ,  qui  uniuerfam  pene  Dei  plebem  abigunt. 
quando  lam  Deum  autorem  prcetendere  nopopunt: 
cpud  fie  non  eft7  eft  &  no.  Er  adhuc  tales  abomm 
tiones  nomine  ecclefice  prceteximus,&  hoc  prcetex 
tu  defcndimusfquafiuero  aut  ifti  antichnfthecclefu 
fint,  qui  Chrifti  doclrmam  &  inftitutiones  tam  ex 
facili  proterunt,  diftipant,  abrogant:  aut  apoftolica 
ecclefia,  ecclefta  nofuerit ,  in  qua  tota  uis  religionis 
effioruit.  Uis  etfimdib. inuentis  conatus  eh  fathan 
uelut  offufis  tenebnsfacram  Chrifti  ccenainfufca- 
rc  &  incjumare:  nefaltem  eius  puntas  in  ecclefia  re 
imeretur.  Sed  horrendce  abominationis  caput  fmty 
cum  fignum  extulity  quo  nomodo  obfcuraretur  & 
peruerteretur:  fed  penitus  obhterata  &  qfcolita  eua- 
nefcereu,  &  ex  hominu  memoria  excideret.nempey 
cu  ptftdetiftimo  errore  totu  pene  orbem  occcecamty 
ut  credcret  Miffamfacrificiu  et  oblatione  effe  ad  im 
r    5  petrandam 


166  CHRIST,  RELIGIONTS 
fetrandam  peccatorum  remifiionem.Quam  altas  rt 
dicesfixerit  h<ec  peftis,  fcio  :quantafub  ftecie  boni 
lateat,  ut  nomen  Ghrifti  pr<tferat:ut  uno  miffie  n  o- 
tmne,totamfideifummacomp\ecli  fe  multi  credant. 
Sed  ubi  uerbo  Dei clanfiime  coprobatufuerit, hanc 
quatmisfucataetfjflendidamiffam,  infigni  cotume 
ha  Chrifiu  afficere:  cruceeius  fepehre  &  opprme- 
r*,morte  eius  in  obhmone  tradere:fiuciu,<{ui  ex ex 
nobis  prouemebat,  tollere:  facramentu,  quo  mortis 
tnemona  reli&h  erauencruare  &  difiipare:an  erunt 
alU  taprofundce  radices,  quas  no  ualidifiima  hcec  fe 
cms,Verbum,  inquam,Dei  euellattAnullatamfye 
ciofafacies,  fub  qua  lates  malu  \ux  h*c  non  prodzti 
Ohendmus  ergo  quodprimo  loco  propofitnm  efty 
mtolerabilem  illic  blafpemia  ac  contumeham  C hri- 
r*  ^t?*  fto  irrogarifaccrdos  enim  etpotifex  a  paire  cofccra 
r  i0t  tus  eft,  no  ad  tepus,  quomodo  illi  m  ueteri  teftameto 
coftuutilegutur:  quoru  cu  uita  mortalis  effet,facer- 
dotiu  immortale  effe  non  poterat.Quare  et  fucceffo 
ribus  opus  erauq  fubindein  demortuoru  locufubro- 
garetur.  fy  Chrifto,  q  immortahseft,  uicariufubfti 
tui  minime  neceffe  eft.  \tafr  a  patre  defignatus  eftfit 
Lito,  cerdos  in  ctternu,  fecudu  ordme  Mclchi^edech ,  ut 
\.  14,     tfternu  ^maneie  facerdotiofungeretur.hoc  myfte- 

rmm 


INSTITVTIO,  Z6? 

ttu  in  Melchi^edech  ante  multofiguratufuerat.<iuc 
ubifcriptura  jemel  mduxit  facerdoteDei  uiuentis7 
ms^  poRea  meminit:  acfi  nullu  uitae  finem  habuif 
fet.  Hac  fimihtudine  Chriftus  fecudu  eius  ordmem 
facerdos  di£lus\eft.lam  uero  qm  quotidie  facnficant7 
oblationibus  facerdotes  prdficiat  neceffe  eft:  cjuos 
ChriRo,  uelut  fucceffores  &  uicanos-,  fubrogant. 
Qua  fubrogationenon modo  Chriftu  fuo  honore 
ftoliat,  &  aternifacerdotij  pnerogatiuaillirapiut: 
fed  e  dextera  patris  deturbare  ipfum  conatur-,  in  <[ua 
federe  immortalis  no  poteft,  cjnfimul  aternus  facer- 
dos  maneat.  Ne <j.  caufficetur^  nofuffci  fuosfacri- 
ficulos  Cfcr/tfo,  cjuafidemortuo:  fed  fufiraganeos 
dutaxat  effe  aterni  eius  facerdottj^  proptereafta* 
re  no  definit.  Verbis  enim  apoftohfortius  coftnngu- 
tur ,  quam  utfic  elabi  poffmt.nempe^alios  pluresfa.  ♦ 
£ios  effe  facerdotes^a  morte  impediretur  permane- 
re.Chriftusergo,  g  mortenonimpeditur^unuseH: 
nec  cofortib.  indiget.  Altera  miffa  uirtus  propofna 
tratjfy  Chrifti  cruce etpaffwne obruit  et  oppnmit. 
Hoc  qdem  certifiimum  eft.namfi  Chriftus  in  cruce 
femeiipfum  infacrifiou  obtulity  quo  nos  in  perpetu- 
umfan£lficaret0&<eternaredeptione  nobis  qucere 
ret:  haud  dubieuis  atque  efficatia  eius  facrficij  nullo 

finc 


Z6$       CHRIST,     RELIGIONIS 

fine  per&tf,  AJio<jwi  nihilo  honorficentius  de  Cbri 
ftofentiremH$y  quade  bobus  <&  mtulis,  <jui  fub  lege 
immolabanturtquorum  obktiones  ex  eo  inefficaces 
arguuntur&imbealUj  quod  fepius  iterabantur. 
Qmreaut  ChriHi  ficnficio,quodm  crucepraRi- 
titjfurgationis  <etern<e  uim  defuiffe  fatendum  erit: 
aut  unofemelfacrtficio  Chrifiusyn  omnia  feculay 

»%9.to  defun&u  effe.ldeft quod dicit  Apoftolus,Summum 
buc  pontfice  C  hrifium ,  femel  per  immolatione  fui 
apparuiffe,  fub  confummationem  feculi ,  adpeccati 
profiigationem.item^  Voluntate  Dei  nos  fanftfica- 
tos  effe  per  oblationem  corpons  lefu  ChriRiJemeL 
item ,  Chnftum  una  oblatione  in  perpetuti  confum 
maffefan&ficatos .  Hoc&poftremafuauocej  & 

\0in.19  interultimos  fymtusedita,  Chnftus  fignficauit: 
cum  dixity  Confummatum  efi .  Solemus  extremas 
morientium  uocespro  oracuhs  obferuare.  Chnftus 
moriens  teRaturuno  fuo  facnficio  perfectum  effe 
tyimpletum,quicquidinf<i\utem  nolbram  erat.Nos 
huiufmodi  facrificio ,  cwus  perfettionem  luculente 
adeo  comendamu  <[uafi  imperfetxo^  innumera  quo- 
tidieaffuimus .  Quando  facrofantlum  Dei  uerbum 
non  ajfirmat  modofied  clamat  etiam  &  coteftatury 
hocfacrficiufemelperatlufuiffe^eius  mm  ceternam 

permanere 


INSTITVTIO*  269 

fermanere.ciui  aliud  poftulanu  nonne  ipfum  imper- 
fettionis  infimulant  &  infrmitatis  f  Ar  uero  mifft, 
quce  bac  lege  tradita  eR,vx  millies  centenafacnficia 
infingulos  dies  peragatur.c^uo  fye£lat>nifi  ut  Chri 
fii  pafiioyqua  unicam  bosliam  fepatri  obtuht,fepul- 
tafubmerfac^  lacead  Qms ,  nifi  ccecus^non  mdeaty 
fatbance  audaaamfuiffe  •>  quceueritati  adeoapertce 
ac  dilucidce  oblutl.aretur.Nec  me  latet^uibus  prct- 
ftigijs  hanc  fuamfraudem  prcetexere  foleat  pater  ille 
mendacij:  Nonuanaeffe,  necdiuerfafacrifcia^fed 
unum  idemfcepius  repeti.  Verum  talesfumi  nullo  ne 
gocio  difcutiuntur.Tota  enim  difyutatione  conten- 
dit  Apojhlus.no  modo  nulla  alia  effe  facrificia ,  fed 
unum  illud  femel  oblatumfuiffe,  nec  amplius  iteran- 
dum.     Nunc  defcendo  ad  tertias  Miffce  partes.  ubi 
exphcandu  eft,  quomodo  ueram  &  unam  mortem 
Chrifti  obhteret ,  & e x  hominum  memoria  excu- 
tiat .  Nam  ut  inter  homines  teftamenti  confirmatio  Hebr.9 
d  morte  teftatons  pendetnta  etiam  teRamentu,  quo 
nos  peccatorum  remifiione,  <&  ceterna  iuftitia  dona 
mumorte  fua  confirmauit  Dominus  nofter .  In  hoc 
tehamento  cjtii  uahare  quicquam  aut  innouare  au- 
dent.mortem  eius  abnegant0&  tancjuam  nullius  mo 
menti babentf  Qmd uero di Miffa,  nifi nouum & 
■  prorfus 


207       CHRIST*    RELIGIONIS 

prorfus  dmerfitm  tcflamentum?  Quid  enimUn  non 

finwtU  Mffie  nouam  peccatorum  remifiionem ,  no 

mm  iuftiti<eacquifitionef>romittunt?utiam  totfmt 

teflamenta^uot  Mtjfe.  Veniatergorurfum  Chri- 

flus ,  &  ^era  morte  nouum  hoc  teflamentum,  uel 

potius  infimtis  mortibus  innumera  miffarum  tefta- 

menta  rata  faciat.  An  non  igitur  uerum  principio  ii 

xi?  unicam  <&  ueram  Chrijti  mortem  obliteran  per 

mijfastQuid?  quod  eo  direttefyeclat  Miffa^ut  rur- 

fumfifieri  pofiitjruadetur  Cbriftus?  Nam  ubi  re- 

fiamentum  e #,  inquit  Apoflolus ,  mortem  teflato- 

ris  intercedere  illic  neceffe  eft  Miffa  nouum  Cfcri- 

fli  teflamentum  prce  fefert:  eius  ergo  mortem  poftit 

lat.Prceterea,hoftia,c[u<e  offertur,occidi&immo- 

lari  neceffe  efi.Si  Chriftus  fingulis  mifiis  facrifica* 

tur.eum  fingulis  momentis  mille  in  locis  crudeliter 

Vtebr.9  interfici  oportet.Non  id  meum  eftfied  Apoftoli  ar~ 

gumentu.Si  neceffe  habuiffet  offerre  fepius  femet- 

vofum,  oportuiffe  illufrequenter  pati  ab  origine  murt 

di.    Um  quartum  Miffe munus tra&andum.ut fci- 

licetfiu£lum7dui  e  morte  Ghrifti  adnos  redibat7no 

bis  prcenpiat\dum,ne  agnofcamus  &  cogitemus,  ftt 

tit.  Qujs  enim  cogitetfe  morte  Chrifli  redemptum 

effe^ubi  nouain  miffaredeptione :  uideritiQuis  fec- 

cati 


INSTITVTIO*  Z7t 

eatafibiremiffi  confidat,  ubi  nouam  rcmif.v:em 
uiderit*  Ne<£  euadet  qui  dixerit ,  non  aha  cau\<i  nos 
peccatoru  remifionem  in  Miffx  obtinere ,  nifi  cjuk 
morte  Chrifmaacquifita  eftjNo  entm  aliud  affer^ 
g  fi  ia£let,ea  lege  nos  a  Chnfio  redeptos  cffe^ui  no> 
ipfi  redimamus.Huiufnodi  enim  a  fathance  miniftm 
doclnnafyarfa  efl:&talehodie  clamonbus,ferro, 
igni?  tuentur.  nosy  cu  ChriRu  patri  in  Miffa  offen- 
mus,  hoc  oblatiois  opere  affequi  peccatoru  remifiio 
nem,&participesfieri  pafiionis  Chnfli.Quid  iatn 
pafiiom  Chriftifupereft.nifi  ut  fit  exempluredem- 
ptionis, cjuo  difcamus  noflri  effe  redeptores?  hd  co 
ronidenuc  uenio:nempe,facraccena>qua  Dominus 
pafiiois  fuce  memona infculptaformatac^  rehquerat* 
erecla  MiffaJ  medio  fublata^inducla^  deperdua. 
Siquide  ceena  ipfa  donu  Dei  e#,  g,  cum  gratiarum 
aclioe  accipiendu  erat.Sacrificiu  Miffce  preciu  Deo 
numerarefingitur,  qcY  ipfe  infatisfaciioneaccipiat 
Quantum  intereft  inter  darc?  &  acciperc:  tantum  k 
facramento  facnfcium  differt.Atfy  hcec  cjuidem  mi 
ferrima  hominis  ingratitudo  efl:  cjuod  ubi  agnofcen 
ia  erat  diuince  bomtatis  largitaSjgraticca}  agedcc?  m 
eo  deufibidebitorefaat  Sacrametugmittebat^no? 
Chnfti  morte  nofemd  dutaxat  rejiitutos  m  mtamt 

fed 


272.      CHRIST*      RELIGIONIS 

fedafidue  uiuificariy  quiatuncomnesnoftrcefalu" 
tisnumeriimpktifint.  Miffte  picrificiu  longeaham 
cantiknam  caniti  Gbriftum  oportere  quotidiefacri 
fcan.ut  aliquid  nobis  commodet.  Ccena  in  publico 
ecckfict  ccetu  diftnbuenda  erat,  quo  nos  de  commu 
mone  doceret^uafimul  omnes  cohceremus  in  Chri 
fto  lefu .  rlanc  commumtatem  diffoluit  ac  diftrahit 
Miffce  facrificiu.Foftqua  enim  error  inuahuu  opor- 
tereeffe  facerdotes,  qui  propopulo  fucpficarenty 
quafi  rekgata  effet  ad  eos  ccena,  defijt  iuxta  DGmi- 
m  mandatum  fidelium  ecckfice  comumcari .  aditus 
Mifiis  pnuatis  eft  patefaBus>quceexcomumcauone 
quandam  magis  referrenuquam  comumtatem  iliam 
a  Domino  inftitutaicum  facnficulus  fuam  uiclimam 
feorfum  uoraturus ,  fe  a  totofidelium  populo  fegre- 
get.  Miffam  priuatauoco^ne  quisfallatur.fiue  boa- 
tu  &  uociferatione  perfonet ,  fiue  murmure  tantum 
tyfufurrisftrideat.  Quando  utrunq-genus,  ccence 
i.  Reg. ij  participatione  ex  ecckfia  tollit.  Veru  antequam 
finem  dicendifaciam,  milfarios  noftros  dociores  tn- 
terrogo ,  cumfciantpotioreeffeDeo  obedientiamy 
quam  uiRimas:&  magis  pofcere,ut  uoci  fuce  aufcul 
tetur,  quam  utfacnficia  offerantur,  quomodo  hanc 
facnficandi  ratwnem  Deo  acceptam  credant?  cuius 

nullum 


INSTITVTIOt  275 

nulltim  illis  conftat  mandatum,^  <{uam  ne  una  qui 

dem  fcriptura fyllaba  proban  uidet ,  Prceterea>cum  ficfe  - 

Apoftolum  audiant  dicentem,  neminemfibi  nomen 

atfyhonoremfacerdoujufurpare,  nifiqui  uocatus 

eR,ut  Aaron:  quin  nec  Ckriftum  ipfum  fefe  ingef- 

fiffe ,  fed  olediffe  patris  uocationi.autfacerdottjfui 

autoremDeum  inftitutoremcy  proferant^oportet: 

aut  honorem  non  effe  a  Deofkteantur,in  quem  non 

uocati  improba  temeritate  irruperunt ,  Atqui  ne  api 

cem  quidem  literce  obtendere  poffunt,  quofuo  facer 

dotio  patrocinentur,Quprfum  igiturjacrificia  eua 

nefcet^utffmefacerdoteofferri no  poffuntlQmi 

fuperefl>nifi  ut  coeci  uideat,  furdi  audiant,  pueri  ipfi 

intelligant  hanc  Miffe  abominatione,  qu#  in  calice 

aureo  propinata,  oes  reges  terrce&populosjfum- 

mo  ufy  ad  nouiffimiific  inebriauitffic  percufiitfo- 

pore  ac  uertigjne,  ut  brutis  ipfis  ftupidiores,  proraet 

puppimfuce  falutis  in  hac  una  exitiali  uc.ragine  fta- 

tuerentl  Certe  nulla  un\  ualidiore  machina  fathan 

incubuit  ad  oppugnandum  expugnandumc^  Cfori- 

ftiregnum.  H<eceftRdena,  proquaueritatisho- 

ftestantahodierabiey  tantofurore,  tanta  atrocita- 

te  digladiantur .  Et  uere  Helena ,  cum  quafbintuali 

formcatione7  quce  omnium  e  #  maxime  execrabilis> 

s         fic 


2?4      CHRIST;    RELIGIONIJ 

fic  fornicantur.  Non  hic ,  uel  minimo  digito 
attmgo  craffos  illos  ahufus,  quihus  facrce  fuce  Miffce 
frophanatampuntatemprcetenderepcffent :  quam 
turpes  nundmas  exerceant ,  quamftordidos  cjuceftus 
ftciant  fuis  mifjationihus ,  cjuanta  rapacitate  aum- 
iiam  fl:am  expleant.  Tantum  indico,  idcfe  paucis  & 
fimplicihus  uerhs ,  qualtsfit  fanclifiima  ipfa  Miffa 
fanclitas ;  oh  cjuam  adeo  ftpeclahihs  effte,  tantafy  in 
neneratione  haheri  multis  feculis  meruit .  Nam  & 
tanta  hcec  myfleriapro  dignitate  illuflrari,  maioris 
cperisfuerit:  &  illas  ohfcenas  fordes-,  quce  ante  oca 
los orac^omnium  uerfantur,  admiftcerenolo :  uto- 
mnes  intelligant,  Miffam  in  felecliftima fua,  fy  Jtf4 
tnaxime  uenditaripoteh,  integritate  acceptam^ji-^ 
uefuis  appendicihus ,  a  radice  ad  faftigium ,  omni 
genereimpietatis-,  hlafyhemice,  Idololatrice,  ftacnle- 
gij  fcatere.  Porro  ne  cjuis  rixator  exfacrift- 

rij  acftcerdotis  nominihus  nohis  pugnam  faciat:  id 
quofa  fedcompendio,expediam,c[Uidperfacrifi~ 
cium,  quidperfacerdotem  tota  dfyutatione  ftgni- 
ficauenm .  Nomen  facnftcij  generaliter  acceptumy 
compleclitur  quicquid  omriino  Deo  offertur.Qua* 
re  diftmguamus  oportet ,  £r  alterum  dccendi  cau* 
fauocemus  facriftcium  Iv^eegtsswf,  fiuelaudisi 


aherum 


INSTITVTIO*  27$ 

dterumpropiciatorHm,  fiueexpiationis,  thautem 
expiationisfacnficium-,  cui  propofitu  cA ,  iram  Dei 
placare,  ipfius  iuftitice  fatisfacere ,  peccata  abluere, 
gratiam,  falutem  impetrare .  Huiufmodi  facnficium 
ab  uno  Cbnho  peratlum  eft,  quia  ab  aho  milo  po 
terat .  Etfemel ,  quod  dlius  unius  a  C hnfto  peraiii 
efficacia  &  uis  ceterna  efi .  utfua  ipfe  uoce  teflatus 
eftycum  dixit,  pcrfeEium  efife  ty  impletumihoc  e\% 
quicquid  reconakand<e  patris  grati<ey  impetrandac 
peccatorum  remifioni,  iufliti<e,  faluti,  neceffanum 
eratM  totum  unica  i'a  fua  obUtione  pneflitum  & 
confummatum .  adeoc^  nihil  deeffe,ut  nulluspo&e* 
locHsalteri  hofiuerelmcjueretur.Quamobrem con  ■ 
flituoyfceleratifimumprobrum ,  &nonferendam 
effe  blafyhemiam  m  Chnfium  &facrifiaum,  <juo  i 
per  mortemfuam,  in  cruce  pro  nobis  defunSius  eftf 
jiquis  repetita  oblationeyde  redimenda  peccatorum  > 
Uenia,  depropitiando  Deo,&  obtinenda  lufittiaco) 
gitet ♦  Ar quid  aliudmiffando  agitur,  nifi  utnou* 
oblationis  merito ,  pafionis  Chnfiifiamus  partici- 
pestEt  ne  ullus  effet  infaniendi  modus,parum  effe  p« 
taueruntjfi  dicerent  commune  ex  <equofien  facri- 
ficium  pro  tota  ecclefia:  nifi  addererent,fui  arbitrii 
effe ,  huic  aut  dli}cui  uellent  ?  peculianter  applicarer . 

s    i  Yel 


27^  CHRIST*  RELIGIONIS 
uelpotius,  quicunq;  talem  fibi  mercem  numerato, 
precio  emere  uellet:?orro ,  quoniam  ai  luiae  taxa- 
tionem  acceiere  no  poteranty  ut  tame  uel  aliqua  no 
ta  autoris  fui  exemplum  referrent ,  numeri fimditu- 
dinemretinuerunt.  Veniiieratille  30.  argenteisihi 
trigmtanumuliscereisueniut.  feiulejemelhi-,  quo 
ites  emptor  occurrit  \  hloc  fmfu  &  facerdotes  effe 
negamus:  nempe,  quitali  oblatione  apui  Dcum  pro 
fopulo  intercedant?  aui  propitiato  Deo  peccatorum . 
expiationemperagat,  Nam  Chriftus>unicuseftno 
ui  teftamenti  pontifex  &facerios,  m  quem  transk 
tafunt  omnia  facerdotia,  &  in  quo  claufi  &  termi 
nata.  Etfi  nihdfcriptura  ie  ceterno  Chnfti  facerio 
tio  meminiffetiquia  tame  Deus  ahrogatis  illis  ueteri 
bus  nullum  inftituit,  manet  inuiclum  hpoRoli  argn  ■ 
mentum :  Neminemfibi  honorem  ufurpare,  mfiqui 
iDeouocatusfit.Quaergo  fiducia  facrilegi  u% 
quife  iattat  Chrifti  camifices.audent  fe  Dei  muetl 
tisfaceriotes  appellarel  Sub  altero  facrificij  gene 
re^quoi  Iv^tsiKoy  diximus-,  cotinentur omnes 
noRrce  precesjaudes.gratiarum  aciiones ,  &  quic- 
quii  in  Dei  cultum  a  nobis  agitur.  fiquidem  nos,  no 
jlraty  omnia  opera,confecrari  ac  ieiicari  ilh  conue 
mt:  ut  quicfui  in  nobis  eiJ,  glorix  eiusferuiat,  & 

eius 


INSTITVTIO,  277 

"  tius  maonificentiamjbiret.rl<ecfacrificq  ratio  nihil 
ad  iram  Dei  placandam,mhil  ad  impetrandam  pecca 
tonim  remifiionem^mhdadfromerendam  iufiitiam 
ferimet:  fed  in  magnficando  duntaxat  &  exaltan- 
do  Deo  uerfatur.  Imo  fiert  non  potefl,  mfi  ah  i/js-,  qui 
iam  accepta  peccatorum  remifiione,  Deo  reconcilia 
ti&iuftiftcati  funt.Eft  autem  adeo  ecckfia  necef- 
fanumy  ut  aheffe  ah  ea  non  pcfiit.ltaq-  ceternumfa- 
turum  e#,  quamdiu  ftabit  populus  Dei.quemadmo- 
dwn&apud  Prophetamfcripiu  e/l :  Qupniam ah  MdUch. 
ortufohsufyadoccafum,  magnueh  nomenmeum 
in  gentibusj  &  in  omni  loco  incenfum  offertur  no- 
mmi  meo,  atfyoblatio  munda.  quoniam  terribile  efi 
nomen  meumin  geniihus^  dicit  Dominus.  Tantum 
ahePi  ut  fuhmoueamus.  Sic  Paulus  iuhet  nos  offerre  Row  ,  x 
corforanoRra-,  hoRia  uiuaitem^  fanc?Uj  acceptam 
Deo^rationalem  cultum .  Sic Dauid  dicehat oratio-  ?U  141 
nemfuam  afcenfuram  in  confyeftum  Dei,  uelut  in-  a  pocal. 
cenfum.  fic  &  alibi  orationes  fan£lorum,  uocantur  o[e<e.  M 
incenfa:  &dpropheta,  uitulilabioru.Significanter 
admodum  locutus  eft  Paulus ,  cum  uocauit  cultum. 
Intellexit  enim-fyirituakm  colendi  Dei  ritumyquem 
carnalibus  legts  Mofaica  facnfiojs  tacite  oppofuit. 
Hums  genens  facrificio  carere  no  poteft  coena  Do- 

s     }         mmi 


2TS      CHRIST,     RELIGIONlS 

minu  in  qua  dum  eius  mortem  annunciamus^^ri 

tiarum  achonem  referimus,  mhilaliud  <{uam  offeri- 

i.  Vet.  i  mus  facrifaum  laudis.hb  hoc  facriftcandi  munere^ 

Hcbr.  15  regale  ftcerdotntm  nuncupamur  omnes  C hriftiani7 
quodper  Chnftum  offmmus  hoRiam  laudis  Deo, 
ft-u£lumlab:orum  confttentiumnominieius .  Ne<y 
enim  nos  cum  no&ns  muneril>HS,fine  intercefforey 
in  contyeCtu  Dei  avparemus.Chnftus  e$,  quo  me- 
diatore  intercedcnte,  nos  ac  noflra  patri  offmmus. 
llle  pontifex  no/Jer,  <{u\  infancluarium  cceli  mgreft 
fus,accejfumnobis  apertt.  llle  altareycui  donanano 
flra  imponimus.  In  illo  audemus^uicquid  audemus* 

Apoc.  1  UkyirKiuam,  eh  qui  nos  patri  regnum  acfacerdotes 
fecit.  Kabent  leRores  in  compendtum  colle&x 
eafere  omnia ,  qucefari  de  duobus  iftis  facramentis 
referre  duximus.  quorum  ufus^a  primordio  noui  fe- 
fiamenti  ad  confummationem  ufq^  feculi,  Cf?r/#/4- 
nce  ecclefiae  eR  traditus.  Vt  fcilicet  baptifmus ,  qui- 
dam  <[uaft  ingreffus  in  ipfam  efftt,  grfidei  initiatio: 
Ccena  uero^aftiduum  uelut alimentum ,  quo  Cfori- 
flus  fidelium  fuorum  famiham  fyiritualiter  pafcit. 

Zt>hd.A  QiS*7* ' ut  non  mfl  unus  c^1  &eu5j  HM  fides,  unus 
C hriftus ,  una  ecclefia ,  eins  corpus :  ba  bapnftnus 
non  nifi  unus  e/l ,  nec  ftepe  iteratur  ♦  Ccena  autem 

fubinde 


INSTITVTIO*  %J$ 

jubinde  diftnbuitur,  ut  intelligant  fe  Chriflo  afw 
due  pafci,  qui  femel  m  ecclefiam  alleEiifunt.  Pr<£ 
ter  hccc  duo ,  ut  nullum  aliud  a  Deo  Mitutum  efl: 
\ta  nec  ullum  agnofcere  debet  fidetiu  ecclefia .  RptfJ 
enim  non  tffe  humani  arbitrij ,  erigereac  fiatuere 
noua  facramenta ,  facde  intelliget ,  cjui  meminerity 
quodfupra  fatisplane  explicatumfuit,facrament<t 
in  hoc  i  Deo  pofita  effe ,  ut  de  alicjuafua  promij?io- 
trenos  edoceant,  &  bonamfuam  erga  nos  uolunta- 
tem nobis teRifcentur,  Qui prxterea cogitet,  nul-  If/i.40 
lum  fuiffe  Deo  confiharium ,  qui  nobis  certum  ah-  Riif& iS 
quid  de  eius  uoluntate  fpondcrepofsit,  aut  certio- 
resfecuroscfe  reddere,  quojit  in  nos  affecSlu^uid  da 
re,  quidnegareuelit.  Simulnanfyconflituitur-,  ne~ 
minemfignum  proponere  poffe,  <fuod  eius  uolunta- 
tis  &  promifionis  alicuius  teftimonium  futurum 
fitifolusipfeeft,  ({m.figno  dato ,  defeapud  noste- 
flari  potefi.  Dicambreuius ,  grforterudiuSifed 
apertius.  Sacramentum,  finefalutis  promifione  effe 
nunquam  potefl.Omnes  homines  in  unum  fimul 
coafti-,nihil  afe  nobis  polliceri  de  falute  noRra  pof- 
funt  ♦  Ergo  nec  afe  edere  aut  erigere  facramentum* 
Hisergo  duobus  contenta  fit  Chriftiana  ecclefia. 
nec  modonullu  aliudtertium  adprafens  admittau 

g     4.  aui 


2$0      CHRIST*     RELIGIONIS 

ttut  dgnofcdt  i  fed  ne  dppetdt  quidem ,  aut  expeclet, 

tod.  14  *d  confummaxionem  ufy  fecuh .  Nam  quod  diuer- 

&>  1 7  fa  aliquot  ludceis  ?  pro  uaria  temporum  inclindtione, 

Cor.io  prxter  fua  illa  ordinaria  datafunt  ( ut  man ,  d<[ud  e 

nc r,  ii  petr^  profluens-,  ferpens  aneus,  &fimihdi )  hdc  ue- 

lodn.  $  yq  uaridtione  ddmonebdntur*,  ne  tdhbusfiguris  infi- 

fierenty  qudrumftdtuspdrumprmuseffet.fed  me- 

lius alitptid  aDeo expeCtarent,  c[uod nullo interituy 

nullofyfine  perfiaret.  Alia  longe  rdtwnobis  e#, 

objf.  1  quibus  reuelatus  eft  C  hriftus :  in  quo  thefauri  omnes 

fcientice  &fdpienticefunt  abfconditi,  tdntd  affluen- 

tia  &  ubertate.utnoudm  ahqua acceflionem  ad  ho$ 

thefturos  fyerdre,  uelpoftulare ,  uereDeum  tentd- 

refit ,  &  dduerfum  nos  prouocdre ,  Vnum  duntd- 

Xdt  ChriRum  efurire ,  <p<erere,J]?e<&fre,  difcerey 

edifcere^nos  oportev.  donec  mdgnus  ille  dies  illuxe- 

Cor.ij  rify  qU0  gloridm  regnifui  Dominus  ad  plenum  mani 

loan.}  fefabit,  grfequdliseft,  nobis  ftetldndum  often~ 

det .  Atq;  hdc  rdtione  noftrum  hoc  feculum  infcri- 

fturis-,  per  nouif?imdm  hordmy  nouifiimos  dies>  «0- 

uifSima  tempora7defignatur.  ne  qais  uananouce  dli- 

cuius  dut  do&rina-,  dutreueldtionisy  expe&dtio* 

Uehr.i  nefefe fdlldt.Scepenumero  enim^multisc^modisan^ 

U4C*  10  tedbcutus  fer  prophetas}ultimis  his diebus  locu- 

Mcft 


INSTITVTIO»  281 

tus  eft  Dominus  in  ddettofiliofuo^uifolus  patrem 
manifeftarepoteft.  Umuero,  uthochomini 

bus  ablatum  e$,  ne  noua  jacramenta  in  ecclefid 
Dei  condere  pofimt :  ita  optandum  effet ,  ijs  ipfisy 
qucz  a  Deofunu  ([uamminimum  humanct  inuentio- 
ftis  admifceri .  Pe rinde  enim  atcfc  infufa  aqua  uinum 
fugit  et  dihdtur^afberfochfcrmento  totafarince  maf 
fa  acefcitfic  myfteriorum  Dei  fynceritas  nihil  ahud 
quam  incjuinatur^  ubi  homo  duicquam  de  fuo  advj- 
cit.  Er  tamen  uidemus ,  quantumagermanafua  pu- 
ritate  degenerarint  facramenta  ,  ut  hodie  cjuidem 
traRantur.  Plusfatis  ubiq;  pomparum,  ceremonk- 
xum,  gefliculationum  \at  uerbiDei  interim  nulht 
neq;  rat\o,ne<fe mentio .  fme cjuo  facramenta etiam 
ipfa , facramenta  nonfunt.Quin  nec  ceremonicc 
ipfs  a  Deo  inftitutce ,  in  tanta  turba  caput  exererc 
poffunt-yfed  tanquam  oppreffce  iacent.  Quantum  in 
bapiifmo  afyiatur,  quodunum  illiclucere&fye- 
ftari  debuerat?  nempe^  baptifmus  ipfe.  Ccena  pror- 
fusfepulta  eft ,  cum  uerfa  firit  in  Miffam .  nifi  quod 
femel  quotannis,  fed  concerpta  &  dimidiata ,  \ace- 
rdfyforma ,  uifitur  ♦  At  <[uanto  fatius  erat ,  quoties 
baptifandus  alicjuis  effet^n  c&tum  fidelium  ipfum  re 
(rafenttri,  &  tou  ecclefa  uelut  iefte  7  fte&ante, 
s    5  tyorante 


tSt      CHRIST*      RELIGIONI* 

&  orantefuper  ewm,  Deo  offerri*  reciurifidei  cort 
fef?ionemycjuafit  mftituendus  catechumenuslenar- 
rar\,cp#  in  baptifmo  babentur,  promifiiones* cate- 
<humenum  baptifari  in  nomen  patris  &fil\j  &  fyi- 
ritus  fanStd  remtti  demum  cum  preabus  &  gratia- 
rum  ainoneiSic  nihil  omitteretur,  quod  ad  remfa- 
ceret:  &  una  illa  ceremonia ,  cjme  a  Deo  autore  pro 
fefu  C&,  nulhs  exoticis  fordibus  obruta  ,  clanfiime 
tffulgeret  .  Cceteru  mergatur  ne  totus  cjui  tingitur, 
an  mfkfa  tantum  acjua  afyergatur,  minimum  refert. 
fed  idpro  regicnum  diuerfitate  ecclefys  liberum  effe 
debet.Quancjuam&ipfum  baptifandi  uerbum  mer 
gere  fignificat,  &  mergendi  ritum  ueteri  ecckfig 
obferuatumfwffeconflat.  Quantumadfacram  cce 
tumattinet,  fic  adminihrari  decentif?ime  potersty 
fi  fiepifiime ,  &  fingulis  adminimum  hebdomadi- 
bus  proponeretur  ecclefix.  Initium  autemfiereta 
fublicis  precibus ,  haberetur  deinde  concio.  tummi 
tt/fler,  propofito  in  menfa  ptnc  ty  umo^Mitutio^ 
9iemccen<ereferret:  demde  jromifiiones  enarraretj 
qucein  eanobis  relicl:<t  funt .  fimul  eosomnesex- 
communxaret,  cjui  interdifto  Domini  ab  eaarcen- 
tur .  ?ohea  oraretur,  «r,  cjua  Dominus  beriignita- 
Ufacrum  hoc  ahmentu  nobis  largitus  eft,nos  quocy 

adii 


INSTITVTICU  285 

ni  idfufcipiendum,  fide  &  animi  gratitodine  erudi- 

ret  &formaret.  &  quando  ex  nobis  non  fumusf 

fua  mifericordia  nos  dignos  ftceret  tali  conuiuio. 

Hic  uero,  aut  canerentur  pfalmi ,  aut  aliquid  legere~ 

tur-y  tyquodecet  ordinefdeles  facrofanilis  epulis 

communicarenv.minisTxis  panem  frangeniihus ,  & 

poculum  prabentibus  .finita  co?nay  exhortatio  ha- 

beretur,  adfynceramfidem  &fdei  confefiionem7 

adcharitatem  tymores  Chnslianis  dignos.Poftrc 

moygratiarum  aSlio  referretur&laudes  Deo  canc 

rentur.Qmhusfinitisyecclefia  dimitteretur  in  pace. 

in  manum  acc'ipiatfideles7  nec  neiinter  fe  diuidant7 

ttn  fnguli  (juodfibi  datum  fuerit  edxnt:  calicem  itt 

diaconi  manu  reponant>an  proximo  tradant :  panis 

fitfermentatusy  an  a>imv.s ;  uinum  rubrum ,  an  al- 

bumtnihdrefert .  H#c  indrfferentia  funt ,  £?  in  ec- 

cleficehhertatepofita.Quan^um  certum e/f,  uete 

ris  ecclefice  ritum  fuiffe?  ut  omnes  in  manum  accipe 

rent.Et  Chriftus  dixit7Diuidite  inter  uos.Fermenta  luc*1* 

tum  &  uulgarem  panemfMffe^ante  tempus  Alexan 

dri  Romani  epifcopi ,  narrant  hiftorice :  <jui  primus 

d£imo  panedeleRatus  eft.qua  id  ratione^no  uideo: 

tufi  ut  plehis  oculos  nouo  Jj?e£iaculo  in  admiratio- 

nem  traheret}magis  cjuam  ut  animos  religione  infth 

tuereU 


2S4    .  CHRIST*    RELIGIONIS 
tueret.  Adiuro  omnes  qui  uel  leui  aliquo  pietatisftu* 
dio  tanguntur,  an  no  euidenter  perfyiaant  &  quan 
tofraclariusDeigloria  hicrefylendeat,  &  quam 
affluentior  ftiritualis  confolationis  fuauitas  adfide- 
les  redeat:  quam  in  iftis  frigidis  &  biftrionicis  nu- 
gSjCjUve nulium  ahum  ufum afferunt ,  nifi  ut  fiupen 
tis populifenfum  falknfJ.  Idpopulum rehgione con* 
tineri  uocant-,cum  fupcrftitionefiohdus&infatua- 
tus  quouis  trahitur.  si  auis  uetuPiate  tueri  huiufmo- 
di  inuentiones  ueiitj  nec  ipfe  ignoro,  cjuam  uetuRus 
fit  chnfmatis  et  exuffatms  mhaptifmo  ufus^uam 
non  longeah  ceiate  apofiolorum  ccena  Domim  ta- 
£ta  ruhiginefuerit&ediRhaecfcilicet  human<t  con 
fidentig  procacitas  eft:qu<efe  cotinerenequit,  quin 
femper  in  Dei  myfterijs  ludat  &lafauiat.Nos  uera 
meminerimusjanti  effe  Deo  uerhi  fui  obe- 
iientiamyut  in  ea  <&  angelosfuosy 
(?  orhem  uniuerfum  iu 
M*-6*  dicarcuosuelit. 

Q.VINQ^VE 


64i,i, 


INSTITVTIO*  205 

SACRAMENTA      NON 

cfle  quinque  reliqua  qug  pro  facramen* 

tis  hadenus  uulgo  habita  funt3de 

claratumum  qualiafint, 

oftenditur* 


C  A  P  V  T 


V. 


O  T  E  R  A  T  fuperiordefa~ 
cramentis  difyutatio,  apud  doci- 
les  cyfobnos  hoc  obtinere^ne  ul 
tracurioftus  progrederetur.nec 
Hl!l  prceter  illaduo>  qutfi  Domino 
inftituta  nofientyulU  aliafacramentaftne  Dei  uerbo 
ampleclerentur.  Verum,  quoniam  illa  defeptem  fa- 
cramentis  opinio  ommufere  fermone  tritafcholastfe 
&  conciones  omnes  peruagata-,  uetuftate  ipfaradi- 
cesegiuac  hominum  animis  etiamnuinftdeti  Vifus 
fum  mihioperepr<eciumfa£lurus7ft  d_uinq;reli<]ua7 
qu<e  ueris  acgermanis  Dominifacramentis  uulgo  ac 
cenfenturfcorfum  ac  propius  excutere,  omnify  ab- 
fterfofucoftmplicibusfyeEianda  proponerem,  cjua- 
liafint,&  auamfalfo  profacramentishaclenus  hd~ 
hitajint,     Pnncipio^  hoc  retinendum  eft7  aitod  in- 

uicl4 


2$6        CHRIST*      RELIGIONIS 

m£la  ratione  prius  confirmauimus?facramenti  infti- 
tumdi  arbimum  non  nifi  fenes  unum  Deum  effe. 
Siquidem  facramentum  certa  Dei  promifiione  erige 
refidelium  cofcientias ,  ac  confolari  debet:qu<e  eam 
certitudinem  nunquaab  homineacciperent.  Sacra- 
mentum  nobis  tejtimoniu  effe  debet  bonx  erga  nos 
Deiuo!untatis:cuius  nullushominu  autangelorum 
teftis  effe  poteft^uado  nemo  Dei  cofihariusfuitfo- 
lus  Dominus  eft,  qui  de  fe  nobis  fer  uerbu  fuum  tefti 
ficatur.Sacramentu  figillu  eft,  quo  Dei  tcftametum 
feu  fromifiio  obfignatur.  Obfignari  uero  non  pofi 
fet  rebus  corporeis  fy  elementis  huius  mudi:  nifi  uir 
tute  Dei  ad  hoc  formarentur  fy  defignarentur.lnfti 
tuere  evgo  facramentum  homo  non  poteft:quiaface 
reyUtfiwrebustamabieSiistantaDei  myfterialate 
«nty  iduerohumanx  uirtuiisnon  eh.  VerbumDei 
frxeat  oportet:  (fUQdfacramentum}  effe  facramen~ 
tumfaciau 

DE        CONFIRMATIONE* 

COnfirmatio  (ut  uocant)  frimum  fignu  eft> 
quod  hominum  temeritas  a  fe  excogitatum, 
fro  Deifacramentofuppofuit*  Qonfirmatioms  au~ 

temwx 


INSTITVTIO,  287 

tem  uirtutem  effefnxerunt.fbintu  fan&um  coferrc 
adgratice  augmetumy  qui  in  oaptifmo  collatus fit ad 
innocentiam:  confirmare  eos  ad  pugnam,  cjui  in  ba- 
ftifmo  regenerati  fint  ad  uitam.  Pej  agitur  aute  h<zc 
conjirmatio  unElione,  &  hac  uerborum  formula: 
Configno  te  figno  fan£l<£  crucis ,  &  cbftrmo  chnf 
matefalutiSjin  nomine  patris>&  filvj.&fyiritus  fan 
£ii,  Pulchre  omnia,  et  uenufte.Sed  ubi  Dei  uerbum, 
quodftiritus  fancti  frcefeniiam  hic  promittatl  Ne 
iota  quide  obtendere  poffunt,  Vnde  ergo  noscertia 
resfacienty  chrifma  fuum  efie  uas  fyiritus  fancli*  Vi- 
demus  oleum^craffum  fctlicet  et  pinguem  Itquorem: 
frxterea  nihil.hccedat.inc^uit  Auguftinus,uerbum 
adelementum,  &fietfacramentum.  Hoc,  mquamy 
uerbum  proferat,  fi quicquam  nos  intueri  m  oleo  uo 
lunt?aliud  quamoleum.  Qupdfifacramentorumfc 
miniftros(utpareR)  agnofcerenu  non  diutiuspug- 
nandum  effet.  H#c  pnma  miniftn  lex  eft,ne  quidfi 
ne  mandato  obeat .  Age,  mandatum  huius  mmifte 
rv\alicpodproducant ,  &  uerbum  non  addam .  Si 
mandato  deficiuntur^facrilegam  audaciam  excufarc 
nonpoffunt  .Hac  rationePharifeos  Dominusin- 
terrogabat^  effet  ne  baptifmus  loannis  e  ccelo ,  an 
cxhominibustSirefyQdifientex  hQmimbus:  obtt~ 

nebax 


238      CHRIST*     RELIGIONIS 

nebatftiuolumeffe  fy  uanumtfi  e  ccelo7doftrinam 
loanms  agnofcere  cogebantur ,  Itaque  ne  effent  ni- 
mmm  in  loannem  contumeliofiy  non  aufi  funtfate- 
riyeffe  ex  hominibus  ♦  Si  itacfc  ex  homimbus  efi  con 
firmatiOy  uana  etfriuola  effe  conuinatur  :fi  e  ccelo 
effe  perfuadere  uol% probenU  Tuentur  fe  quidem 
ApoPtolorum  exemplo^uos  nihil  temerefeciffe  exi 
fiimantRecie  id  fane\  Nec  2  nobis  reprehenderen- 
turji  fe  Apoftolorum  imitatores  oRenderent*  Sed 
l#o.  8  qwdfecerut  Apo&oBNarratLucas in  A£lis:Apo- 
{iolos^ui  Hierofolymis  erant^cum  audiffent  Sama- 
riam  recepiffe uerbum  Dei ,  mififfeilluc  Petrum  & 
loannem .  illos  pro  Samantams  oraffeyutfj?iritum 
fan&um  acciperertt-,  qui  nondum  in  quenquam  illo- 
rum  uenerattfed  baptifati  tantu  erat  in  nomine  lefu. 
orationefa£ia\  illis  manus  impofuiffe.  per  quam  im- 
pofitionem ,  fyiritum  fanciu  Samaritani  acceperuU 
Et  de  hac  manuum  impofitione  aliquoties  meminiu 
Audio  quid  ApoQoufecmnt:nempeyfuum  mm&e 
riumfideliter exeduuti  funt.  Vifibiles  illas  &  admi- 
rabilesfyiritus  fan£iigratiasy  quas  tunc  in  populum 
fuum  effundebat ,  uoluitDominusa  fuishpoholis 
per  manuu  impofitionem  admimfirari  &  diRnbuu 
rluic  autem  impofitioni  manuum  non  altius  fubeffe 

myjtmum 


INSTITVTIO*  280 

myfteriumcogito :  fedhuiufmodi  ceremoniam  adhi 
um  ab  dlis  interpretor.ut  ipfo  geftufignifcarenufe 
Deo  commendare,  &*  uelut  offerre  eumycui  manus 
imponebant.  Hoc  minifterium,  quo  tum  Apojlo 
li  fungebatur.fi adhuc  in  ecclefia  maneret^manuum 
<\uocfc  impofinonem  oporteretferuari.fedubigra- 
tia  illa  coferri  defijt^uorfum  pertinet  manuu  impoft 
tio  i  hdhuc  certe  adeft  populo  Dei  ftiritus  fanttusy 
(juo  nifi  duftore  ty  direcxore ,  cofiftere  ne<juit  Dei 
ecclejia .  Habemus  enim  ceternam  &  perpetuo  con 
ftaturam  promifiionem,  <[ua  C  bfiftusfitientes  adfe  lodn.  7 
uocat7ut  bibant  acjuas  uiuas.  Sed  ceffarunt  illa  uirtu  lcfajf 
tum  mracula.et  mamfeftce  operatwnes,<{ux  per  m* 
nuum  impofitione difbribuebantur^nec  nifi  ad  tem- 
pus  effe  debuerunt.Oportuit  enim  nouam  Euangefy 
prxdrcationem ,  nouum  Chrifli  regnum,  inauditis 
&  inufitatis  miracuhs  illufiran  &  magmficari .  A 
cjuibusubi  ceffauitDominuSy  non  protinus  eccle* 
fiam  fuam  deferuit :  fed  regm  fm  magnificentiam^ 
uerbicj;  fuidignitatem  fatis  excellenter  mamfefta* 
tam  docuit .  Qua  igitur  in  parte  hifbriones  ifti  Apo 
fiolos  fe  imitari  dicent?  Hoc  agendum  erat  manuum 
impofitione,  ut  euidens  ftintus  fanfti  uhrtus  fta- 
timjeexereret.  Idnonefficiunt.Quid  igiturpro 

i  feiattant 


X90      CHRIST,     RELIGIONIS 

feiatlant  manuum  impofitionem*  cpam  ApoRolis 
quidem  in  ufufuiffe  legimus:  fed  prorfus  in  alium  /i- 
nem.Eiufdem  hoc  rationis  e$,  acfi  quis  diceret,fla- 

lom.io  tum  dlum,  quo  Dominus  difcipulos  fuos  afflauitj jk- 
cramentum  e/Je,  cjuo  deturfyintus  fanclus ,  Atqui 
hoc  femel  Dominus  cumfecit?no  a  nobisfieri  etiam 
uoluit.Adeum  modum  &  Apoftolimanus  wpone- 
baupro  eo  tempGre,  cjuo  uifibilesfyintusianciigrcL, 
tias,  ad  eorum  preces  admimflrari ,  Dcmmo  place- . 
baunon  ut  pofteri  uacuu  er  fngidum  fignu  ( quod 
,    fimice  ift<efaciunt)mimitice  tantum,&fine  re  effin 
gerent.   Qupdfimanuum  impofitione Apoftolos 
fe  imitari  euincant  ( m  <{ua  nihil  cum  Aposlolis  fi- 
tnde  habent ,  prceter  nefcio  <{uam  prapofteram 
LctKoclvtictyi )  unde  tamen  oleum^uod  uocanuft 
lutis?  Quis  eos  in  oleo  falute  qucerere  docmtl  Quis 
Gdl^  uim  roborandi  illi  attnbuere?  An Paulustqui  nos ab 

Colojf.z  elemehs  huius  mundi  longe  abftrahit :  qm  nihilma- 
qis  damnat,  \  talibus  obferuatiunculis  hcerere .  Hoc 
uero  non  a  me^fed  a  Domino,  audaflerpronuncio. 
Qui  oleum ,  uocant  oleum  falutis ,  falutem  quce  in. 
Chrifto  e#  abiuranuChriftum  abnegant ,  partem 
in  regno  Dei  no  hahet.Oleum  enim  uentri,&  uen- 
ter  oleoiutruncfc  Dommus  deftruet.omnk  enim  ift* ; 

infirm* 


INSTITVTIO,  291 

infirma  elementa,  quceufu  ipfo  intereunt ,  nihilad 
regnum  Dei  pertinenty  quodfyirituale  e#,  &  nun- 
quaminteriturum.  Quidigitur  iiixeritaliquis.  ea- 
aem  linea  metiris  aquam ,  qua  baptifamur :  &  pa- 
nem  ac  uinum ,  fub  cjuibusccma  Domini  exhibe- 
turf  Rejjpondeo:  infacramemisDominiduofye- 
Handaejje.fubflantiam  rei corporece ,  ftcs  nobis 
proponitur :  &  formam ,  <p<e  ri/i  i  uerbo  Dei  im- 
preffa  eft ,  in  cjua  tota  uis  xacet .  quatenus  ergofub- 
flantiam  fuamretinent ,  p*Htf ,  tunum  ^  aqua ,  qu<e 
afyeftui  noftro  infacramentis  offeruntur:ua!etjhn 
fer  illud  ?auli ,  E/r*  «fnrri ,  <&  uenter  efis :  Deus  ,  Q0ft 
utruncy  deftruet .  Fratereunt  enim  fy  euanefcunt 
cumfgura  huius  mundi.  cjuatenus  autem  uerbo  Dei 
fan£lificantur>  utfacramentafint:  nonmcarnenos 
reiinentjjed  uerefyirituahter  docent.  Verum  pro 
pius  adhuc  infgiaamus ,  quot  monftrafoueat  alatc^ 
hcec  pinguedo.  Dicut  ifti  unclores,fyintu  fanttu  m 
baptifmo  ad  innocentia darv.in  cofirmatione,  adgr<t 
ii<£  augmentw.in  baptifmo  nos  regenerari-,  admtam 
in  confrmatione  nos  adpugnainftrui.  Er  adeo  nihil 
eos  pudet,  ut  negent  baptifmu  riie  fine  cofrmatione 
perfici  poffe .  O  nequitia.An  non  igitur  in  baptifmo  &0ra.  $ 
Chrijio  cofepultifwnuSyfafti  participes  mortis  eius? 

t      *  Ht<& 


1?Z        CHRIST*    RELIGIONH 

ut  &  refurre&ionisfimus  cofortes.Ranc  autpaftict 
patwne&mortis  &  uitct  Christi,  Paulus  interpre 
tatur  mortificatione  carnis  noftrce ,  uuufcationem 
fyiritus ,  cjuoi  uetus  homo  nofter  cmcifxus  efty 
quod  nos  in  nouitate  uitce  ambulamus.  Qmd  efi  w- 
fbrui  ad  pugnam-,  nifihoc  e$f  Quod  auteLucas,  eo 
quem  citauimus  locoydicit  baptifatos  in  nominelefu 
Chriftifuiffey  cjui non  accepifjentfyiritu  fan£tum: 
nonfimpliciternegatiullofyiritus  dono  prceditosy 
qui  in  Chnfium  corde  crederent,  ty  ipfum  ore  con 
ptereturfed  acceptione fyintus  intelhgit^ua  mani- 
feftce  uirtutes  ty  ttifibdes  gratice  perapiebantur.SiC 
dicutur  Apoftoliftintu  accepiffe  in  die  petecoftesy 
ttitth.io  cum lonve antea illis a  ChriflodicT:u effct.Non  uos 
eftis  quiuocfiuminifiedfyiritus  patris  ueftn^ui  locjui 
tur  in  uobis  ♦  Videte  malitiofam  &  fonticafathance 
fraude.ciui  ex  Deo  eslis.  Qupduere  in  baptifmo  da 
batur,infuaconfrmationedan  mentitur:  utfurtim 
incautos  i  baptifmo  abducat .  Quis  tadubitet  hanc 
fathance  effe  dottrinam,  quce  promifiones  baptifmi 
propriasj  baptifno  abfciffas.alio  deriudt  & tranf 
ferttDeprehenditur,  inqua,  cjuah  mtaturfundamert- 
to  prctchra  ifla  untl.io.Dei  uerbum  eli:  omnes,qui 
64*.?  'm Chrifiobaptifatifunt^ Chnftuinduiffecumfuis 

doms 


INSTITVTICU  293 

ionis.  Verbum  un£torumy  nulkm  promifiionem  in 
bapttfmo  percepiffe^ua  in  agonibus  mfiruamur.llU  Dcconfcc. 
uoxyeHueritatis:hac^mendacijeffeoportet.  Verius  diftinft.r 
ergo  iefnne  hac  confirmatione foffum ,  quam  ipfi  cap.  spus 
haclenusdefinierint.nempe>  infignemeffe  baptifmi 
contumeliam ,  auce  ufum  ipfius  obfcurat  ty  abolett 
falfam  effe  diaboh  pollicitationem,qu<enosa  uerita- 
te  Dei  abftrahat.AuufimauiSyoleum  diaboli  menda 
cio  follutu ,  quoduelut  offufis  tenebns  fimfhcium 
mentesfallat.      Addunt  prteterea ,  fdeles  omnes,  Vrf,d  Ct  u 
fyintumfanftumpermanuuimfofitionemaccipere  de  confecr, 
dehere pofl  baptifmwMt pleni  Chnftiani  inuenian-  diftwft.j 
tur.  cjuia  nun\  erit  ChriRianus^nifi  qui  cofirmatioe  In  conciU 
epifcopahfuerit  chrifmatus.Wcec  illi  aduerVu.Atqui  Aureiia.  c 
futabam ,  qu<ecunq>  ad  Chriftianifmum  pertinent^  v*  ieiuni. 
omnia  fcnptuns  perfcripta  ac  comprehenfa  effe.  &  conf€cr< 
Nunc  (ut  uideo)  aliundequamexfcripturis^uera  dlrin"J 
religionis  formapetenda ,  difcendaci;  eft .  Dei  ergo 
fapientia,  ccelehis  ueritas,  totaCbriRi  do£lrma> 
Chnftianos  duntaxat  inchoat :  oleum  perfcit.Hac 
fententia  damnantur  omnes  Apo/Jo//,  &  tot  marty 
rts,  (juos  nunquamfuiffe  chnfmatos ,  certo  certius 
eR\quaodo  nondu  eratfanclum  oleum^uo  perfufi^ 
omne$  Chnfliawfmi  numeros  implereuuel  potius, . 
t    f  Chrifiiani 


29^.     CHRISTV    RELIGIONIS 

?.  de  his  ue  Chnftianifierent ,  qui  nondum  erant  .  Verum ,  ut 

rocade.dif  taceam,  cbunde  fe  ipfi  refeiknt .  Quotam  enim 

populi  fui  partem  poii  bdptifmum  perunguntl  cur 

igitur  patiunturin  fuogregetdes  femichriRianos, 

quorum  tmperfeShoni  rnederi  facile  erat  f  cur  tam 

fupinanegligentia  omittere  eos  ftnunt ,  cpiodomit- 

ttfinegraui  piaculo  non  licebat  f  Curnonfeuerius 

exigunt  rem  adeo  neceffariam,&  fine  quafalus  ob- 

tinert  non  potefcmfifone  quisfubita  morte  prcepe 

Attusfuertt.  fctlicet ,  dum  itx  iicenter  cotemni  patiun 

tur.tacitefatentur  non  tanti  effe ,  (juanti  uenditanu 

c.faus.ca-      Voftremo  conftituunt>  facram  hanc  un£tionem 

dcmdijl,  nuioriinueneratione  habendameffe^uimbapti- 

fmum .  <juod  illa  fummorum  pontrficum  manibus 

feculiariter  admmiftratur  ,  baptifmus  ab  omnibus 

uulganterfacerdotib.  diftribuitur .  Quid  hic  dicas^ 

nifi  planefunofos  effe,  quifuis  inuetiombus  ita  blan 

diuntur.utpra  ipfis '  facrofanclas  DeimRituttones 

fecure  contemnant  l  osfacrdegum,  tu  nepinguedi- 

nem  fcetore  duntaxat  anhehtus  tui  inauinatam,  £T 

uerborum  murmure  incantaum ,  audes  Chrifti  fa- 

cramento  opponere :  &  conferre  cum.  aqua  uerbo 

lb.  4 ♦  fenf.  Dei  finttificata  f  Atparum  hoc  ipfum  erat tua im- 

difl<  7.«**  (robuatt}mfi  etiam  prafenes .  Hxcfuntfan&xfr- . 

dis 


INSTITVTIO,  29$ 

iisrefyonfa ,  hcec  Apoftolia  tripodis  oracula .  Sed 
quidam  eoru  fowc,  fua  cjuoq>  opinione,  effrenatam 
infania  cceperunt  pauiu  moderan.Maiorhinc[uiunty 
ueneratione  coknda  e#.  forte  no  ob  maiore  uirtute 
&  utihtate,  cjua  coferaufed  cjuia  i  dignionb.  datury 
ty  m  dignion  ftrte  corpons  f\t:id  eR,infronte.  uel 
tjuiu  r>?ams  augmetu  uirtutu  fraftat:  licet  baptifmus 
flui  si  remif?ioneualeat,  Veru,  frima  ratione  none 
fe  Donxtilias  produt^ui  uimfacrameti  a  miniftri  di 
gnitate  ceftimant?  faxo  tamen^uocetur  digniorcon 
Jirmatio  a  dignitate  epifcopalis  manus.Sedft  cjuis  ab 
ilhs  fcifcitetur,  unde  tanta  frcerogatiua  epifcopis  de 
latafuent:ciu4m  rationem  afferent,pr<ttet -fuamlibi 
dine?  Soli  Apoftoh  eo  iure  ufifunt^uifolifyiritum 
fanEtu  di&ribuerut.Anfoli  epifcopi  Apohoh?  lmoy 
anomnino  ApoftolitDemus  tamen&iftud.  Cur 
non  eodeargumeto  cotendunt ,  folis  epifcopisfacm 
mentufanguinis  inccena  Dominiattingendueffel. 
quod  laicis  ideo  denegat,  quia  folis  Apoftohs  a  Qo-> 
mino  datufueritSifoks  Apoftolis:cur  noinferut^er 
go  folis  epifcopis  i  fed  Apoflo/os  eo  loco  fimplices 
fresbyterosfaciuV.nuc  capitisuertigo  alio  eos  rapity 
utfubito  epifcopos  creet.Foftremo,  no  erat  Afofto 
lHsAnanm7pml4dPaulumiffuseft7utuifumre-  Atfo.  9 
t     4.  ciperet, 


*80      CHRISIV     RELIGIONIS 

ciperetMptifaretur^etimplereturfjpiritufanclo.Ad 

da&  hoc  ad  cumuluifi  iure  diuino  propriu  hoc  mu 

nus  epifcoporufuerat,  cur  aufi  funt  ad  plebeios  pref 

% 9T. e.  byteros transferref  Quemadmodu  in quada  Gre- 

Veruetiit  gorv\  epiftola  legitur,  hltera  ratio  quam  friuoloj 

inepta,&  ftohda  efiiDigniorem  uocarefuam  con- 

firmationem,  quam  Dei  baptifmumi^uia  in  eaftons 

oleo  inficiatur,  in  baptifmo  crariium.quaft  uero  ba* 

ptifmus  eleo,  fy  non  aqua  peragatur .  Teftor  uero 

pios  omnes,an  non  hocunum  admohantur  ifti  nebu 

lones>ut  facramentorum  puritatemfermentofuo  ui- 

tient.  Dixi  hoc  ahbi.uix  in  facramentis  per  rimulas 

interlucere,quod  Dei  eftjnter  humanaru  inuentio* 

num  turbam.Si  quis  eius  rei  tumfidem  mihi  non  ha- . 

bebaty  fuisfaltem  magifbris  nunc  habeat.  Ecceypr* 

teritaac^ia ,  &nullo  numero  habita,  unum  oleum 

in  bapiifmo  magnifaciunt .  Nos  ergo  contra  dici- 

mus ,  in  baptifmo  frontem  aqua  tmgi .  Pne  hac, 

ueftrum  oleum  non  unius  ftercoris  facimus :  ftue 

in baptifmo ,  fiue in  confirmatione .  Qupdfi  quis 

pluris  uendi  alleget ,  refjpondere  promptum  e/fc 

uenditionem  ueftram  ,  impofluram  effe  ,  nequi- 

tiam  effe ,  furtum  effe .  Tertia  ratione  impietatem 

fuam  traducunt ,  ium  maius  uirtutum  augmen- 

tum 


INSTITVTIO*  297 

tum  conferri  in  confirmatione  garriunt>  quam  in 
baptifmo.  Impofitwne manuum  Apoftoliuifihles 
fyintus gratias adminiftrarunt .  Qua in re ihorum 
pnguedofefcecundam  oflendit:Sed  ualeant  ifti  ma 
deratores ,  cjui  facrilegium  unum  multis  facnlegqs 
operiunt .  Nodus  Gordianus  eft:  <juem  abrumpere 
fatiusfit,  quam  indiffoluendotantoperelaborare* 
lam  uero ,  cum  uerbo  Dei  &probabili  ratione 
deficife  uident,  vrcetexuntquodfolent :  uetuRifii- 
mam  effe  hanc  obferuationem,  &  muhorum  fecu- 
lerum  confenfu  firmatam.Etiamft  iduerumeffety 
tnhil  tamen  efficmnt.Non  e  terra  eft  facramentumy 
fed  e  ccelo :  non  ex  hominibus ,  fed  ah  uno  Deo. 
Deumfuce  confirmationis  autorem  probentopor- 
tef,  fifacramentum  haberi  uolunt  .fed  quid  uetufta 
tem  obie£lant ,  cum  ueteres  nufquam  pluraduobus, 
facramentis  recenfeant !  Si  ab  homimbus  petendum 
effetfidei  noftne  pr<efidium^  habemus  arcem  inex- 
pugnabdem :  nunfiam  uetenbus  agnitafuiffe  pro 
fxcramentis ,  qua  ifti  facramenta  ementiuntur .  De 
manuum  impofitione  loquutur  ueteres:  fed  anjacra 
mentum  uocant?  Auguftinus  aperte  affirmat^  nihil  Ub.4.  <& 
aliud  effe  g  orationem.  Ne<£  hic  mihi  putidisfuis  di-  bapt* 
ftinftionibus  obganununon  adconfirmatori* Au 
t     %         guftimm 


*98'      CHRISf,     RELIGtONlS 

gudinumilludretuliffe^  fed  curatoriam,ue\reconci 
Uatoriam.Extat  liher^&m  hommum  manibus  uer- 
fatur.Simaliufenfum  detorqueo^uam  Auguftinus 
ipfe  fcriffit:  cedo ,  non  conuicvjs  modo.fro  folenni 
fuomore,fedfyutis  me  ohruant.Vtinauero  morem 
retineremus^ue apud  ueteresfuiffefufticory  prwsg 
thortiua  h<£cfacramenti  laruanafceretur .Nonut 
tffet  confirmatio^u<efine  hapiifmi  iniuria  nec  no- 
minan  potefttfed  Chnhiana  catechefis ,  <jua  pueri 
tut  adolefcentue  proximiyfideifuce  rationem  coram 
ecclefta  exfonerent.  Effet  autem  optima  catechifan 
diratio,fiformula  inhuncufum  confcripta  effet7 
fummZcontinens  cjr  famdianter  explicans  omnium 
fere  religionis  nokrce  capitum,  in  <\u<£  uniuerfajide 
kum  ecclefia  confentire  fine  controuerfia  dehet. 
Fuer  decennis  eccleficefe  offerret,ad  edendamfidei 
eonfefiwnem.rogaretur  definguhs  capitihuSyudfin 
gulareftonderet.fi quid  ignoraretyaut  minus  intelli 
geret^doceretur .  \U  unicam  ueram  &fyaceramfi- 
demyqua  unanimiter  Deum  unum  coht  fidelium  po- 
fulus,tefte  &fye£lante  ecclefia  yrofiteretur.  H<ec 
difaplinafihodie  ualeret-,  profe&o  parentum  quo- 
rundam  ignauia  acuereturKjui  hherorum  inRituiio- 
nem7  (juafi  remmhil  adfe  pertinentemfecuTe  negli 

gunti 


INSTITVTIO*  Z?* 

gunf.quam  tumfine  publico  dedecore  omittere  non. 
(offent.  Maioreffetmpopulo  ChriHianofideicon, 
fenfus,  nectantamultoruminfatia&ruditas.  non 
adeo  temere  quidam  nouis&peregrinis  dogmati- 
husabriperentur.  omnibus  denic^  ejfet  quxdam  ue- 
htmethodus  doftrin*  ChriHianx. 

DE     POENITENTIA* 

PRoximo  loco  ftatuuntpcenitentiam/dequa 
ficconfufe  typerturbate  differunt,  utnihil 
certinecfolidiexeoru  dottrinareferrepofiintcon 
fcientne.Nosprimum-,  cjuxdepanitentiadidicimus  . 
exfcripturis,  paucis  enarrabimus :  tum  deinde^quid 
&  illi  doceantipofbremo,  <juam  leui->autpotius  nuU 
U  rationeyfacramentumfecerint.  De  pcenitentid 
docii  quidauirijonge  etia  ante  hcec  tempora,  cu  Wr 
xtafcripturce  regula fimpliciter  et  fyncere  locjui  uel 
let,dixerucoftare  duabus  partib.  mortificatione& 
uiuificatioeMortifcationemterpretatur^animcedo 
loreac  terroreyex  agnitione  peccati,  etfenfu  iudidj 
Dei  coceptu.  ubi  enim  cjuis  in  uerapeccati  cognitio 
tie  adduSius  efl ,  tu  uere  peccatu  odiffe  &  execrari 
incipititufibiipfe  exmimo  difthcet,miferufe  et  pdi 

tum 


500      CHRIST*     RELIGIONIS 

tumfatetury&  altum  fe  efje  optat.Ad  hcec  ubifenfu 
alicjuo  iudxcvj  Dei  ta£tus  eftialterum  emm  ex  aluro 
protinusfecjuttur)tumuero  perculfusac  confter~ 
tiatusidcet-,  humiliatus  acdeieftus  tremiu  animum 
defyondet ,  defterat,  Wcecprtor  pcenitentice  pars, 
quam  uulgo  contriitonem  dixerunt.Vtuifcatwnem 
interpretantur  cofolaitonem,  cjuce  exfide  nafatur. 
Vbtfcilicethomopeccati  confaenita  proftratus.ac 
Deitimore  percuffus,  pofteam  Dei  bomtatem>  in 
mifericordiam,  'gratiamifalutem,  cjuce  eft  per  Chri- 
ftum7refyiciensyfefe  engit,refbirat>  animum  colltgit 
&uelutamorte  muitam  redtt.  Afij  cjuiautde- 
bmtuartehoc  nomen  in  fcriptura  acceptumy  duas 
pofueruntpcenitentice  formas:cjuas  ut  notaalicjua  di 
flmguerenualteram  legalem  dixerunticjuapeccator 
peccait  cauterto  uulneratus-,  fy  terrore  ira  Dei  au 
trituSy  in  eaperturbatiqne  conftnEtus  hceret,  necfe 
explicare  poteft.  Euangehcam  alteram,  cjua  peccator 
grauiter  quidem  apudfeaffli&us,  altius  tamen  emer 
gtt:&  Chriftum  uulne/isfui  medictmy  terroris  con 
jblaitonem ,  miferice  portum^  apprcehendtt ,  Leg<rfe 
*  pcenitettce  exemplafunu  Cainfiauk  ludas:quorum 
5l  t  *  pcenite ntta  du  fcnptura  nobts  comemorat ,  intelligit 
feccati  fui  grauttate  agnttay  tram  Deitimutffe.fed 

Deum 


IMSTITVTIO*  30I 

Deum  dumtaxat  ultorem  &  iudicem  cogitantes^tn 
eofenfu  defecerunt.Ergo  eoru  pcenitentia  non  ahud 
fuity  quam  quoddam  inferorum  atnumy  quo  lam  in 
hac  uita  ingreffi,  cceperut  afacie  irte  maieflatis  Dei 
pcenasdare.Euangehcampcenitentiam  uidemus  in 
omnibusyqui  peccaii  aculeo  apud  fe  exulceratifidu- 
aa  autemfericorditf  Dei  erecli  &  recreati^ad  Do- 
mmumconuerfifunt.  Perterritus  eftE^echiasac-  4Rrg*< 
cepto  mortis  nuncio:  fcdflens  orauit-,&  m  Dei  bo- 
nitatem  intuitus,  fiduciam  recepit.  Conturbatifunt 
Niniuitx  hombili  denunciatione  excidiy.fed  mduti  \otuej* 
facco  &  anere>  orarunt,  fyerantes  <{uod  conuerti 
poffetDominus,fy  auerti  afurore  irafute.Confef 
fus  eft  Dauid,fe  nimium  peccaffc  in  recefendo  popu  t  r^»,^ 
lo.  fed  adiecit:  Aufer  Domine  iniquitatem  ferui  tui. 
Agnouit adultenj crimen,obiurganteNathan,&  fe  i.Reg.i 
coram  Dommo  proftramt:  fed  ueniamfimul  expe- 
Qauit  Talisfuiteorumpcemtentia,  quiadpr<edica- 
iionem Petri compuncli  funt corde:fed Dei bomta-  AaQ 
te  cofiiiy  addiderunt,  Qmdfaaanus  uinfratreslTa 
li$  &  Petn  ipfius>c[uifleuit  quidem  amarefcdfyera 
re  non  defyt.     Hcec  quanquam  omnia  uera  funtt 
nomcntamen  ipfum  pcenitentice^uatenusexfcri- 
$turisaffe<]uipoffum)aliter  acapiendumcft.  Nam 

quoi 


30Z       CHRIST,    RELIGIONIS 

quodfidefub  pcenitentia  cuplecluntur,  pugnat  cum 

tto.io.  eo  ?wo^ PmIm  w  Aftis dicit , fe ludaeis ac gentibus 

teftijicatum  in  Deupcenitentiam,  tyfidem  m  lefum 

Ghriftwn.  Vbijanquam  duo  diuerfa;pcenitentiam 

gffidem  enumeut.  Quid  igiturtAn  uera  pcenite  n- 

tia  chrafidem  confiftere  fofeftlminime.  Verum  & 

fifeparari  no  poflunt,  diftingui  tamen  debet.  Quem 

admodum  enimjinefye  fides  non  eft.  (?  tamenfi- 

ies  acftes  uaria  funt:ita  pcenitentia  &fides,<iuan~ 

quaperpetuo  interfeuinculo  cohceret^magis  tamen 

coiungendcefunt?  quam  cofundendx.  ifttta^meo 

1 ; L \  •     qmdem  iudicio,  pcenitentia,  carnis  noftra  ueteris^ 

hominis  mortificatio:  quam  in  nobis  efficit  uerus  ac 

jincerus  timor  DeiSn  eum  fenfum  accipiendcc  funt 

conciones  omnes ,  (juibusuel  prophete  quondam, 

uel  apoftoli  poftea.fui  temporis  homines  ad  pceniten 

tiam  hortabantur.  Hoc  enim  contendebanty  utpec- 

catisfuis  confufi-,  &  timore  Dei  pun£ti,coram  Do* 

mino  prociderent  &  humiliarentur  ,fecfa  in  uiam  re- 

ciperent  acrefipifcerent.  Ideo  h<ec  promifcue  ufur- 

pant  eodem  figmficatu:Conuerti,feu  reuerti  adDo 

minum^  &  pcenitentiaagere.  EtfiuRus  dignos  por- 

<W.J«  fiitentiafacerey  dixit loannes,mtam  agere,  qu<*  bu- 

iufmodi  refipifcentiam  &*  conuerfionem  deceat. 

Trt* 


INSTITVTIO*  505 

Tota  autem  Euange\v\  fumma  duobus  iftis  capitibus 
continetur:pcemtentia^  peccatorum  remif$ione. 
lomnesemm  angelus  antefaciem  Chrifti  miffus,  ^,dtfr  f 
ad  prceparandas  uias  eius>  prcedicabat:  Pcenitentiam 
agite^appropincfuauitregnum  ccelorum.  Ad  pceni-  $&&}■,.,  •. 
tentiam  uocando,monebat,ut  fe  peccatores  agnofce 
rent.fuaque  omnia  coram  Deo  damnata:  quo  carnis 
fuamortificationem-,  ac  nouam  inftpiritu  regenera- 
tionem  totis  uotis  expeterent.Regnum  Dei  annunci 
ando.ad  fidem  uocabat.  fiquidem  perregmm  Deiy 
quod  docebat  in  propinquo  efie,  remifiionem  peccd 
toru,falutemy  uita,& quicquid  ommno  m  Cfonflo 
affequimwr,  fignificabat.  Quare  apud  ahos  Euange 
Imaslegitur,  Venitloannes prxdicans  baptifmum  ^arCtV 
pcenitenti*,  in  remiftwne peccatoru .  Quod,  quid        h 
aliudeft,  cjuam  utpeccatorum  moleprefHi  tyfati- 
gati  ad  Dominum  fe  conuerterent,  ac  de  remifiionc 
&falutefjpemconciperent?  $ic&  Chriftus  fuas 
conciones  aufjpicatus  eft :  Appropinquauit  regnunt 
Dei7pcenitentid agite,  &  credite  euagelio.Pnmude 
clarat  thefauros  mfericordi*  Dei  infe  apertos^dein 
depcenitetiaexigiutupoftremofiducia  erga  deipro 
mifiiones.  ltaq;  quu  totu  euangelij  negoau  breuiter 
cQmplettiuoluit  Chnftus7dixitfe  oportuiffepati.re  f***1** 

furgerc 


504       CHRIST.    RELTGIONIS 

furgere  a  mortuisy  prcedicari  in  nomine  fuopcertiteh 

immy  &  remifionem  peccatoru.  Id  &  apoftoli  pofl 

eius  refurreilionem  pradicarunt.Excitatum  a  Deo 

dd  dandam  pcenitentiamlfraeli,  tyremifiionem  pec 

catorum.  Prcedicaturpcenitetia  in  nomine  Chrifti, 

cum  per  Huangelij  doSbrinam  audiunt  hominesyfua$ 

omnes  cogitationestfuos  affeilus,  fuaftudia  corru- 

pta  &  uitiofa  effe  \  Propterea  neceffe  ejfey  ut  rena- 

fcantur.fi  uolunt  ingredi  in  regnum  Dei,effe  autem 

hancrenafcendi  rationem :  fi '  participationem  ha- 

beant  in  Chnftoy  in  cuius  morte  emoriuntur  prau<t 

cupiditatesiin  cuius  cruce  uetus  homo  nofter  cruci- 

figitur :  in  cuius  fepulchro  fepelitur  corpus  peccati. 

Remifiio  peccatorum  pmdicatur:  cum  docentur  ho 

1  Coru  mnes*ChriftumfibifaclumefferedemptionemyiH 

ftitiamyfatisfaclionemyuitamyut  eius  nomine  mfti  et 

innocentes  gratis  habeantur  in  confyeftu  Dei.  Vno 

igituruerbo  pcenitentiam  interpretor  mortifcatio- 

nem,H<ec  pcenitentiayprimum  nobis  ad  Chrifti  co- 

gnitionem  ingreffum  aperityqui  nulhsfe  exhibetyni- 

fi  miferis  &  affliilis  peccatoribus^uigemuntdabo 

rantyonerati  funt,efuriunty  ftiiunt-,  dolore&mife- 

rialabefcunt.Ad  hac  enitiyin  hanc  incumberey  hac 

frofequijoU  mta  nos  oportetJDicebat  ?latoyuitam 

philo- 


INSTITVTIO*  505 

philofophi  meditationem  effe  mortis.uerius  nohis  di 

cere  licetjUitam  Chnftiani  hominis^perpetuum  effe 

fludium  & exercitationem  mortificandtf  carnisfdo 

nec plane intereat .  Quare illum arbitror plunmum 

profeciffe,c\ui  fibi plunmum  diMcere didicit.  non,  £C  /e} 

r  /    jj  p.  j     r              jr                r  1  &  rcftrti 

utinhoclHtohcereatynecultraprogrediaturjjedma  ^   '  r 

gis  ut ad Deumfeftinet et  fufyiret, ut  morti  Chrifti  $#.14.  c 

infertus  pcenitentiam  meditetur .  ftcec  fententia ,  ut  sccuda  A 

eratfimplicifiima  omniu-,  ita  mihi  cum  fcripturce  ue-  &r ,  YCfirU 

ritate  opiime  confentire  uifa  eh.     Nunc  uenio  ad  mic  et  in  < 

excutienda  eay  <iMce  de  pcenitentiafcholafticifopki-  crctis  dift 

ftcc  tradideruntxjuce-,  quam  paucifiimisfieri  poterit-,  de  pcenit. 

percurram  .  quia  omnia  perfequi  animus  non  eft:  pcenitenti 

nehicnofterlibellus-,  cjuem  ad  enchiridvj  breuita-  priore. 

te  exigere  uo!oy  in  mmenfum  extrahatur.Et  illi  rem  Tertid  1 

tkoctui  no  udde  implicitamy  tot  uoluminibus  inuol-  &*'*-&' r 

ueruni ,  ut  non  futurus  fit  facilis  exitus  -  fi  te  pau-  v?Mf  eM 

i                 r             }  r      d         •      •    j    j  ditt.cpct 

lum  m  eorumjeces  immerjeris.  rrmcipio ,  m  danda  J  •    r  * 

defmitione  plane  oftendunt,  nunquam  fe  intellexif-  Q  uarta 

fe, quid  effet  pcenitentia.  *  Ampiunt  emm  quxdam  e  A myr  r( 

libris  ueterum  diiieria,  quce  uim  pcenitentice  minime  fcrtur.  di\ 

expnmunt.  aModpceniterefit.anteaclapeccatade-  i.dcpcen, 

flere,  &flenda  non  committere.item,  quodfit  mala  c.ucra  pc 

(rxteriupkngere,  grplangendaiterumnoncom-  mtentw* 

u  mittere. 


$o6      CHRTST*     RELIGIONIS 

mittere.item.quodfitqucedam  dokns  uindi£ttt>  pu~ 

i/iiens  in  fe^uod  dolet  commififfe.item,  quodfit  do 

lor  cordi:  cy  amaritudo  anim^pro  mah  cp.ce  quifi 

que  commifit,  uel  ambus  confenfit .  ¥i#c  enim  ut  i 

patribus  bene  diEta  cocedamus  ( quod  infiaari  con 

tentiofo  difftcile non  effet,)  non  tamen  in  eam  par- 

tem  dicebantur,  ut  pcenitcntiam  defcnberent :  fed 

tantum^ut  fuos  hortarentur-,  ne  in  eadem  deli£ia  rur 

>  4.  fenU  fum  reciderent ,  a  qmbus  extracli  erant.      Fceni- 

fi.  \6.  c.i  tentiam  tam  argute  defnitam  in  contritionem  cor- 

*  poenit.  Jtf,  confifiionem  oris^fatisfaclionem  operis  partiurt 

f*  l-C-P€T-  tur^nihilo  magis  diale£iice ,  cruam  defmerunt :  etfi 

fot  pcem-  Ul(}eri  H0\unt  totm  cetatem  in  fyllogifmis  contexen 

tintii*  fa  ^etrmjfe  t  Yerumfi  quisadefinitioneratioane- 

tur  (cjuodgenus  argumentand^apud  diale&icos  ua- 

let)  poffe  atiquem  anteacla  peccata  deflere,  tyfien- 

da  non  committere  j  poffe  praterita  mala  plangerey 

&  plangenda  non  committere :  poffe  punire,  quoi 

doleat  commififfe^c.quamuis  ore  no  confiteatur: 

quomodo  fuam  partitionem  tuebuntur  ffi  enim  ille 

uere  pcenitens  non  ccnfitetur^  pcenitentiafine  con- 

fefiione  effe  poteh.  Quodfi  refyondeant>hanc  par 

iitionem  ad  pcemtentiam  referr^quatenus  eftfitcra~ 

mentumiuel  detota  pceniteti<€ferfec2ione  inteUigi, 

quam 


INSTITVTIO*  507 

quam  fuis  definitiombus  non  comprehendunt :  non 
eft  unde  accufer.fibi  ipfi  imputety  qui  no  purius  ac  di 
lucidius  definiunt.  Ego  certeypro  mea  crafime.cunt 
dere  ahqua  difyutatur ,  ad  ipfam  dtfinitione  omnia 
refero:  auce  eft  toiius  difyutatioms  cardo  acfunda- 
mentiii  Sedfit  i'la  magifmdis  hcentia.lapartes  ipfas 
ordine  perluftremus.  Velim  aut  ammaduemnt  le 
ftores-,  no  bic  de  afini  umbra  rixa  effeiftd  re  omniH 
maxime  fenam  traiiari.  nempe  de  peccatcru  remifi 
fione.Cum  enim  triaadpcenitentiareqnirunty  com 
punclione  cordis,oris  cofefiione^opis  fatisfaclione: 
fimul  ad  impetradapeccatoru  remifiione  neceffaria 
effe  docet.Si  cjuid  aut  in  tota  noftra  religioefcire  no 
ftra  refertyid  certe  refert  maxime,intelligere  acjpbe 
tenere^uaratioe,  cjualege^uacoditione-,  quafacili 
tateyaut  difficultate>  obtineatur  peccatoru  remifiio* 
Hcecnotiiia  nift  perfyicua  certac^  coslat,  nulla  rf- 

2uie,nullacu  Deo  pace,  nullafiauciajautfecuritatc 
abere  poteft  cofcientiaifed  afiidue  trepidat,fluc~iu4 
tur,cehuat^cruciatury  dwexaturjnorret,  odiUacfu- 
git  confye&u  Dei  Qupd  fi  ab  his  coditionibus  pen 
det  peccatoru  remifiio,  quibus  eam  ipfi  alligant:  ni- 
hd  nobis  miferius-,  nec  deploratius.  Cotritione pri 
mam  obtinendce  ueni<epartefaciunt-,eam'fydebitam 

V     2»         exiguns 


Jo$      CHRIST,       RELIGIONIS 

exigunt^hoc  eftjuftam  &  plenam:  fed  interim  non 
coniiituuUquando  fecurus  aliquis  effe  pofiiU  fe  hac 
contritionead  iuRum  modum  defun&um  e[je .  Hic 
uero  miferx  confcientice  miris  modis  torquentur  & 
exagttantur ,  dumfibi  debitam  peccatorum  contri- 
tionem.imponi  uident^  nec  affequuntur  dchti  men- 
furam^  ut  fecum  decernere  pofimt-,  fe  perfolmffe 
quod  debebant ,  Si  dixerintjaaendum  cfuod  in  no- 
bis  eftieodemfemperreuoluimur.  cpiando  emm  au- 
iebitfibi  promittere  quifyiam^omnes  fe  uires  contu 
liffe  ad  lugenda  peccata*  Vbi  ergo  diu  fecum  lu£ia- 
fce,  tylongis  certamimbus  exeratce  confaentice> 
fortumtandem,  in  quorefideant,non  inueniunt: 
ut  fe  alicjuafaltem  parte  leniantjolorem  afe  extor- 
quent-,  &  lachrymas  exprimunt,  cjuibusfuamcon- 
tritionemperfiaant.Qupdfi  mecalumnian  aiuntt 
prodeantfane\  &  unum  alicjuem  oRendant,  <\ui  hu 
iufmodi  contritionis  doBrina  uelnonfitaddcfte- 
rationem  adaSius-,  uel  fimulationem  doloris^iudiao 
Deiypro  uero  dolorey  non  oppofuent,  Diximus  & 
nos  cjuodam  loco ,  nuncjuamfine  pcenitentia  obue- 
nire  peccatorum  remifii  onem ,  quod  nulli  riifi  affli- 
£ii ,  &peccatorum  confcientia  uulnerati>  Dei  mi- 
fericordia  implorarefincere  poffunt ,  fedflmul  ad-> 

ieamiiSy 


INSTITVTIO*  309 

iecimus,  fcenitentiam  non  effecaufam  remifsionis 
feccatorum .  WU  autem  animarum  tormenta  fuftu- 
limus-,  quod  debita  frceRandaftt.  feccatorem  docui 
mus,  non  in  fuam  cofunduonem^nec^  infuas  lachry 
mas  intueri  1  fedutrunc^  oculum  in  folam  Domini 
mifericordiam  defgere ,  tantum  admonuimus  ■>  uo-  ffatth.  u 
can a  Chrifto  laborantes  &  oneratosiquando  mif  \c[a,  6\ 
fusfttad  Euangelfrandum  fauferibus,  ad  fanan- 
dum  contntos  corae^  frcedicandum  caftiuis  remif- 
fionem?  adeducendos  um&os,  confolandoslugen- 
tes.  Qup  excluderentur  &Pharifei,  quifuaiufti 
tiafaturi,faufertatemfum  non  agnofcunugr  cort 
temftores?  aui  fecuri  irce  Dei,malo  fuo  remedium 
non  qucerunt.  Tales  enim  nec  laborant,  nec  onera- 
tifuntj  nec  contriti  corde ,  nec  km&i,  nec  caftiuiy 
nec  lugentMultum  uero  intereft^doceas  ne  emereri 
feccatorum  remifiionem  iufta  &  flena  contritio- 
we,  a_ua  nunquam  defungi  fofiis:  arifeccatorem  in- 
jlituas,  efurire  &jitire  Dei  mifericordiam ,  f  er  mi- 
ferict  fuce  agnitwnem  ifuum  ceftum ,  lafiitudinem> 
taftiuitatem>  illi  oHendas ;  utquctrat  refrigerium, 
requiemyliberationem.illum  denic^  doceas^infua  hu 
militate  dare  Deo  glonam.      De  confefione  fem- 
fer  ingensfuit  fugna  mter  canoniftas ,  £r  Theolo- 

U     *  gos 


JIO         CHRIST*    RELIGIONIS 

gos  fchohfticos .  his  contendentibus,mandari  diui- 
no  pracepto  conjefiionem :  ilhs  reclamantibus,  ec* 
clefiaflicis  duntaxat  conRituhombus  pracipi.ln  eo 
ueio  certamine  infignis  theolooorum  impudentia 
apparuiu  qui  tot  locos  fcnptura  deprauarunt^  ui 
detorferunti  quot  m  rtm  fuam  citabant ,  Er  quando 
ttefic  quidem  obtmeri  poffe  uiderunt ,  quod  poftu- 
labant:  qui  arguti  uolebant  pra  altjs  uideri ,  hocef- 
fugio  elapfi  funt.Confefiwnem  a  ture  diuino  profe* 
ciam ,  quantum  adfubjtantiam  tfedformam  poftea. 
tccepiffe  i  iurepofitiuo .  nempe  fic  qtti  inter  Legu- 
leiosfunt  ineptifimt ,  citationem  ad  ius  diuinum  re- 
ferunt :  quia  dittumfit ,  Adam  ubi  es.exceptionem 
kem:quia  refponderit  hdam,quafiexcipiens,\xor 
quam  dedifti  mihi,  fy  catera.utrify  tamen^formai 
xureciuilidatam .  seduideamus,  quibus  argumentis 
confefiionem  hanc  uelformata,  uel  informem ,  Dei 
Mdtth.S  effemandatumprobent .Mifit ,  incjuiunty  leprofos 
Luc.j.ij  t)ominus  adfacerdotes .  Qwdf  mifit  ne  ad  corfefi 
JMar.i  fionem  ?  quis  unquam  fando  audiuit  audiendis  con- 
fefiionibus  prafeclos  Leuiticos  facerdotes!  Ccnfu- 
giunt  ergo  adaliegorias.  Sanatum  eratlegeMofai- 
Drt<M7  ca ,  ut  facerdotes  difcernerent  inter  lepram  &\e- 
fram  ♦  Pcccatum?  jjpintuahs  eft  lepra .  de  hac  pro- 

nunaart 


"Itf  STITVTIO*  311 

tiunci&re,  facerdotum  eft.  Antequam  reftpondco-, 
qucero  obiter7  Si  hic  locus  fyiritualis  !epr<e  eos  m- 
dices  facit,  cur  naturalis  &  carnahs  leprte  cogni- 
iionem  ai  fe  trahunt  ?  fcihcet  hoc  non  eft  fcrtptu- 
ns  ludere .  Lex  cognitionem  leprce  defcrt  ftcerdo- 
tihus  Leuiticis:  hanc  nohis  ufurpemus.  pcccatum 
efx  lepra  fbiritualis :  fimus  cypeccati  cogmtcres. 
Nunc  rtfpondeo  .  Translato  face rdotio ,  neceffe  Hcfcr.7* 
f#  legis  translationem  feri .  omnia  facerdotiaad 
C hrifium  translata  funt  ,  m  eo  implettt ,  eyfnita. 
hd  eum  igitur  unumy  ius  omne  &  hcnorfizcerdottj 
translatus  efl .  Si  tantopere  amani  allegonas  fe£ia- 
n^unicum  facerdotem  Chnflum  fibi  proponanty 
&  rerum  omnium  hbera  iunfdiSlione  tribunal  eius 
<  cumulent  .facile  idferemus.  Ad  haec^ importuna  e h 
ipforum  allegoria ,  cjute  legem  mere  politicam  inter 
ceremonias  reponit.  Cur  igitur  Chriftus  adfa- 
cerdotes,  leprofos  mittit  f  Ne  calumniarentur  fa- 
cerdotes ,  ipfum  legem  uiolare ,  quteiuberet  coram 
facerdote  repraefentari  a.  lepra  curatum ,  & oblato 
facrificio  expiannubet  mundatos  leprofosftcereyea 
qu<e  legjs  erant .  Ite ,  inquit ,  oftendite  uosfacerde- 
tibus :  ey  offerte  munus ,  fiodprctcepit  lAofes  in 
fge,  utfit  in  teftimonium  ipfis  f  £r  uerefutu* 

u     4  rum 


512  CHRIST.    RELIGIONIS 

rum  erat  illis  in  teftimonium>  miraculum  hoc » Pro-> 
mnciaueranteos  leprofos,  nunc  curatos  pronun- 
ciant.  Nonne ,  uelint,  no\int,cogunturferiteRes 
miraculorum  Chrifti  ?  explorandum  illis  Chri- 
fiusfuum  miraculum  permittit :  diffiten  no  poffunu 
ftk  autem  adhuc  tergiuerfantur  9  eA  illis  hoc  opus 
dtth.  z 4  in  teftimonium.  Sic  alibuPrcedicabitur  Euangelium 
hocinuniuerfo  orbe ^intehimonium  omnibusgen 

yiatth*  lo  tl^us* ltemi  &nte  reges  &  frafl(^es  ducemini,  in  te- 
fiimonium  ipfis ,  i d  e/l ,  quo  in  iudicio  Dei  fortius 
conuincantur.  Secundum  argumentum 

ex  eodemfonte  ducunty  hoc  eftyex  allegoria:  quafi 
multum  ualeant  allegorice  ad  dogma  ali<{uod  con- 
firmandum.  Sed  ualeantfane\  nifi  eas  ipfas  oflende- 
ro  fyeaoftus  a  me  obtendiyquam  ab  ipfis  poffe.Di- 
cunt  ergo:  Dominus  difapulis  pr&cepiuut  fufcita- 
fotiMi  tm  L*^um  fafcijs  foluerent  £r  expedirent.  Hec 
primum  mentiuntur.  nufquam  enim  legitury  hocdi- 
xiffe  Dominu  difapulis.Eftfy  multo  uerifimiliusydi- 
xiffe  ludceis  adftantibus :  cjuo  citraullamfraudis  fu- 
fyitionem,  euidetius  fieret  miraculum:  &  maiorfua 
utrtus  elucerety  quod  nullo  ta£lu,fua  fola  woce,  wor- 
tuosfufcitaret.  Sic  equidem  interpretoryDominum, 
quo  QmnemfiniftramfuftitiQneludtis  tolleret,uo± 

'  ifle 


INSTITVTIO*  315 

luiffe  illos  reuoluere  lapidemfatorem  percipereycer 
ta  mortisfignafjpeiiare^  fola  uerhi  uartute  furgetem 
mderey  uiuentem  primos  attreftare.  Sed  demus,  hoc 
di£iumdifapulis .  quidtum  obtinebuntlDominum 
dediffe  Apoftohs  foluendi  poteftatem^uanto  aptius 
&  magis  dextre  hcec  allegorice  tra&ari  poterutl  Si 
dicamus^hoc  fymbolo  Dominu  uoluiffefidelesfuos 
inflituere ,  m  foluerent  afe  fufcitatos^hoc  efl,ne  in 
memoriapeccata  reuocarent-,  quce  ipfe  oblitus  effet: 
tte,  ceu  peccatoresy damnaret,  quos  ipfe  abfoluijfet: 
neadhuc  exprobrarent^uce  ipfe  codonaffetme  ubi 
mifericors  ipfe  effet^  adparcendumfacilis^pfxad 
funiendum  feueri  &  morofi  effent.  Eant  nunc ,  & 
allegonas  fuas  uentilenu  lam  propius  manus  con- 
ferunudu  apertisyutflbi  uidentur  /fentetijs  pugnaU 
Qm ad loanis baptifmum ueniebant-,  confitebantur  Mattb.  $ 
peccatafua .  Et  lacobus  lubet^  ut  alter  alteripeccata  Ucob.tdti 
confiteamur.Nihil  mirum,fi  confitebanturpeccata, 
fuay  qui  uolebant  baptifari.  Di&um  emm  antea  e#, 
loanem  prceiicaffe  baptifmupoenitentice^  baptifaffe 
aqua in pcenitentiam .  Qups igitur  baptifafjet ,  nifi 
qui  fe  peccatores  cofefii  effent?  Bapufmus fymbolu 
eft  remifiionis  peccatoru :  &  qui  ad  hocfymbolum 
admitterenturynifi  peccatores-,  e-7*  ({Uifetales  agno- 

U     5  prwwt? 


$14       CHRIST,     RELIGIONIS 

fcunt?confitehantur  itafy  peccatafuay  ut  hapufaren 
tur .  Necfine  caufaprcecipit  lacobus,  utalter  alteri 
confiteamur.  uerum  fi  animaduerterent  quod  proxi 
mefequitur,intelligerent  parum  etiahocfihifufjra- 
gari.Confiteminiyin<luiUalter  alteripeccata  ueftra, 
&  orate  pro  muicemMutuam  confefiione,&  mu- 
tuam  orationem  fimul  uingit.Sifohs  facrificulis  con 
fitendu  eft,ergo  et  pro  ilhs  foli;  orandu.Quid  quod 
fecjueretur  ex  uerhis  lacohijotis  fzcnficulos  confi- 
teri  poffel  Siquidem  dum  uult  ut  mutno  cofiteamur7 
eosfolos  alloquitur^ui  alioru  cofefwne 'andire  pof 
fint.  «toj/Awc,  mutuo^uicifim:aut(fimalut)reci 
proce ,  faceffant  igitur  hocgenus  nugamenta ,  £f 
ipfam  kpoftoli  mente accipwnusi  qucefimplex  e#> 
&  aperta.nempe,  ut  noftras  infirmitates  uicifsim  a\- 
ter  in  alterius  finum  deponamus ,  mutmm  cofilntm7 
mutua  copafiionem^mutua  inter  nos  confolationem 
ucceptun ,  Deinde,  ut  fiaternce  infirmitaiis  mutuo 
confctypro  illis  ad  Dominti  oremus.Quid  ergo  con 
tranoslacohucitant,  <jm  tantopere  cofefiicne mife 
ricordice  Dei  urgemusfcofiteri  aut  Dei  mifericordiS 
ftemo  poteR,  nifi  miferiafuam  prius  cofeffus.  Quift 
fotius  anathema  effe  pronunciamus-,  qmcunq;  nofe 
xoradeo^coraangelis  eius7  coraecclefia^coraomni 

bu$ 


INSTITVTIO,  31? 

hus  deniq;  hominibus,  peccatorem  confeffusfuerit, 
Omnia  emm  conclufit  Dommusfub  peccatu,  ut  o-  c$iUt$ 
mne  os  obfhruatur^  humtlietur  omnis  caro  coram  rom.  j 
Deo :  folus  aut  ipfe  luftificetur  £?  exaltetur.  Miror 
gut  quafronteaufint  cotendere,confe(?ione,  de  qua 
loquuntur,  luris  effe  dimnu  cuius  equidem  uetuflifii- 
triu  effe  ufumfatemur:  fed  quefacile  euincere  poffu- 
tnus-, olimfuiffe  liberu.  C erte  nullam  de  eafatamfu  Voniif. i g  $ 
iffe  /ege,  aut  cofitutwne,  ante  Jnnoccntij  tertij  tem  Platina  att- 
por,a,eoru  quofy  annales  narrat.ty luculeta  teflimo  tor  eft  in ui 
tiia  extatytu  in  hiflorijs,  tu  apud antiquos  alios  fcri-  H  Zepfce- 
ptores.qua doceat  hancfuiffe  politica difciphna.ab  rm* 
epifcopis  \nftituta:no\egem,  a Chrifto aut  hpojlo 
lis  pofita.Vnum  dutaxat  e  multis  profera,  quod  non 
cbfcuro  eius  rn  documeto  erit.Refert  So^omenus7  rwert. 
fwffe hac  epifcoporu conslitutione^duigenter  obfer  hiftl hb.9 
uatam  ecclcfijs  occidentalib.prcefertim  uero  Row*\ 
tiuofignificat,  nofuifje  uniuerfale  omriiu  ecclefuru 
mjhtutu.  Vnum  aut  epresbyteris  peculiariter  defli- 
tiatufuiffe dicit.qui  huic  muneri  prceeffet.quo  abun 
de  confutat,  quod  ifti  de  clauibus  unmerfo  facerdo- 
tali  ordini  promifcue  datis  mcntnmtvr.  Siquidenon 
cmniufacerdotucomunis eratfunclio:  fedfingula- 
res  umus  partes,  qui  ad  id  eleclus  ab  epifcopofueraU 
iubijcit  deinde7eu  quo<fe  more  Cofutinopolifmffei 


$l&      CHRIST*    RELIGIONIS 

donecmatrona  quaedam  confitentem  fimulans ,  el 
fyecie  confiuetudme  y  cjuam  habehat  cumdiaconoy> 
frcetexuiffe  deprehenfiaeft .  Ot  idfiaanusNecla- 
rwS)Uirfitn£litate  &  eruditioe  clarus^illius  ecclefice 
tpifcopusy  confitendi  ntum  abrogauit  ♦  Hic  hic  au- 
res  afirii  ifti  amgant.Si  lex  Dei  erat,  auriculans  con 
fefiio:qui  aufus  effet  NeBarius  eam  refigere  ac  con 
uelleretNeftarium fanclumDei  homine, ommhus 
ueterum  fuffragijs  probatum,  htfrefeos  grfchifma- 
tts  accufabunttSed  eodem  calculo  damnabunt  ectcle 
fiam  Conflantinof>olitanam7in  <[ua  confitendi  mo- 
rem  non  ad  tempus  modo  dif$imulatumfuifife,fed  ad 
fuam  ufq;  memoria obfioluiffe  affirmat  So^omenus. 
imo  rio  Conftantmopolitana ,  fed  orientales  omnes 
ecclejias  defettionis  reas  agent:<[uce  muiolabdem(fi 
uerum  dicunt)legem,  &  Chrihianisomnibusman 
datam^  neglexerunt.  Verum  ut  res  tota  planior 
ty  expeditior  fiat^rimu  bonafide  referemus,  <juod 
genus  confefiionis  uerbo  Dei  nobis  traditumfmde- 
inde,&eorum  comenta  de  confiefiionefubv\ciemus. 
non  quidem  omrixai<ms  eriim  immenfum  illud  mare 
exhauriret?)fed  ea  duntaxat,  quibus  fummam  fu# 
confefiwriis  coplettuntur.Non  hic  comemoraremy 
uulgatum  effein  mHltisfcri(tHr<t(artibus,confifiio 

nempro 


INSTITVTIO*  517 

tiemprolaudeaccipi,  nifi  adeo  eos  depuduiffety  ut 
tahbus  <{uoc^  locisfe  inftruerent.ueluti  cum  dicunty 
confeftionem  ualereadmentis  iucunditatem:iuxta 
illud, \n  uoce  exultationis  &  confefiwnis.  Hanc  er-  pji^z, 
go  acceptwnem  obferuent  fimplices-,  &  diligenter 
ab  ilkdiflinguant^nefibi  tahbusfucis  illudatur. 
Depeccatorum  confefionejicdocet.  Quando  Do 
minus  eft.cjui  peccatd  remittit ,  obliuijatury  delett 
huic  peccata  noflra  conftteamury  ut  ueniam  obtine- 
amus.  lilemedicus  efttuulnera  igitur  noflra  illi  expo 
namus.llie  Ufus  eft  &  offenfusyab  illo  pacem  peta- 
mus.  llle  e#  cordium  cognitor,  &  cogitationum  0- 
mnium  confcius,  coram  ipfo  corda  noftra  ejfunda- 
mus.llle  eft  denifyqui  peccatores  uocat,ad  ipfum  ac 
cedamus.  Peccatum  meum,  inquit  Dauid?cognitum  pr^  *  u 
tibifecn&iniuftitiam  meamnonabfcondi.  Dixiy 
confitebor  aduerfum  me  iniuftitiam  meam  Domino: 
&  tu  remififti  iniquitate cordis  meiQ  Talis  e/}  akera    - . 
ipfius  Dauid  confeffio :  Miferere  mei  Deus?  fecudum    '   ' .  / 
magnam  mifericordiam  tuam.  Talis  etDanielis:  Pec 
cauimus  Dominey  peruerfe  egimus-,  impietatesfeci- 
mus>&rebellesfuimus,declinandoa  mandatis  tuis. 
E  t  a\i<ey  c[u<e  pafiim  infcriptuns  occurrunt.  Si  confi- 
teamurpeccatanoftrajin^Hitloannes7  ftdelisDomi1,  lom>1' 

mSf 


318  CHRIST,     RELIGIONI* 

nus-,ut  remktat  nohis  peccata  nolhra.  Cui  conftca* 
murhpfifcihcetihoc  eflyfi  adflicio  &  humihato  cor 
de  coram  ipfo  procidamus:fi  apud  ipfum  nos  ex  ani 
mo  accufantes  &  damnantes,  honitate  eius  &  mifc 
ncordia  ahfoluipetamus.  Qmanimo,  etcoraDeoy 
hanccofefiionem  amplexusfuerit-,  hahehit  hauddn 
hie  &  Imguam  ad  confefionem  paratamiquoties  o- 
pusfuerit,  apudhomines  Dei  mifericordiam  prcedi- 
care.  Neque  tantumutuni,  &femel,  &mauremy 
cordisfecretuminfufurret:fedf*pius,fedpalam,fed 
toto  orhe  audiente ,  ingenue  &fuam  paupertatem, 
&Dominimagmficentiamcommemoret.  In  hunc 
R  modum,cum  Dauid  d  Nathan  argueretur,confcien 

•*  '  tice  aculeo  puncius ,  peccatum  <&  coram  Deo ,  & 
coram  hominihus  confitetur:  Peccaui,  incput?  Do- 
mino.hoc  e/}5  ianihd  cxcufo^no  tergiuerfor,  quo  mi 
nus  peccatore  meomnes  ludicet:  &  £  cla  D omino 
effe  uolui-,  homiwh.  quocfe  ipfis  patefiat.  Duas  fnete 
rei$riuatce  cofefiiomsformasfcripturajphat.  unam 
qu*  noftra  caufafiat.^uo  pertinet  illud  iacohi,  ut  al 
ter  alteri  peccata  cofiteamur.  Sentit  enim  ut  noftras . 
infirmitates^alter  alteri  comunicates,c6filio  ty  cofo 
latione  mutuo  uos  iuuemus.  Altera,  quce  in  proximi 
gratiamfaciendafit7  ad  ipfum  placandum  &nohi$. 

rccon- 


INSTITVTIO*  519 

reconciliandum.ficjuainrenofirQ  uitio  laefus  fue- 
rit.De  cjua  Chrijhs  aoud Matthceumi  Si  offers  mu-  Mtftkfc 
nus  tuu  ad  altare,  &  wi  recordatusfueris  quiafrater 
tuus  hahet  alifiid  aduerfum  te ,  relinque  ibi  munu% 
tuum,  &  akv.fr  ufcjuerecociliarefratri  tuo,&tunc 
ueniens  offeres  munus  tuum.Sicenimfarciendaefl 
charitasy  c\u<* noftra  culpa  dijfoluta  fuerit:culpamy 
quam  admifimus ,  agnofcendo  &  deprecando.  Ali 
am  confitendiuelrationem  ^uel  formam,  fcriptura 
prorfusignorat.  Quidilli*(latuunt>utomnesutri-  ^otvnif 
ufyue  fexusftatim  atcfc  ad  difcxetionis  annos  perue-  tftfafa  fc 
nerint?  femel  ad  mimmum  quotannis  confiteatur  0-  xus.d?fu\n 
mnia  fua  peccata ,  proprio  facerdoti:  nec  peccatu  di  ma  tnmt. 
mittumfi  confitendi  uotum  firmiter  conceptumfue-  etfid.  catb. 
rit.Qupd uotum nifi  ohlata  facultate perfolutumfii  in annq. 
erir, lam  nullus  patet  paradifi  mgreffus.  Sacerdotem  ^ •  4  •  l*nt. 
uero  poteflate  hahere  clauiumj  quibus  peccatorem  «#  *7.c  z 
foluat  & kget.quia  nonfit  irrkum  Chrifli  uerbumi  ||  *  4  K«f« 
Qupfcuncy  ligaueris ,  &c: De  hac uero  poteflate    l'  * ! *,c'2 
pugnaaterinterfe  belligerantur.  Aftj  dicutunicam 
efje  clauein  efietia^  fcilicet  potefiate  hgadi  etfoluedi 
fcientia7ad  bonu  qdem  ufum  recjuirifed  tantu  inftar 
accefiofij  ej?e,  no  efietialiter  coharere.Aty^a uide 
hant  hac  nimiu  efjrenata  licentiamy  duas  claues  re- 

cenfue^ 


3ZO        CHRIST*    RELIGIONJS 

cenfucrut:difcretionem7  &poteftatem,Alij  rurfum 

Toflrema  cumtali  moderatwnecohiberifacerdotumimprobi- 

opinio  fiiit  tatem  uiderent.alias  claues  excuderuntiautoritatem 

Hugonis.  difcernendh  qua  in  deftniendo  uterentur:&  potefta 

tem  i  quam  exequutione  fuce  fententice  exercerent. 

fcientiam  accedere  uelut  confiharium.lftudautem 

ligare  <& foluere,  non  audent  interpretan  fimplici- 

ter-tpeccata  remittere  &  delere.  qa  Dominu  claman 

teaudiunt  apud  Propheta,Ego  fum^  egofum^ui  de 

eraU*45  leo  inic{uitatestuaslfrael:Ego,&nonalius  prceter 

me.Sed  dicuntjacerdotis  effe  pronunciare.qui  hga- 

tifint  autfoluti:&  declarare^uorum  remifja  aut  re 

tentafint  peccata.Declarare  autem^  uel  per  confeffi 

onemycumabfoluiti  &peccata  retinet:uelper  fen- 

tentia,  cum  excommunicat  &  recipit  adfacramen- 

torum  comunionem.  Demu ,  cum  intelhgunt  nondu 

fehoc  nodo  explicari-,  cjuinfemper  fibiobijapof- 

/tf,  indignosfepe  Ugari&foiuidfuisfacerdotibuSy 

cjui  propterea  non  ligeritur  aut  foluantur  in  ccelot 

duodultimum  refugiueft,  refyondent,  collationem 

ckuium  cum  limitatione  accipiendacffe:quod  Chri 

ftus promiferit,  apudtnbunal  fuum  approbatum  iri 

faccrdoiis  fententiam,  ft#  iufte  prolatafucriufecun 

dam  quod  merita  ligati  aut  foluti  poftulabant.  Por- 

'    ro7has 


1NSTITVTIO*  321 

ro ,  hts  daues  omnibus  facerdotibus  a  Chrifto  da- 
tas  effe ,  quce  illis  ab  epifcopis  in  promotione  confe- 
runtur:fedliberumufum  penes  eos  duntaxat  effey 
qui  ecclefiafticis  muneribus  funguntur .  Apud  ex- 
communicatos  &fufyenfosy  manere  quidem  ipfas 
clauesjed  rubiginofas  ac  ligatas.  Et  qui  hcec  dicunty 
modefti  &fobrvj  mre  uocan  pofiint ,  prce  ahjs7  qui 
fub  noua  incude  nouas  claues  fabricati  funt ,  qui- 
bus  thefaurum  ecclefice  obferari  tradunt  .  Thefau- 
rum  eccleficeymerita  Chrifti ,  fan&orum  Apoiloio 
rum.Petri-iPauli^martyrumy  &c<etera  nuncupanK 
Huius  horrei  radicalem  cuftodiam  Romano  epifco- 
po  traditamfinguntj  penes  ftemfit  radicalis  tanto- 
rum  bonorum  difyenfatio :  ut&ipfe  perfe  elargiri 
pofiit  >  &  alvjs  elargiendi  iunfditiionem  delegare. 
Hinc  nunc  plenarice  indulgentice  i  Papa ,  nunc  cer 
torum  annoru :  a  Cardinahbus  centum  dierum^  ab 
Epifcopis  quadraginta.  Adfingula  paucis  rejjpon 
debo.  Taceoautemadprcefensy  cjuoiure^uduein- 
luna.fuis  legibus  fidelium  animas  obftnngant  :quan 
do  id  fuo  loco  dijhicietur ,  Qupd  autem  legem  vn- 
ponut  de  omnium  peccatorum  enumeratione ,  quod 
peccatum  dimitti  negant ,  mfifub  conditwne?  fi  uo 
tum  confitendifirmiter  conceptumfueriv.quod  nul- 

x  '       lum 


J2Z      CHRI.5.T.     RELIGIONIS 

hmfupereffe  ingreffum  paradifi  garriuntyfi  ftcuU 
tas  confitendi  negletxafucrit :  iftuduero  nullo  mo- 
do  ferendum  eft .  Omnia  nepeccata  enumerandai 
funttAt  Dauid>qm  fecum  p rofcf,  ut arbitror^  medi- 
\al.  19.?  8  tatus  erat peccatorum  confefionem ,  tamen  excla- 
mabat:  Errores  cjuis  mtelligtd  ab  occultis  meis  mun 
da  me  Domine.&  alib  i:\niquitates  mece  tranfierunt 
fupra  caput  meum:  £r,  ficut  onusgraue ,  aggraua- 
tce  funt  ultra  uires  meas.Nimirum  intelhgebat^aan 
taeffetpeccatorum  noflrorum  abyffus ,  quam  muU 
icefcelerumfacies^uot  capitaferret,  &  quam  lon- 
gam  caudam  traheret  bcec  hydra .  Non  ergo  ad  re- 
cenfendum  catalogum  fe  conferebat ,  fed  e  profun- 
do  malorum  clamabat  ad  Dominum:  Obrutus  fumy 
fepultusfum ,  fuffocatusfum,  mferorum  portee  cir- 
cundederunt  meummerfum  alto  puteo?drpctentem, 
&monbundum.,manus  tua  extrahat.Quis  fuorum 
peccatorum  nunc  fupputationcm  cogiteuubi  Daui- 
dem  uidet  fuorum  numeru  inire  non  poffeiWac  car- 
nificina  plufauam  crudeliter  diuexatte  funt  eorum 
confcientice.qui aliquo  Dei  fenfu afficiebatur.  Priit 
cipio  fefe  uocabant  ad  calculum:peccata  in  brachia, 
in  ramos ,  in  ramufcolos,  infrondes^  iuxta  iflorum 
formulas7diffecabantJum  appendebant  quahtatesy 

quanti- 


INSTlTVTlO*  5tJ 

quantitates,  circunftantias .  atfyaliquantulumqui* 
dem  res  procedebat.  Vbi  uero  longius  progrefiifue* 
rant7  coelum  undi^  &  undic^  pontusmullus  portus* 
nullaftatio.  Quo pluratranjiuerant,  maiorfemper 
cogeries  oculis  ingerebatur.imo  uero,  uelut  aiye  mox 
lesaffurgebantmecfyes  ulla^  uelfaltempomongaz 
ambages,euadendi  apparebat.  Wcerebant itaa^inter 
facrum  <&  faxum ,  nec  alius  tandem  exitus  reperie* 
batur ,  quam  defyeratio .  Ibi  peui  ifti  carnifices,  ut 
uulnerafanarent  oucefeceratfimenta  (jucedam  ad* 
hibuerunt,  utfaceret  (titifk  <{uod  inje  ejpt,  Sed  «o- 
uce  rurfum  curce  obftrepebant :  imo,  noui  cruactus 
excoriabant  miferas  animas.  nonfaiis  temporis  im-* 
pendi,noniufla  opera  incubui:  multa  HtgligentU 
prceterv\ :  ty  obhuio^ute  ex  incuriaprouenit ,  non 
eh  excufabilis .  Suggerebantur  adbuc  alia  pharma- 
ca,  cjuce  eiufmodi  dolores  demulcerent:  hge  &  ne« 
^igentice  tucep&niteniiam .  modo  fupina  non  fity 
condonabitur .  Verum  omnia  ifta  acatricem  obdu- 
cere  non  poffunt.nec  tamahfuntlenimentay  quim 
uenena  melle  obhta,ne]ua  acerbitdte  pnmu  guftum 
offendant :  fedin  inhmapenetrent ,  antequam  fen~ 
Uantur.  Vrget  ergo  femper  tembihs  illa  uox,<&au~ 
ribus  mfonatiConjitere  omnia  peccata  tua,Nec  po 

X     *  teh 


324         CHRIST.    RELIGIONIS 

teR  horror  ifte  pacari?  nifi  certo  folatio.  Qupdau- , 

tem  bonapars  orbis  tahbus  blandimetis?  qmbus  tam 

exitialeuenenum  temperabatur,ac<]uieuit:non  idfk 

£ium  e# ,  quod  Deo  fatisfailum  crederet ,  autfibi 

etiam  planefatisfaceret  \fed  ut,  (juafiin  medio  mari 

fixa  ancora,  paulum  interfdefceret  a  nauigatione. 

uely  (juafifeffus  grfathifcens  uiator ,  in  uia  decum- 

beret.  Infacienda  eius  reifide  non  Uboro.Sibi  enim 

quif};  apudfeteftis  effepoteh.Dicam  infumma-, 

qualis  lex  illafuerit .  ?nmum7fimpliciter  eft  impof- 

fibilis.ita^nonnifi perdere ,  damnare,  confun- 

dere^  in  ruinam  <&  defyerationem  contjcere  poteR . 

Dein  deypeccatores  a  uero  peccatorum  fuorufn  fen- 

fuabduc\osy  hypocritas  facit.Deify  acfuiipforum 

ignorantes.Sifadem  dum  in  peccatorum  enumera- 

tione  toti  occupaturyinterim  obliuifcuntur  latentem 

illam  uitiorum  lernamy  occultas  fuas  iniquitates,  <& 

interiores  fordesiquarum  potifimu  nontiafuam  mi- 

feriam  reputare  debuerant .  kt  certifima  erat  con- 

feffionis  regula ,  tantam  mali  noftri  abyffum  agno- 

fcere  &  fateriy  qua  fenfum  cjuofy  noftrumfuperet. 

Hacregula  uidemus  copofum  pubhcani  confefio- 

JMC.l$  nem :  Dominey  propitius eflo  mihipeccatori.  <[uafi 

diceret,  quantusquantusfum,  totusfumpeccator: 

nec 


INSTITVTIO*  3I5 

tiec  ipfam  peccatorum  meorum  magnitudinem ,  aut 
tnente  \  aut  hngua  affequi  foffum .  abyffus  tuee  hi- 
fericorditfyhanc  peccati.mei  abyffum  abforbeat. 
Quid?  inqmes ,  ergone  conftenda  nonfuntfingu- 
la  dehcia:  ergo  nulla  Deo  accepta  cofefiio,  nifi  duo 
hus  iftis  uerbis  conclufa .?  Peccator  fum .  Imo  uero 
danda  potius  operay  ut(<[uantum  in  nobis  eft)totum 
cor  effundamns  coram  Dommo.  nec  modo  nos  pec 
catores  uno  uerbo  fateamur:fed(ut  tales  nos  uere  et 
ex  ammo  agnofcamus)cjuanta  fity  &quam  uaria 
petcatorum  labes^tota  cogitatione  recognofcamus. 
non  modo  nos  immundos:fed  cjiialisfit>  y  cjuantay 
quamcfo  in  multis  partibus  immundicies .  non  modo 
debitores:  fed  c±uantis  debitis  grauati&  cjuot  nomi 
riibus  0bfhr1Bi.no  modo  uulneratos:fedcjuam  mul- 
tis  &  letalibus  flagisfauctj.  Hac  tamen  recognitio- 
ne  cumfe  totum  peccator  coram  Domino  effuderity 
ferio  acfyncere  cogitet,plura  adhuc  reftare,ac  pro- 
fundiores  effe  malorumfuorum  receffus^uam  cjuos 
fenitus  excuterepofiiLAtcj;  adeo  exclamet  cu  Da- 
uide*.  Errores  cjuis  intelligit!  ab  occultis  meis  munda 
me  Domine.  lam  uero^mod  affeuerant  non 

dimitti  peccata,  riifi  uoto  conptendi  frmitercon- 
cepto:  tyckufm  effepartdifi  portam  ei,cjuificuL 

x     }         tatcm 


$%6      CHRIST,      RELIGIONIS 

tatem  confitendi  fibi  oblatam  negkxerit .  hbfit, 
ut  iftud  eis  concedamus .  Non  emm  aha  nunc  e& 
peccatorum  remifiio ,  quam  femper  fuit .  Quot- 
<juot  remifiionempeccatorumaChrifto  obtinuif- 
Jeleguntur,  non  legunturin  aurem  facrificuh  cu- 
iufyiam  confefit.nec  fane  confiteri  poterant?  ubi 
nec  facrificuh  confefiionafjj  erant ,  nec  ipfa  etiam 
confefiio .  Er  multis  pofteafceculis  inauditafuit  h#c 
confefiio  ,  (juibus  fine  hac  conditione  remitteban- 
l%cch. ' g  tur  peccata ,  Sed  ne  (piafide  re  dubia  longius  difce- 
ptemus  y  Verbum  Det  apertum  eh ,  quod  ceternum 
tnanet:Quotiefcunc[;ingemueritpeccatoryOmnium 
iniquitatum  eiusnon  recordabor.  Huic  uerboqui 
alicjuid&udetad^cerey  non  peccatahgat.fedDo- 
minimifericordium,  Nihtlitacumirumyfi 

uuricularem  iflam  confefiionem,  rem  adeo  peftilen- 
tem.totc^nommibus cccleficenoxi&m,  damnamus, 
nc  fubUum  e  medio  cupimus.  cjuodfi  perfe  res  effet 
indifferens,cjuando  tamen  nuili  ufui  efx^necfru&ui, 
totautemimpietatibuSyfaaiiegys,  erronbus,  cau- 
fam  dedit  t  fns  non  protinus  abolendam  cenfeatf 
Recenfent  quidem  dliquot  ufus ,  cjuosut  ualdefru- 
Buofos  uendiunt :  fed  illos.aut  emeniitos ,  aut  nul- 
Imsprorfus  momenti.Vmm  ttmenfinguUripr^ 

rogatm 


INSTITVTIO*  %1J 

Togatiua  commendant .  Erubefcentiam  conftentisy 
grauem  effe  pcenam-.qua  et  peccatorftin  pofterum  yfo  *  t  rcnt 
cautior,&Deiuindi£fomanteuerti[feipfumpuni-  diji,\y,cA 
rns.Quafi  nonfatis  magna  uerecundia  hominccon. 
fundamuSydum  ad  fummu  dlud  tnbunai  cceleRe ,  ad 
Dei  cogmtioneuocamus.Egregie  uero  profttlu  ejly 
fi  unius  hominis  pudore  peccare  defimmus:  Deu  rio 
erubefamus  habere  malce  nofta:  cofcientia  teflem> 
quancfuam  id  quocfe  ipfumfalfifiimu  eft.Nulla  enim 
refieri  maiorem  peccadi  confdentia  aut  licentiamy 
faftim  uidere  eft^uam  dum  coftftione  facerdotift- 
£ka,  homines  exihimant  fe  pofje  tergere  os,  &  dice 
re,nofea  Nec  toto  folu  annofunt  ad  peccandu  an 
iacioresfed  in  reliquu  anni  tempus  de  cofeffionefe 
curi^nunqua  ad  Deum  fujj>irantynun^  ad  fe  redeut. 
fedpeccata  peccatis  accumulant :  donecomnia^  ut 
opinantur^fimuleuomant.Vbi  autem  euomuerunty 
farcina  fua  exoneratifibi  mdentur:  iudicium  i  Deo 
tranftuhffe ,  quodfacerdoti  detulerunt:  Deoobli- 
uionem  induxiffe ,  ubiconfciu  facerdotemfecerut. 
Porro  quis  confeflionis  diem  lcetus  inftare  uideti 
Quis ad confitendum alacri  animo  pergit  f  ac non 
(otius,  quafi  obtorto  collo  in  carcere trahatur ,  in- 
mtus  ac  reluttanti  fumlis  ueriitl  riifi  forte  ipfi  fa- 
x     4.  crificuli 


328      CHRIST*      RELIGIONIS 

crificuli.  qui  mutuis  facinorum  fuorum  narratio- 
tiihuSj  quafi  iocofis  fabulis ,  fedelicate  obleftant. 
Non  multas  chartas  inficiam  referendis  prodigiofis 
abominationibus,  qmbus  fcatet  auricularis  confef 
fio.Tantum  dicotfi  non  inconfultefecitfan£ius  ille 
uir ,  qui  ob  unum  fcortationis  rumorem ,  confefiie- 
nem  ex  ecclefiafuayuel  potius  e  fuorum  memoria  fu 
flulittinfinitishodieftupris,  adukervjs,  inceRibus, 
lenocinijSy  cjuidfafiu  opus  fit,admonemur. 

Nunc  uidendum  de  poteftate  clauiumyin  qua 
(roram(ut  aiunt)&  puppim  Confefiionaryfui  re- 
gni  locant.  Ergo  fine  caufa-,  in<{uiunt7  datcefunt 
claues?  Ergofine  caufa  diclum  eft  i  Qucecunfy  fol- 
ueritis  fuper  terram ,  erunt  foluta  &  in  ccelis?  fr u- 
flramus  ergo  uerbum  Chrifii?  Refyondeo :  grauem 
fuifife  caafam,  cur  darentur  claues .  Duo  autemfunt 
loci ,  quibus  teftatur  Dominus-,  ligatum  &  folutum 
iri  in  co?loy  quodfui  in  terra  hgauerint  grfoluerinti 
paulo  diuerfo  fenfu.  quos  infulfeporci  ifti>  fy  infci- 
loan. io  te  ( utfolent  omnia)confundunt>  Alter  eft  apud lo- 
annem ;  ubi  Chrifius  miffurus  difcipulos  fuos  ad 
prxdicandum ,  infufflat  in  eosyacdicit:  Accipitc 
ftiritum  fanftum .  quorumcunfy  remiferitis  pecca- 
ta,  remittuntur  eis :  ty  quorum  rctimeritis,  reten- 

tafunt. 


INSTITVTIO*  310 

U  funt.  Claues  regni  cceloru^uce  ?etro  antea  pro-  SUMhiS 
miffce^nunc  illi  una  cum  cceteris  Apoftohs  exhiben 
tur.nec  illi  quicquam  promifjum  erat7  <{uoi  non 
hic  ex  tequo  cum  omnihus  accipiat.  llli  diiium  erat, 
dabo  tibicUues  regni  ccelorum:  his  dicitur^ut  Euan 
gelium  pnedicent.  quod  ipfum  eflcceleftisregni  la- 
nuas  aperire jjy ,  qui per  Chriftum  acceffum  ad pa- 
trem  qu.cefimnt :  claudere  uero  &  obferare  v\s ,  qui 
ab hac ma  diuerterint.llh dicium erat,  Qupdcuncfc 
hgauens  fuper  terram,  eritligatuminccelis^uod- 
cunfyfolueris ,  entfolutum.Nunc  Apoftolis  omni- 
bus,  inter  cjuos  &  ipfe  eft ,  dicitur:  Quprum  remi- 
feritis  peccata,  remiffa  erum :  quorum  retimetitiSy 
retenta  erunt.  Ugare  itafypeccata  retinere  eft:foU 
uere,  remittere ,  Et  fane  peccatorum  remifiionejte* 
re  foluunture  durifiimis  compedibus  confcienticet 
ut  rurfum  retentione^ar£iifimis  mnculis  ligantur 
C?  conftringuntur.Afferam  mterpmationem,non 
argutam ,  non  coaVxam ,  non  detortam:  fedfimpli- 
cem ,  germanam^fuentem^obuiam,  Hoc  deremit- 
tendis  &  retinendispeccatis  mandatum^illade 
hgando  tyfoluendo  Fetrofa£iapromjf?ioy  non  aho 
funt  referenda,  c[uam  ad  uerbi  mininerium :  cjuoi 
dum  Apoftohsfuis  committebat  Dominus ,  fimul 
x     5  &hoc 


JJO      CHRIST,     RELlSlONIfr 

tyhocligandi  foluendify  munereipfos  inftruebat. 
Quaenimeft  fumma  Euangelij  inifi  quod,omne$ 
ferui  peccatity mortis ,  folmmur  ac  hberamurper 
redemptionem  qu<e  e$  in  Chrifto  lefu  *.  <[m  uero 
ChriRum  hberatorem  acredemptorem  non  agno- 
fcunt  ac  fufcipiunt ,  eos  aterms  uincuhs  damnatos 
addicto$q;  effe  >  Hanc  legatione  cum  Apoftohs  fms 
in  omnes  nationes  perferendam  traderet  Dominusy 
ut  fuam  effe^ut  afe  profe£lam,ut  a  fe  mandatam  ap- 
(robaret ,  hoc  prceclaro  teHimonio  eam  honorauit: 
id<y  inftngularem  confolatione ,  tum  Apoftolorum 
ipjorum ,  tum  auditorum  etiam,  ad  quos  peruentun 
tffet  h<tc  leqatio.  Referebatyut  Apoftoh  coPtantem 
tcfolidamfua  pradicationis  certitudinem  habereti 
quam  non  modo infnins  laboribus^curisymolefitjSy 
fericuhs.obituri  eratfedfuo  demum  fanguine  obfi- 
gnaturLlpfam,  infiam^no  uanam  effe,nec  manemt 
fed  potentice  ac  mrtuiis  plena.Referebat,  ut  in  tanta 
mxietate&rerum  difficultate.tantisq;  difcrimini- 
i>USy  Dei  fe  negocinm  agere  perfuafi  effent :  ut  toto 
fnundo  aiuerfxnte  <&  repugnante ,  Deum  pro  fefta 
re cognofcerent :  ut  ChriPum  do8rin<?  fuce auto- 
torem^in  terra  afyeciu  pr<efenteno  habentes^pfum 
tffe  m  cveio  inteti\gerctyadfirmandaeius  uentatem. 

Oportebat 


iNsriTvrro,  551 

Oportehat  rurftcm  &  auditorihus  certifime  teftfi- 
catum  effe,HUm  Euangety  doclnnam  non  Apofto- 
lorum  effefermonefcdDeiipfius.Non  uocein  ter- 
ra  natdy  fed  e  ccelo  delapfam .  Non  enim  in  hominis 
(oteftate  kcec  effe  poffuntypeccatoru  remifiio,  pro- 
mifiio  uitce  ceternce.falutis  nuncius.  Teflificatus  efl 
ergo  Chriftus,nihiiin  Euangelij  prcedicatione  Apo 
jioloru  effe^prater  miniftenu.fe  effe^ui  per  eorum 
ora^  uelut  per  organa,  loqueretur  omnia  &  promit- 
teret  .peccatoruremifiione,  quaipfiannunaarenU 
uera  effe  Dei  promiftioneidamnatione^  quadenucia 
ret^certu  effe  Dei  iudiau.  Hcec  aut  teftipcatio  omni 
busfecuhs  data  eftfomafy  manetiquce  certiores  oe$ 
fecurosfy  reddat.  Euangehj  uerhu,  a  quocunq-  tandc 
bomine  pr<edicatur>ipfifiimam  effeDeifcntentiamy 
apudfummu  Dei  trihunal  promulgata,  in  hhro  uitcc 
fcriptajin  ccelo  ratam,fxam,<&  firmam.Hahemus, 
potefiatem  clauium  effefimpliciterEuangelijprce- 
dicationem:nec  tam  poteftatem  effe^uam  minifle- 
riumjiadhomines  refyicimus.Non  enim  homini- 
hus  hanc  poteflatem  proprie  Chnftus  dediufed  uer 
bofuo,  cuius  homines  minifhrosfecit.  Alter  /o- 
cus,  quem  in  aliam  partem  acapiendu  diximus^apid 
Matthceum  fcriftus  efl .  uhi  ait  Chnflus :  Sifrater 

«Hfif 


332  CHRISTV  RELIGIONIS 
thcjuis  eeclefiam  non  audierit,  fit  tibificut  ethnicus 
&  puhhcanus.  Amen  dico  uobiSyCjucecuncj-  hgaue- 
ritisfuper  terram>erunt  ligata  et  in  ccelis:  cjucecuncj. 
fo\ueritisyeruntfoluta.  Non  autemfic  diuerfos  faci- 
&4tth  ♦  1 8  tnus-y  ut  non  multam  hahcant  inter  fe  affinnatem  & 
fimditudinem.Hoc  primum  uhicj^fimde.cjuod  utracj; 
efi  generalis  fententia:eademfemperhgandifoluen 
dicj;eftpotefkas.nempey  peruerhum  Dei.  Idemfol- 
uendi&ligandi  mandatumyeadem  promifiio.  Eo  au 
tem  differunt,  cjuod  prior  locus  peculianter  de  prce- 
dicatione  e/?,  cjua  uerbi  miniftrifunguntur:  hic  ad  di 
faplinam  excomunicationis  pertinet ,  cjuce  ecclefice 
permiffa  eft.Ugat  autem  ecclefiay<juem  excommuni 
cat.  non  cjuod  m  perpetuaruinam  ac  defberationem 
corivjciat:  fed  cjuia  eius  uitam  ac  mores  damnat-,  &, 
nifirefipuerit  >  lam  eum  fu<e  damnationis  admonet 
Soluity  cjuem  in  comuriionerecipiv.cjuia  uelut  partici 
fem  eumfacit  unitatisy  cjuam  hahetin  Chrifto  lefu. 
Ne  cjuisergo  contumaciter  ecclefi<eiudiciumcon- 
temnaty  aut  parm  aftimetfefiddiu  fuffragys  damm 
tumy  teflatur  Dominus,  tale  fdehumiudiciumnon 
ahud  effe,  <juamfententicefucepromulgationem:ra- 
tumfy  haheri  in  ccehsy  cjuod  ilh  tn  terra  egerint.  H<t- 
bcntemm  Herhum  Deiycjuo  peruerfos  <Umnent:ha- 

bent 


INSTITVTIO*  335 

bent  uerbum^uo  reftpifcentes  ingratiam  recipiant. 
errare  4utem  non  poffunt-,  nec  a  Dei  iudicio  diffen- 
tireicjuia non nifiex lege Dei  ludicanttmce  nonin 
certa  eft  aut  terrena  opiniofedfantta  Dei  uoluntas7 
&  ccelefte  oraculum.  Ecclefiam  autem  uocat?  non 
pauculos  tofossafos,  linigeroSj  fed  ccetum  fidelis  f  o- 
ptdiyin  nominefuo  coaiium.  Necaudiendifuntillu 
foresquific  argutatur.Qupmodo  ad  ecclefiam  qug 
rimoniaaliquadefempojfet  tquctpertotum  orberft 
fiparfa  eft  y  difiipata.Satis  oftendit  Chriftus  ,/e  de 
omni  Chnftiana  congregatione  loqui:  ut  infingulis 
locis  aut  prouincijs  conftitui  ecclefice  poftfunti  Vbi- 
cunc^inquiu  duo  aut  tres  congregatifuerint  in  no^ 
mine  meojbi  in  medio  eorum  fum.    Ex  ilhs  duobus 
locis^quos7ut  breuiter,  ita  &familiariter&ueree~ 
narraffe  mihi  uideorfuriofi  ifti  nullo  d\fcnmine,pro 
utfua  uert\gineferuntur,nunccoyifefiione,nunc  ex 
commumcationem ,  nunc  mrisdiclionem,  nunc  ius 
condendi  leges-,nunc  indulgentias  conatur  ftatuere. 
Sed  cjuidfi  uno  gladio  ommb.  eiufmodi  poftulatis  an 
fam  prceadam?  facrificulos no  effe  apoftoloru  uicari 
os,  nec  fucceffores .  Verum  iftud  quoq;  alibi  traSia- 
bitur.Nunc  unde  fe  mumre  maxime  uolunt,arietem 
erigutjfio  mohtiones  omnesfucedeijciantur.  Chri 

ftus 


5^4  CHR-ISt,  RfcLIGlONiS 
flus  enim  non  ante  Apoftolis  ligandi  &foluendi  po 
teftatemfecit,  quam  eosfpiritufan&o  donauit.Ne- 
go  igitur  ulks  competereclauiupoteftatemy  quinon 
acceperintjfiritum  fanftum.  Nego  quenquam  cla- 
mbus  uti  fofje7  nifipmeunte  docente^fyiritu  fan- 
fto,  &di£iatequidagedufit.  Spiritufanftuhabere 
fe  illi  nugaturyfed  reipfa  negat.nififortefjptritufan- 
clu ,  re  effe  uana  &  nikilifngunt>  ut  certefingunt: 
feddhs  noncredetur .  Atfyhac quidem  machinain 
miuerfumfubuertunmr:  ut,cuiufcuncj;  oftij.clauem 
fe  habereiaftentifemper  mterrogandi  fintyhabeant 
nefj>iritumfan£lum,  md  clauium  eft  arbiter  ac  mo^ 
deratorffi  haberefereftodeanf.rurfum  interpellan- 
di  funt)  an  errarepofiitflpiritusfanSlustlftud  diferte 
profari  non  audebunt ,  tametfiobliquefua  doEirim 
infimant.  Inferendum  ergo  eriu  nullosfacnficulos 
habere  clauiumpoteftatem ,  qui  pafiim  fine  deletlu 
foluunt,  cpiceligari  Dominus uoluerat : ligant,  qu<t 
folui  mjferat.Quando  clarifiimis  experimentis  euin 
cife  uident^uod  dignos  &  indignos  promifcuefoU 
uant&hgent  .Poteftatem  ufurpat  fine  fcientia-,  & 
quaquam  negare  nonaudent,  ad  bonum  ufumre- 
quiri  fcientiam :  poteftatem  tamen  ipfam  malis  di- 
fyenfatoribHStraditam7fcribHnt ,  htfd  hcec  pote- 

fits 


INSTITVTIO.  3551 

ftas eft:Qmdcun<{ue ligaueris , aut  folueris in  ter- 
ra,  erit  in  ccehs  hgatum  &  folutum.  kut  promiffum 
Chrifti  mentiri  oportev.aut  bene  hgant  yfoluunt7 
qui  funt  hac  poteRate  pr<tditi .  Ner  efl  quod  tergi* 
uerfentur-,  Chrifti promifjum hmitari  fecudum  eius 
merita^ui  ligatur  autfoluitur.  Et  nos  etia  fttemur* 
necfoluinechgan  poffe,  mfiHignos^ui  foluantur 
aut  hgentur.Sed  habent  Euangehj  nuncfy&eccle- 
flayuerbum:  quo  dignitatem  hancmetiantur.  in  hoc 
uerbo-,Euangefy  nuncij  poffuntomnibus  remifiio* 
nem  peccatoruin  Chrifto  polhceruperfidem.  Pof- 
funt  damnatione  edicere  in  omnes  &  fuper  omnesy 
qui  Chnftum  non  ample&uturln  hoc  uerbo  eccle 
fiapronunciaufcortatores>adulteros,fures,homici- 
daSyauaros.iniquos.partem  in  regno  Dei  non  habe- 
re:talescfe  ccrtipimis  uinculis  hgat.Eodem  uerbofoU 
uiuquos  refipifcmtes  cofolatur.Sed  qu<e  tnt  ifthctc 
poteftas,ntfare  cjuid  hgddufit  ,aut  foluedu:  nec  /1- 
gare  poffe  aut  foluere,nifi  faastCur  ergo  dicunufe 
abfoluere  autoritatefibidata  ,  cum  incerta  fitab- 
folutio?  Qwo  nobis  imaginaria  h<ec  poteftasyfi 
nullusfit ufus?  Vno  autem  loco  habeo ,  aut  nullum 
effe.auttam  incertum  effe ,  ut  pro  nullo  habendus 
fiu  Cumetfimfateatim-,  hnaeffefacerdQSm  par 

tem 


33*        CHRIST*    RELIGIONIS 

tem,  dui  non  rite  utantur  clauibus:  poteftatem  uero 
fine  kgitimo  ufu  inefficacem  effe:  quis  mibifidem  ft 
ciety  eum  a  (juo  foluor-,  bonum  effe  clauium  difyen-i 
fatore^uodfl  malus  eftjCjuid  aliud  habet,  quimfri- 
uolam  iftam  folutionem?  Quid  in  te  ligandu  fit^aut 
foluendum,  nefcioiquando  iu$o  clauium  ufu  careo. 
fedfx  mereris,  te  abfduo.At  tantundem  pojjet,  non 
dico  laicus  ( cjuando  id  ce^uis  auribus  nonferrent:) 
fed  Turca^aut  diabolus^d  enim,  efi  dicere,  uerbum 
Dei  non  habeo-,  certam  foluendi  regulam:fed  autori 
tas  mihi  data  eti  te  abfoluendifi  itafunt  tua  merita. 
Xidemus  igitur7cjuorfumfyecT:arint,cu  definierunt-, 
claues  effe  autoritatem  difcernedi-,  & execjuuiionis 
foteftatemffientiam  accedere  cQnfiharium,  <&in~ 
ftar  confiliarij  ad  bonum  ufum  effe:  nempe  libidino- 
fe  &  licenterfine  Deo,  &  uerbo  eius^uoluerunt  re 
gnare.Porro  afuas  claues  tot  feris  aptant  &  oftijs, 
nuncutiurifaitionifuce  feruiant7  nunc  confefiioni- 
buSyUunc  conftitutionibuSy  nunc  deuoiiombus^au 
cis  dicamJn  illo  mandato^uod  de  remittendis  &  re 
tinendis  peccatis  Chriftus  apud  loannem  dat  fuis 
difcif>ulis-,non  legislatores,non  confefiionumfecre- 
tarios7non  offiaales-,  non  datarios,  non  bullariosfa 
arfed,  quQsuerbifuimimfbrosfecem7  infgnitefH 

moriiQ 


INSTITVTIO*  337 

moriio  ornat.  kpud  lAatthceum.cum  ligandi  &foU 
uendi  arbitnum  ecclefutfuce  deferty  non  lubet,  ut  an 
toritate  reuerendiahcuius  mitratiautbicornis,eli- 
minentur  <&  exterminentur?pulfuq;  cymbaloru-,  Cjr 
candela  extincla ,  diris  omnibus  deuoueatur  paupe- 
res^uifoluendo  non  funttfed,  utdifciplina  excomu 
riicationis-,improboru  nequitia  comgatur.idfyuer- 
bifui  autoritate,  ecclefice  miniflerio,  lam  uero  in- 
farii  illhfti  claues  ecclefigj  difyenfatione meritortt 
Chri&i  &  martyrum  effefngunt ,  quam  Papafuis 
bullis  et  indulgetijs  partiatur,  elleboro  magis  g  argn 
mentis  digmfunt.Nec  in  refcllendis  indulgentijs  mst 
gnopere  Uborare  opus  eft,quce  multis  arictibus  per- 
cuff<e>nuncfuaptef])onte  confenefcere ,  &  *d  incli 
natione fyeftare  incipiut .  Etfanefiuod  tam  diufaU 
uce  confliterinuac  in  tam  impotenti  &furiofa  lafci- 
uia  tam  diuturaimpuriitateretinuerinuiduero  doctt 
mento  effepoteft ,  quam  alta  erroru  noEle  immerfi 
fuerint  atiquot  feculis  homines ,  Videbant  fe  a  Papa 
&fuis  bulligerulis,palhn,nec  difiimulater,  ludibrio 
haberkqucejluofas  nudmationes  de  animarufuarum 
falute  exerceriypauculis  riumis  falutis  precium  taxa- 
rijriihilgratuituprofiare.  hacfyecieemungifeobh 
Uombus?<£ua  infcorta^in  lenones^in  comeffaiiones 

y         turpiter 


$5$         CHRIST*    RELIGIONIS 
turpiter  abfumerentur.fummos  indulgentiarum  buc 
cinatoresfymmos  effe  contemptoresimonftru  iflud 
tnaiori  indies  licetiagrafjariyac  iuxuriari:  necfnem 
ullumferu  Plumbum  femper  nouum  adfem-,nouos 
numos  elici.Excipiebanttamenfumma  ueneratwne 
indulgentias-,adorabantlredimebat  .  Etqui  cernebat 
inter  ahos  acutiusyexi$limabant  tamen  pias  effefrax 
des^uibus  cumfruclu  aliquofalli  pojfent.Tandem, 
ubi  orbis  aliquantulu  fibi  fapere  permifit ,  friget  w- 
dulgenti<?,&  paulahm  etiacongeUfcunt^donec^U 
ne  euanefcant.Verum  quoniaplurimiyqui  fordesyim 
foHuraSy  furtay  rapaatates  ( quibus  luferuntha- 
clenusy  &  nos  ludificati  funt  indulgentiarij)uidenty 
fontem  ipfum  impietatis  non  confyiciunt:  of>er<epre 
cium  eft  mdicarey  nonfolu  qualesfint  inddgenticf, 
fed  quid  omnino  finuomm  macula  abfterfe .  Sut  an 
tem  (utgenuine  defcnbam)  fanguinis  Chriftipro- 
phanatiofetkanaqjudibriu-,  <\uo  Chriflianu  popu 
lu7a  Deigratiaya  uita  cjuce  efx  m  Chrifxoy  abducat, 
& a  uera  falutis  uia  auertat .  Q«j  enim  poteratfte- 
dius profhanari  Chrifli  fanguis ,  quam  du  negatwr 
fiifficere  adpeccatorum  remiftionem ,  adreconci- 
liatwnem ,  ad  fatisfaclionem ,  mfi  uelut  arefcentis 
fty  exhaufii  defeiius  alwnde  fuppleatur  &  fuffi- 


aaturi 


INSTITVTIO,  339 

ciatur?Chrifto  lex  & prophetue  omnes  (inquit  Pe  Afloao 
trus  )teHimomu  perhibent:  quod  per  ipfum  accipien 
dafit  remiftio  peccatoru .  Indulgentice  remifionem 
peccatoru  per  Petrum-,  Paulum,  et  martyres  largiun 
tur.  Sanguis  Chnfti  emundat  nos  i  peccato,  mcjuk  i,  Iorf/;,i 
loannes.  indulgentice.fanguinem  martyrumfacmnt 
peccati  ablutione.ChnfluSj  inquit Paulus.qui  pec-  it  cor.f 
catum  non  noueraufa£tus  eh  pro  nobis  peccatumt 
(id  efypeccati  fatisfaflio )  ut  luRitia  Dei  ejficere- 
murin  illo.  Indulgentice  peccatorum  fatisfatiionem 
infanguine  martyrum  reponunt.  Clamabat  Paulus,  '♦  Cbr.  I 
&,Corinth't]s  teftificabatur  y  folum  ChnHumpro 
ipfis  cruafixum  &  mortuum  effelndulgentae  pro- 
nunciant^Paulum  ty alios  pro  nobis  mortuos.Alibi  Afto.  zo 
dicit,  Chriftuacquifiuiffeecclefiamfuo  fanguw. 
lndulgenti<€  aliudpreau  accjuifitionis  in  martyrum 
fanguineftatuunt.  Vna  oblatione  Chnftus confum  Hc5r,  ta 
mauitin  perpetuum  fan£iificatos-,ait  Apoftolus.ln- 
dulgentice  redamantj  martynbus  perficifanttifict 
tionemy  qucealioquinonfufficiebat.loannesdicity  Aboclih 
fan£los  omnes  lauiffe  ftolas  fuasin  fangumeagnu 
Indulgentice  docetjauare  ftolas  infmguine  fantto- 
rum.Equidem cum tota eorum do£inna  exhorren- 
disfacnlegijs  ty  bUftbem\\s  confutafity  hcec  tamen 


34°       CHRIST,     RELIGIONIS 
pr*  ali/js  prodigiofa  efl  blaftphemia .  Agnofcant,  an 
non  hcec  fint  fua  plaata .  Mxrtyres  plus  mortefua 
Deo  pr<eftitiffeyac  meritos  effe^ftbi  opus  effetitan 
tamog  illis  meritorum  largitatemfuperfuiffe ,  quce  in 
alios  redundaret ,  ne  igitur  fuperuacuumftt  tantum 
bonumycomifceri  eorumfanguinem  fangumi  Chri- 
fiu  &  exutrofythefaurum  ecclcfix  confici^  adre- 
mifionem  ^fatisfaclionem  peccatoru.  attfe  ita  acci 
Coloff.i  fiendu^uodait PaulustSuppleo in corporemeo-,  ea 
quce  defint  paftionu  C  hrifti,  pro  corpore  eius,  quod 
e/l  ecclefia.Qmd  hoc  eftynjl  Chrifto  nomen  relin 
quere  t  cxterum  uulgaremfanclulumfacere ,  <j«i  in 
turba  uix  dignofcatur?  Vnum ,  unum  illum  prcediat 
ri  decebaty  unum  proponi^unum  nominaruunum  re 
fyiciicum  de  obtinenda  peccatorum  remifiione,  ex- 
piatione,  fati$fa£lione  agitur.  Sed  audiamus  eoru  en 
thymemata,  Nefinefiruclu  effufus  fit  fanguis  mar- 
tyrumjn  commune  ecclefice  bonum  conferatur.  Ita 
nel  hn  uerb  nullus  erat  frufzus ,  glonficare  Deum 
fer  mortem  tueritdti  eius  fuofanguine  fubfcnbere* 
teftificari  prcefentis  uitce  contemptu,  melioremfe 
uitam  qucererefidem  ecclefitefua  conftantiaconfir 
marejnoftium  autem  peruicaciamfrangerc<Sed  hoc 
eflfcdicetmllumfruftum  agnofcunufifohs  Chri 

ftus  cft 


INSTITVTIO*  341 

fius  eft  propitiator,  fi  folus  mortuus  cft  fropter  pec 
cata  no$\ra,fifolus  eft  oblatus  pro  noRra  redeptio- 
ne .  Quam uero malitiofePauli  locum detorquentt 
ubi  dicit :  fe  fupplere  in  corpor'efuoyea  quce  deerant 
fafionum  Chrilii.  Non  enim  defe&um  illum,fup~ 
flementumue  illud,  ad  redemptwnis^expidtioriiSyfa^ 
tisfaclionis  opus  refert :  fed  ad  eas  adflic~liones>  <jui- 
bus  Ckrifti  membra,  nempefldeles  omnes  exerceri 
oporteticjuamdiu  in  hac  carne  ageu  Dicit  ergo.  hoc 
reRare  paftionum  Chriftv.quodinfeipfofemelpaf- 
fus^cuotidiein  membrisfms  patitur.  Eo  nos  honore 
dignatur  Cknftus,  ut  noRras  adfli&iones,  fuas  re- 
putet ac dicat.Qupd auteaddidit Paulus^pro ecclc-  t4 Tim,  1 
fiamon  intellexit  pro  redemptione ,  pro  reconcilk- 
tione7profatisfaclione  ecclefi<e:fedpro  tfdificatio- 
ne  &  profeclu.  cjuemadmodum  alibi  aiu  fefufline- 
reomnia  propter  elec~los-,ut  falutem  confequantur, 
quce  e/}  in  ChriRo  lefu.  hbflt  autemy  ut  deeffe  ali- 
(juidputauerit  Paulus  paflionibus  CfcriVb",  quatum 
adomnem  iuRitice^faluiis^  ac  uitce  plenitudinem  <rt- 
tinetiautadderealiquiduoluerit^  quiadeo  luculen- 
ter  &  magnifice  concionatur^exubermtiam  gratice 
(er  Ckriftu  tanta  largitate  effufam ,  ut  omnem  uim 
(ecctfl  loiigefupergreffafuerit  ♦  HtcfoUfanfti  oes 

y     >  faki 


ROffl* 


54*        CHRIST.    RELIGIONIS 

■falmfaBi  funt-,no  uit<eyaut  mortisfuce  merito^uem 

A#0.  i j  MmQdu  Petrus  diferte  teflatur.  ut  in  De«,  £r  Chri 

ftum  eius  cQtumeliofusfuerit^ui  ullius  fanclidigni- 

tate^alibi,  pnfolaDeimtfericordiarefQfueriu  Sed 

quid  hic  diuiius ,  fennde  atcy  in  re  adhuc  obfcuray 

moror?xu  talia  frodigia  traducere0uincerefit?  ?or- 

ro\ut  iales  abommationes  frcetereamus:  quis  docuit 

?afam,flumbo^rmembranagratialefu  Chrifli  in 

cludere-  cpiam  Dominus  uerbo  Euangelvj  difyenfari 

uoluit.Sane,  aut  mendax  Dei  Euangehum  effe  ofor 

tet.autmendacesindulgentias.NaEuangeliOyChri 

ftuscumomni  affluentia  bonorum  cceleftium,cum 

omnibus  fuis  meritis-,omni  fua  wftitia,  fafientia^gra 

tk-,nu\U  exceftione,nobis  offertur.  Indulgentix  de 

tnenfum  aliquodgratice  ChnRi ,  ex armario  ?afce 

reclufumrflumboy  membrance,  loco  etiam,  tffigutt 

i  uerbo  Dei  auellunt.      Tertium  locum  fatisfattio 

6.4  fcM.  nim  f^nitentia  afignant.  dequa  cjuiccjuidblate- 

t.if.4.4  *"<Mt,  unouerbofubuertifoteR.Dicuntnonfuffi- 

ton  fuffi-  cere fcenitenth  a  frceteritis  malis  abftinere,&  mo- 

.de  pceni  res  in  melius  commutare :  riifi  de  v}s  cju<efacT:afunt> 

ten.dift.i  fatisfaciatDomino.ejJeautemmuitafrcefidiay<iuh 

medicina  \>uS  feccataredimamus :  lachrymas ,  leiunia-,  obU- 

dem  difl*  tiones,  eleemofynas,  cateracfc  chantatis  officia .  ijs 

Dominum 


TNSTiTVTro*  ;45 

Dominum  propiciandum^s  debita  iuftitiaDeiper 
foluenda^s  copenfanda  delicla^ijs  ueniam  emeren- 
dam.  ^rquan^uam  Dominus  largitate  mifericor-  c.nuttus.ea 
iice,  culpam  remiferit:  pcenam  tamen  retinere,  difci  fam&ift. 
p\inaiuftiii<z  >hanc  effepcenam,  quce  fatisfaclioni- 
Vus  redimendafit.  Talibus  mendactjs  oppono,  gra-  left.  j  z 
tuitam  peccatorum  remiftionem :  cjuamhilin  fcri-  Rom.5 
ptura  ckrius  prcedicatur.  Primum^uid  eft  remifio,  Coloff.  t 
mfimerae  hberalitahs  donum  \  N&n  enim  remittere  Tlt  * 
diciturcreditor.cjuiantapocha  teftaturfibinume-  & AiWU 
ratam  pecuniam  :fed  qui  nulla  foluiione ,  uitro,  fua 
heneficentiaj  nomen  expungit  .Cur  deindegra- 
tis  additur,  nfi  adtollendam  omnem  fatisfattionis 
cpinionemtQua  igitur  confidentiafuasfatisfaftio- 
nes  adhuc  erigunt.qua  tam  ualidofuhmne  profter- 
nuntur?  ?r<eterea,  cumfcriptura  umuerfa  teftimo- 
mum  C  hri&o  deferat^uod  per  nomen  eiusfit  acci  &ft0AO 
fiendapeccatoru  remifio:  none  alia  nomina  omnia 
excludit t Qupmodo  igitur per  fatisfaftionum no* 
men  accipi  docent  f  nec^  per  fatisfaclionum  nomen 
accipi  negent^fedper  Chrifti  nomen ,  etiamfiin- 
tercedatfatisfailiones.Namquodfcripturaait.per      .   . 
nomen  Chrifti :  intelligit  nihil  nos  afferre^  nihil  no 
fhrum  pr<£tendere7fedfok  Chrifti  commendatione 

y     4.  miu 


344  CHRIST*  RELIGIONIS 
Xorin.y  niti^uemadmodum  Faulus  ait^uod  Deus  erat  mutt 
dumfibi  infilio  reconalians^non  imputans  propter 
ipfum  hommibus  delicla.  Vereor  ne(<jua  funt  peruer 
fiute)  typeccatoru  remiftionem ,  fyreconciliatio 
nemfien  femel dicant ,  cum in gratiXDei per  Chri 
fium\in  baptifmo  recipimur.poR  baptifmum,  refur- 
gendu  effe  perfatisfacliones:fanguineChrifii  nihil 
prodeffe^nifi  quatenus  per  claues  ecclefig  difycnfa- 
i, loan.z  tur.Sed longe aliter loannes:  Si  quis peccauent-,  aity 
habemusaduocatuapudpatrem.lefum  Chriftu:  & 
oHoco.  Vfe  €^  PrG^tiatl°  Pro  p^ecatis  nonris.item:  Scribo 
*  uobispiioliy  quia  remittuntur  uobis  peccata  propter 
nomen  eius .  Certeftdehbus  loquitur :  quibus  dum 
Chriftu  proponit  peccatorii  propitiationeyno  aliam 
effe fatisfaciione 'ohedit,  qua  offenfus  Deus  propi- 
iiari  placari  ue  pofiitNo  diat^femel  uobis  per  Chri 
flum  rccocdiatus  eftDcus^nunc uobis  aliasreconci 
liandi  rationes  quceriteifed  perpetuufacit  aduocatuy 
quifua  intercefiwne  in  patrisgratiXnosfemperrefti 
tuauperpetuam  propitiationemy  cjua  peccata  expian 
tur.Eft  enim  illudperpetuo  uerum^uod  loannes  di- 
loin.  i  cebat:  Ecce  agnus  Dei,  ecce  qui  tolht  peccata  mudu 
ToUityincjpipJemo  alius.  hoc  efyquXdo  ipfefolus  e& 
agnus  Deufolus  <jwo^  eft  oblatio  pro  peccatisyfolus 

expiatio, 


INSTITVTIO*       345 

expiatio,  folus  fatisfaftio.  Duo  hic  perpendere  con 
uemt:  ut  integer  &  ilhbatus  fuus  honor  Chnftofer 
uetur:  ut  cofaentitf  depeccati  ueniafecurce-,  pacem 
apud  Dtum  habeant.lefaias  diaupatrem  pofuiffe  in  iepj  j 
fiho  noftras  omnium  iniquitatesy  ut  liuore  eiusfana- 
remur.  quod  ahjs  uerbisrepetensPetrus,  ait:  Chn-  u-$et,z 
flum  periuliffe  in  corpore  fuo  peccata  noftra  fuper 
lignum.  Paulus  fcribit-,  damnatu  effe  peccatu  in  eius  row.  S 
carne,  cum  pro  nobis  peccatumfattus  efl:  hoc  e#, 
uim  &  malediciionem  peccati  in  eius  carne  interem 
ptam^cum  in  hoftiam  datus  eft ,  in  <[uam  tota  pecca 
torumnoftrorum  moles,  cum  fuamaledi£twne& 
execrationeycumiudicio  Dei,  £r  mortis  damnatio* 
ne  reijceretur.  Et  cp.oties  de  redempiione  per  eum  ft 
£lameminit,uocarefolet  QC7ro&vvfto<ny.  idaute  Row.J 
f /J,  non  fimphciter  redemptio :  fed  precium  ipfum,  et  i .  Cor.  i 
fatisfaclio  redemptionis .  qua  ratione  &  ChriHum  Bphef.  i 
xpfum  fe pro  nobis  KVTiKwTfoy  dediffe,dhbitra-  Cobfjlt 
dit.  Nunc  peccatorum  remiffionem  in  operibus  con  *?  ™^ 
fiituetan hac c^ct dicia funt>Chrifto faluct manetl  '« Twn' J 
immane^uantu  h<xc  differudini<{uitates  noflras  po 
jitas  effe  in  Chri&o.ut  in  ipfo  expiaretur.et  nofiris 
openbus  expiari.Chrifiu  effe propitiatione pro  pec 
cdtis  nojiris^  Oeum  openbus  propitiandu.Quod 


54^  CHRIST,    RELIGIONIS 

fidepacificanda  confcientia  agitur,  ftceihcecerlt 
paaficatioSi  audiat  peccata  redimifatisfaclionibust 
quado  tandem  illi  fatisfatHonis  modus  coftare  pote- 
rittergo  femper  dubitabiu  <tn  Deu  habeat  propitiu: 
femper  ceftuabitfemper  horrefcet.Nam  qui  leuibus 
fatisfaftmncuhs  acquiefcunf,  nimis  contemptim  iu- 
diaum  Dei  aftimant :  £f  parum  reputant ,  quanta 
fit  peccati  grauitas ,  ut  ahbi  diximus  .&utin  ipfis 
effe  demus  ,peccaia  aliquoty  iuftafatisfa&tone  re- 
mmere:  qmd  tamenftaant^  ubi  totpeccatis  obruun 
tur,  quorum  fatisfaclionibus,  nec  centum  uitce  ( uel 
fitotce  in  hocfint )  fufficere  queanti  Hic  in 

gjylum  confugiunt  ineptce  diflm&ionis  .  Peccata 
qucedam  uemaha  effe ,  quadam  mortalia.pro  mor- 
talibus  grauem  fatisfaclionem  deberi ,  ueniahafaci- 
lioribus remedijs  purgari :  oratione  domiriica,aquce 
benediftce  afperfwne,  abfoktioneMijfa.  siccum 
Deoluduntj  tyineptiunt.  Cumtamen  afiiduepec 
catum  ueriiale  ey  mortale  in  ore  habeant ,  nondum 
dterum  abaltero  dfcerncre  pctuerunt.nifi  cjuod 
impietatem  <&  immunditiem  cordis,peccatum  uenia 
Rom.  6  lefaciunt.  Nos  auiem  (quodfcriptura,  luPti  &  iniu- 
Zecb,i$  fti  reguladocet)  peccati  ftipendium  prommciamus 
effe  mortem :  £r  ammam  cjuce  peccauerit-,  morte 

dignam. 


INSTITVTIO.  ?47 

iignam.  Cceterumfideliufeccata  uenialia  effemon 
quia non mortem  mereantur,  fed  quiaDei miferi-  pv0w.  8 
cordia,  nulla  e #  condemnatio  rjs,  quifunt  in  Chri-  pja/.  5* 
fto  lefu:  quianonimfutantur-,  quiaueriiadekntur. 
Scio  quam  mique  doftrinam  hanc  noftram  calum- 
mntur .  dicunt  emm  faradoxum  effe  ftoicorum-, 
de  feccatorum  cequahtate.Sedfuo  ifforum  ore^nul- 
lo  negotio  conuincentun  Qucero  mm,an  non  m- 
ter  ea  iffa  feccata^  quce  mortaliafatentur->aliud  alio 
rninus  agnofcantiNon  igitur  frotinus  fequitur,  fa- 
ria  effe  feccata,quceftmid  mortaliafint.  Cumfcri- 
ftura  defmiat  ftifendium  feccati,  mortem  effedegis 
cbedientiam,  efje uitce  uiamitranfgrefSionem?  mor- 
tem :  hanc  fententiam  euaderenon  foffunt.  Quem 
ergo  fatisfaciendi  exitum  inuenient,  in  tanto  fecca- 
torum  cumulo  f  Si  unius  diei  eft  yfatisfa£iio  feccati 
umus: dum  illameditantur-,  fefties feccatQoauor de  vroue.  it 
iuftifiimis)fi  adfeftefatisfaclioesfe  accingut,  cumu 
labunt  quadragmta  noue  feccata.lam  frcecifa  eftfit 
tisfaaedifiducia.  quid  moratur?  quomodo  adhuc  de 
fatisfaciendo  cogitare  audent?  Conantur  quidem 
feexfedire,  fedaqua  (ut  dicitur)  illis  hceret ,fin- 
guntfibidiftinclionem  fcence&culfce.  Culfam 
.  remithfatctur-,  Dei  mifencordia.(et  ft  ivfam^kchry 
tnis  et  frecib.mereri  nos3doceat.)Sed  culfa  remijfa, 


548       CHRIST*     RELIGIONIS 

pcenam  reftarexjuam  perfoluiyDei  iuftitiapoftukt. 
ad  pcente  igitur  remiflionem  proprie  fyeflarefattf- 
faclionesNerum.cum  ifla  diflinBione  ex  diametro 
(ugnatj  quicquid  de  peccatoru  remifltone  infcriptu 
ra  nobis  traditur  ♦  hcc  eft  tefiamentu  nouum,  quod 
lcre.  $i  Oews  in  Chrifio  fiio  nobifcu  pepigittquod  iritcfuita* 
tum  nofhrarum  non  recordabitur.  Quid  hisfignifl- 
cauerit^  difcimus  ex  alierofropheta,  uhi  Dominus: 
XechM  Si  iuflus,  inquitj lufitna  fua  deflexerity  omnium  iu 
fliiiarum  eius  non  recordabor.Si  impius  ah  impieta- 
te  fua  recefifcrityomnium  inicjuitatum  eius  non  recor 
dabor.  Qupdfe  iuftitiarum  recordaturunegatyutic^; 
hoc  eflynulkmfe  earwn  hahiturum  rationemyut  re- 
muneretur.Ergo  &  peccatorum  non  recordariye&> 
Ppl.  Ji  eanon poflularead  pctttam . Idipfum  alibi  dtcitury 
non  imputareytec?u  hdcre.TalibusloquendiformH 
lis  non  ohfcure  fenfim  fuiim  nobis  explicuerat  flpiri 
tus  fanclus ,  fi  dociles  aures  illiaccommodaremus. 
CertefipunitDeus  peccatay  imputat :  fl uindicat, 
recordatur.fi  adiudicium  uocatytec~lanohabet.Au 
diamus  uero  &  ex  alio  prophetaycjuibus  legibus  pec 
lefa.i  Cdte  remittat  DominustSifuerintyincjuitypeccata  ue 
ftra  ut  coccinumy  ctuafi  mx  albefcent  i  &fi  rubue- 
rint  ut  uermiculusycrunt  cjuafikna,  Hic  mihi  obte- 

flandi 


INSTITVTIO*  349 

ftandifunt  leclores.noutgloftis  mels  aufcukent, 
fed  tantum  ut  uerbo  Dei  locum  aliquem  effefinant. 
Qmd  quafo  nobis  praftitiffetChriftuSyfiadhuc 
fro  peccatis  fcena  exigereturtNam  cu  dicimusyeum  t^e^u 
ftuliffe  omnia  peccata  noftra  in  corporefuofuper  h 
gnu ,  no  aliudfignificamus,  §  defunclu  pcena  et  uin 
diiia^  qua  feccahs  noftns  debebatur .  Idiffum  fi- 
gnificatiusdeclarauitlefaiaSyCudicity  caftigationem  jefaea 
jiue  correclionem  pacis  noftrxfuiffe  fuper  eum  . 
Quiduero  eft  correRio  pacis  nohr<e0nifipo?na 
peccatis  debita?  &  nobis  perfolueda,  anteauam  Deo 
reconaliari  pojTemus ,  mfiuices  noftras  ipfe  fubitf- 
fettEn  clare  uides,Chriftum  peccatorum  pcenasfu- 
ftinuiffe^ut  fuos  ab  illis  eximeret.  Vtinamfyncere  in 
telligeremus-,  quodChnftus  fidehbus  fuis  promifiu 
Qjg  creditin  me7  inquit,  in  ludicium  non  uenitifed  loanj. 
tranfiuit  a  morte  in  uitam.  Cuius  promiftwnisfidu- 
ciajecurePaulus  afferity  nullam  effe  condemnatio-  R0Wt$. 
nemtjs, quifunt inChriflo  lefu.Non  dubito  quin 
me  rifunfint ,  <jui  ludicium  fy  codemnationem  ali- 
teraccipiam,  (juampro  pcena  ceterna.  Iduero  mhil 
adfatisfatxiones^uas  pcenis  temporafijs  perfolui  do 
cent.  Verumnifun  animum  mduxijfent,  refiRere 
fyirituifancio:  maiorem  ineffe  Chri&i  &  Pauli  uer 

bis 


55®       CHRIST*      RELIGIONIS 

bis  energiamfentiret;nempe7fideles  i  peccati  maledi 

£iione fic per Chrisium  liberatos ,  ut in  confye&K 

Dez,  quafimundi  &  puxi  appareant.   Verum  qum 

do  &  ipfi  fcnprurce  teftimomjs fefe  armanty  uidea- 

mus  qualia  fint ,  qu<e  ipfi  obtendunt  argumenta* 

i  ReZ-ii  ®m" » incimn^  dc adulterio  %?  homicidio  d  Pro- 

pheta  Nithan  obiurgatus?  ueniam  peccati  accipit: 

&  tamen  morte  fili\ ,  quem  ex  adulterio  fuftulerat, 

poftea  pleciitur .  Talespcenas,  c^uce  poft  culpceeti- 

amremiftionem  infligend*  effent ,  fatisfattionibus 

.  «     redimere  docemur.  Rortabatur enimDaniel  Na- 

*     bucha  dneftr  ut  eleemofynis  peccgta  redimeret-  & 

Pro  1.10.  Solomonfcribitycharitateoperirimultitudinempec 

Peir.4.  catorum .  Et apud  Lucam,  Dominus  de  muhere pec 

IMC.7  catriceait.remijfa  eftfeillipeccatamulta,  quiadi- 

lexeritmultum.Vtperuerfe  femper  &  pr<epoftere 

facia  Dei  ceHimant  t  Atfi  obferuaffent ,  quod  mi- 

nime  prcetereundumerau  duoeffedimriuudicijge- 

nera,  longe  aliud  in  hac  Dauidis  correptione  uidift 

fentjquam  peccati  pcenam  &  ultionem .  mdiciunt 

unum.docendi  caufa ,  uocemus  uindiclce ;  alterum 

caftigationis.ludicio  uindiiice  iramfuaminrepro- 

bos  exercet  Dominus ,  ulafcitur,  confunditj  difti- 

ptf,  in  riihilum  redtgitSd  proprie  eft  peccatum  puni 

re& 


INSTITVTIO,  551 

re  &  uindicare.ldqueypcena  proprie  aut  fupphaum 
dici  poteft.  litdicio  caftigationis,  nofupphciufumity 
non  irafcitur,  non  uindicat ,  fed  fuos  erudit,  admo* 
net,  caftigatyuellicat.  \d  non  pcena  eft,aut  uindi£tay 
fed  correciio  atque  admonino.  Alterum  iudicis  r/fc 
alterum  patnsiiudex,  cum  facinorofum  pumt,  itt 
ipfum  dehcium  animaduertit ,  <&  de  ipfo  facinore 
pcenam  expetit.  Pater,  cumfilium  feuerius  corrigit, 
non  hoc  agit >  ut  uindicet,  aut  mulclet  eiusadmiffa: 
fed  magis*  ut  doceat^  &cautioreinpoftcru  reddat. 
breuiter,  ubicuncjue  pcena  eft,  ibi  malediSiio  <&  ira 
Deiy  cjuam  ipfe  afidelibus  continet.  Caftigatio^Dei 
benediSlio  eft,  &amoris  teftimonium.liia  fantlos 
omnesfemperdeprecatosfuifjeiegimusihacpiacido  . 
ammofufcepiffe.Caftiga  me  domine,  fed  m  iudicioy 
non  in  ira  tuay  neforte  imminuas  me.  Effundefuro- 
rem  tu%  &c.  quaquam  ne  reiuSior  quidc^  quin  cafti   '    ^' !  J 
gaho,  huiufmodi  dehRoru  punitio  dici  pofiitjed  quo  g '   **; 
modo  accipiendafit,  moneo.  Sic  cu  Saul  regno  ab- 
iecit.puniebat:  cu  Dauideparuulofiho  orbauit,  cor 
ripiebat.ln  hacfentetiaacapipiedueft.quod  aitPau 
luSyDu  iudicamur^a  Domino  corripimur.ne  cu  hoc 
mundo  damnemur.hoc  e&dum  nosfihj  Dei7  manu 
cceleftis  patris  affligumrjno  hxc  pcenaesl^ua  con 

fv.ndx- 


35^      CHRIST.  'religionis 

fundamurfed  cafligatio,  qua  erudiamur.  Hac  cogi- 
tatione  fidelem  inhrui  necefje  eflin  affiiclionutn 

r.Prtr.4»  acerbitate.Tempus  eft , ut  ludicium  incipiat a  domo 
Dominu  in  qua  inuocatum  efl  nomen  eius.Qmdft 
cerentfilvj  Dei7fi  feueritatem,  quam  fentiuntMtio- 
nem  Dei  effe  crederentl  Qui  emm  manu  Dei  per- 
cuffus-,  Deum  iudicem  punientem  cogitatyno  potefi 
riifi  iratumgr  aduerfum  fibi  conapere:  ipfum  uero 
Deifiagellum^ut  malediftionem  &  damnationem 
deteftan.denifyfe  i  Deo  ddigi  nunquam  perfuadere 
potent?  cjuific  ergafe  affe£lumfentiet,  ut  adhuc  pu 
nire  udit.  Nec  referty  fit  ne  aeterna  pcena^an  tempo 
rariaHam  eriim  bellayfames\  pefldentice7morbiyma 
lediBiones  Dei  funt^uam  ipfum  mortis  ceternaeiu- 
dicium*  Perfyiaunt  omnes(nifallof)quofj)ecl:et 
illa  Domini  dmmaduerfio  in  Dauidem:  nempe,  ut 
documentu  effet-y  grauiter  Deo  difyhcere  homicidi- 
um  &  adulteriumtaduerfum  quod  tantam  ojfenfio- 
nem  declaraffet.  ut  erudriio  effet  ipfi  Dauid^  ne  po- 
fleatale  facinus  auderet:nonautemutpcena  effetr 
qua  compenfationem  quandamDeo  penderet.Sic 
&dealtcracorreptioue  indicandum efty  auaDomi 
nus  populum  uehementi  pehe  adflixit,  ob  Damdis 

♦  Rrg,24  inobeiimiia^cjuam  in  recenfendo  ipfo  populo  per- 

petr<t 


INSTITVTIO*  555 

petrauerat.Nam  peccati  <juidem  noxam  Dauidi  gr* 
iis  remifit:  fed  c^uia  tum  ad  publicum  omriiumfecu- 
lorum  exemplum,  tum  ad  Dauidis  quoc[;  humdiatio- 
nem  periinebat,  talefacinus  non  impunitum  mane- 
re:  ipfum  flagello  fuo  afyerrime  caftigauit.  Mi- 
rum  autem  eft ,  curfic  in  unum  Dauidis  exemplum 
oculos  coriijciant,  tot  exemphs  non  permoueantur: 
in  quibus  gratuitam  peccatorum  remifsionem  lice- 
bat  contemplari.  Legitur  publicanus  defcendifjee  i,kc,  18.21 
templo  iuftificatus:pcena  nullafequitur.Petrus  deli- 
£ii  ueriiam  obtinuit.  lachrymas  eius,  inquit  hmbro 
fius,  legimusifatisfaclionem  non  legimus .  ty  audit  ^tb.^ 
paralyticus:Surge,remittuntur  tibi  peccata  tua.pce- 
na  non  imponitur.Omnes^uce  in  fcripturacomme 
morantur,  abfolutiones,  gratuitcedefcnbuntur.  Ex 
hac  exemplorufrequentia,  regulapoiiuspetidebue 
rat,  quam ab unico  illo :  quodnefao  quidfingulare 
connnet.  Danielfuaexhortaiione,tiuafuadebat  Danfel  4 
Nabuchadne^er,  ut  peccata  fua  iuftiiiaredimeret, 
&  imquitatesfuas  miferatione  paupertim :  non  uo- 
luitfignijicare,mftitiam  &  mifencordiam?  effe  Dei 
propmationem,  &  pcenarumredemptionem.  abfit 
enim  ut  aha  umuam  fuerit  ocTroAvp^a-i^  quam 
.  fanguis  Chrifti,  Seddludredimere^adhominespo- 

z         nus^um 


354    CHR-I-ST;     RELIGTONIS 

tius^uam  adDeuretulit .  dcfidixiffet:Exercuiftry 

6  re  x,  iniuftam  &  uiolentam  dominatione,  oppref 

fifii  humileSyfyoliafti  pauperes,  dure  &  inique  tra- 

Siafli  populum  tuum.  pro  imuftis  exa£tionwus,pro 

molentia  &  oppref?ione7  nunc  refer  mifericordiam 

?roucr,  10  &  **$&«&     Simihter  Solomon-, charitate  operiri 

:  multitudinem  peccatorum  ait7  non  apud  De um,  fed 

inter  homines  ipfos  .  Sic  enim  babet  integer  uerfus: 

Odiumexatat  conteniiones ,  charitas  uerooperit 

cunt~iasini<{uitates.  QuoSolomon^morefuOyper 

nntithefim ,  mala  quce  ex  odv\s  nafcantur,  cumfru- 

&ibus  charitatis  confert .  enc^fenfus:  Quiinterfe 

oderunty  uicifim  mordent  7carpunt ,  exprobranty 

omnia  uitio  uertunt .  <jui  fe  diligunt ,  multa  interfe 

mutuo  di(3imulant>admultaconniuentymultauiaf 

fimcond.onat.non  quodalteralterius  uitiaprobet: 

fed  toleraty  &  admonendo  medetur  potiufquam  i«- 

i.Prt.4  feilando  ulccret ,  Eodem  fenfu  citatum  locum  hunc 

i  PetrOy  riihdambigendum  eft:  nifi  deprauatce  ua- 

frech  detortce  fcnpturce  infimulare  eum  uolumus. 

luc*  7      Quantum  attinet  ad  locum  Lucceinemo,  qui  pa~ 

rabolam  ilhc  a  Domino  propofitamfano  iudicio  fe- 

gerit,  nobis  ex  eo  controuafiamfaciet .  Phanfeus 

apudje  cogitabat7non  cognofcia  Domino  mulierey 

quam 


INSTITVTIO*  355 

quarn  tatafacilitate  adfe  admififfet.  Sentiebat  emm, 
ttonfmffe  admiffurumyfipeccatricey  quahs  erat*,  co 
gnouiffet.  Ar^  ex  eo  colhgebat,  non  effe  propheta, 
qui  eum  in  modumfalh  poffet.Dommus-,  ut  peccatri 
cem  non  effe  ofienderet ,  cui  iam  remiffa  effentpec- 
cata,  parabolam  propofuit.  Duo  debitores  erant  uni 
fceneratori:  alter  qmngenta  debebat,  alter  cjuincjua- 
ginta.utrify  remiffum  e#  debitu.  Vter  maiorem  gra- 
tiam  habet  l  Refyondet  phanfceus:  Is  utiq; ,  cui  plus 
ionatu  eft.  fubv\cit  Dominus:  Kinc  agnofce,  remif- 
fa  effe  huic  muheri  peccata,  cjuia  dilexit  multu.Qui 
bus  uerbis(ut  uides)eius  dileftionem,nonfaat  cau- 
fam  remifiionis  peccatorum>  fedprobationem.funt 
enimfumptaafimili  eius  debitons,  cui  remiffa  erant 
c^uingenta .  cui  non  dixit  ideo  remiffa,  quia  multum 
dilexiffet:fed  ideo  multu  ddigere,  quia  remiffafint, 
Atfy  ad  eam  fimditudinem  applican  couemt  in  hanc 
formam.  Putas  mulierem  hanc  effe  peccatricem,  at* 
qui  talem  non  effe^agnofcrre  debueras,quando  ei  re 
miffafint  peccata .  Remifiionis  autem  peccatorum 
fidem  tibi  facere  debuerat  eius  dde&io ,  qua  ob  fcf- 
tteficium  gratiam  refert.Eftautem  argumentumi 
fofteriori-,  <juo  aliquid  demonslratur  a  fignis  fh* 
quentihus.  Quaantem  rationepeccatorumremifi 

z     *         ftonem 


$$6      CHRIST*    RELIGIONIS 

fionem  illa  obtinuerit ,  palam  Dominus  teftatun 
$ides ,  inquit ,  tuatejaluamfecit.  Yide  igitur remif 
fionem  affeftimur :  charitate  gratias  agimus ,  £r 
D  omini  benefcentiam  teRamur.  Farum  au- 

tem  me  mouent ,  cjuce  in  ueterum  fcriptis  defatisfa- 
ftione  pafiim  occurruntMideo  ftidem  eorum  non- 
nullos(dicam  fimpliciter ,  omnes  fere ,  quorum  li- 
bri  extant:  )hac  in  parte  lapfos  effe.  fed  non  conce- 
dayeos  ipfos  adeofmffe  rudes  &  imperitosyut  eo  fen 
fu  illafcripferint^uo  a  noms  iftis  fatisfaclionarijs  le 
guntur.  Vocarunt  enim^ut  plurimu\fatisfacuonem7 
non  compenfationem  qux  Deo  redderetur :  fed  pu- 
blicam  teftifcationem.,  cjua  cjui  excommunicatione 
mulclatifuerant ,  cum  in  communionem  reapi  uel- 
lent ,  ecclefiam  reddebant  de  fua  pcenitentia  certio- 
rem.  Indicebantur  enim  illis  pcenitenabus  certa  ieiu 
may  &  alia,  fiibusfeprioris  uitce  uere  &  ex  animo 
fertcefos  effe  approbaret,  uel  potius  priorum  memo- 
riam  obliterarent.atq;  ita  dicebantury  non  Deoyfed 
.  ecclefice  fatisftcere ,  Ex  antiquo  eo  ritu  fumpferunt 
originem  confef?ionesy  &fatisftcliones0<iuce  hodie 
in  ufufunt  ♦  Vipereifane  partus :  fubus  faEium  e& 
utne  umbraqmdem  mehoris  illius  formce  fuperfitr 
SciOHeteresinterduduriufculelocjiu,  nec  (utnupey 

diXl) 


INSTITVTIO*  357 

£xi)  lapfbs  effc  nego.  fcd  cptcepauculis  nceuis  afper 
fa  erant-ydum  illotis  iftoru  manihus  traclantur,  pror 
fus  inquinantur.Etfiueterum  autoritate  pugnadum 
tsiy  quos(Deus  bone)ueteres  nobis  obtruduttBond 
pars  cofu^mbus  Lombardus,eoru  coryphceus  cen- 
tonesfuos  coniexuit,  exinfulfis  cjuorundam  mona- 
chorumdelirljsyqucefub  Ambrofj,  HwronymijAu 
gufiini-,&  ChryfoHomi  nomineferuntur^decerpta 
funt.  Vt  in  prcefenti  argumeto7omnidfere  fumit  e  li- 
bro  Augufiini  de  pcemtentia .  quia  rapfodo  alicjuo 
inepte  ex  bonis  panter  ac  malis  autoribus  cofarcina 
tus ,  Auguftmi  quidenomen  prcefert :  fed  cjucnemo 
uel  mediocnter  do£lus,agnofcere  pro  fuo  dignetur. 
lam  necdefuo  purgatono  moleflinobis  fintxjtfod. 
hac  fecurifraclum7  dirutu^  &afundametisprorfu$ 
euerfum  efi.Necj;  enim  qmbufda affentiorycjui  difii- 
mulandum  hac  in  parte  cenfent ,  ty  mentionem  pur 
gatorij  omittendam :  ex  cjua  acres  (ut  aiunt)  pugnce 
criuntur-minimum  cedifcauomsreferri  potefl.Ecjui 
iem  <&  ipfe  tales  nugas  negligendas  confulere ,  nifi 
feria  duca'et.  Sed  cum  ex  multis  bUfthemvjs  coftrU 
iiumfit  purgatoriu.et  nouis  quotidiefulciatur.cum 
tnultas  &graues  offenfiones  fufcitet:  profeSio  con 
Viuendum  no  cftMludforte  Ufcim^  ad  tempuJ  difi- 

Z     5  mulari 


558        CHRIST*     R&LIGIONIS 

mulari  poterat^  cjubdfine  dei  uerho  curiofa  andacicf» 
temeritate  excogitatum  erat:  cjubdde  ipfo  creditum 
eratnefcio  cjuibusreuelatiombus-,  fathanx  artecon 
fi&is ,  cjubd  ad  ipfius  confirmationealicjuotfcriptu- 
r*  loci  infcite detorti  erant.  (cfuanquaw  non  lemter 
fert  Dominus,  humanam  audaciamfic  m  abditos  m 
diciorumfuoru  receffus  perrumperei&feuere  pro- 
hbuit,  negleSia  uocefua.fcifatari  k  mortuis  uerita- 
tem :  necuerbum  fuum  tam  irreligiofecontaminari 
permitiiU)Demus  tamen,illa  omnia  iolerari  aliquan 
tifter  potuiffej  ut  res  no  magni  momentuat  ubi  pec- 
catoru  expiatio^alibi  cjuam  in  Chriftifanguine  cjua 
ritur^ubi  fatisfa&io  alib  trasferturjericulofifiimum, 
filentium.  Clamandu  ergo^no  modo  uocis/fedgut- 
turis  ac  laterum  contentione:  Purgatorium,  exitiale 
fathan*  effecomentu.ciuod  Chnfticruce 'euacuat? 
quodfidem  noftram  labrfacit  &  euertit .  Qmi  au- 
tem  illis  eft  purgatonum.nifi pctna  <{uam  luunt  ani- 
mx  defun£ioru  pro  peccatorufaiisfaSiionel  Qubd 
fi  proxima  difyutatione  plufquam  perfyicuum  efiy 
Chrifti  fangmnem  unicam  effepro  fidehupeccatis 
faiisfaftionem,  expiationem,  purgationem:  quidfkr 
perei?,  nifi  purgatorium  meram  effeinChriftum 
blafthemiam?Pr*ttreo  facrdegia ,  cjuibus  quotidie 

defenditun 


INSTITVTIO,  559 

irfenditur:offendicula,cju^  in  religione  parit:aha'cj. 
innumera,qu<£  ex  tali  impietatis  fonte  prodirefolet. 
VtfinealiquandofaciamuSy  mdeamus  iam(quod 
fofbremo  loco  propofitum  erat)  defacramento  ipfo 
fcemtenti* ,  Anxieautem  fudantinreperiendofa- 
cramento,  Ncc  mirum.  nodum  enim  in  fcirpo  quce- 
runt.  Qupd  tamen  optimu  habent^rem  implicitamy 
fufyenfam,  incertam,opinionumcfc  uanetate  confu- 
fam,  ac  turbatam  rehnquunt.Dicunt  ergo,  uel  pceni  1&.  4  •  fcnt. 
tentiam  exteriorem,  effe  facramentum:<&  fi  ita  e#,  diji.  u.c.z 
exiftimari  debere  fignum  effe  interioris  pceniteticey 
id  e# ,  contritionis  cordis ,  quae  erit  res  facramenti 
uel  utranfyfimul  effe  facramentu,nec  duo.fed  unum 
completum.  fedexterioremyeffefacramentum  dun- 
taxat:  interiorem ,  rem  fy  facramentum .  remifio- 
nem  autem  peccatorumjem  tantum,  &  nbnfacra- 
mentum .  Qui  facramenti  defnitionemfupra  a  no- 
his  pofitam  memoria  tenet ,  ad  eam  exigant  id  quoi 
iicunt  effe  facramentum:  &  inuenient  non  effe  ce- 
remoniam  externam  a  Domino  inftitutam,  adfidei 
ttoflne confirmationem .  Qtiodfi caufentur,  defi- 
nitwnem  meam  legemnoneffe^cuiparereneceffe 
habeant:  audiant  Augufiinum^uem  facrofanctum. 
febaberefngunt.  Sacramenta^  inquitrproptercar-~ 
-*'  24.  nales, 


3<$0      CHRIST*     RELIGIONIS 

E&  ?  queft.  nalesr  uifibilia  inftituta funt:ut  ab  v\s  <pt*  oculis  cer 

uet.tcll.  nuntur,  adea  qu<e  intelliguntur,  facramentorum 

gradibus  transferantur .  Qmd  tale ,  aut  ipfi  uident, 

autatys  queunt  oRendere  meoy  quodfacramen- 

1n  fermonc  tum  pcenitentice  uocant  f  Idem  alibi :  Sacramentum 

juodam  dc  jdeodtatury  duia  in  eo aliud' uidetur ,  aliudintellu 

upt.infan.  gltUTt  Q^upduidetur  ^fyeciem  habet  corporalemt 

auodintelligitur->fru£iumhabetf^iritualem . Ne<y 

h<ec  ullo  modo  facramento  pcenitentice  (  qualefin- 

gunt  ipfi)  conueniunt :  ubi  nullaftecies  efl  corpo- 

raliSy  qu<e  fyiritualem  firu&umreprcefentet.  At  (ut 

iftas  beluas  infua  arena  coficiam  )fi  ullum  hic  effet 

facramentum ,  nonne  longefyeciofius  ia£lan  pote- 

rat ,  abfolutionem  facerdotis  facramentum  effei 

cjuam  p&niteniiam,  uelinteriorem^  uelexteriorem*. 

Promptum  enim  erat,  Scere,  ceremoniam  effe ,  a d 

confirmandam  fdem  noftram  depeccatoru  remif 

jione :  haberec^  promifiionem  clauium ,  ut  uocanty 

Qupdcuncfcligaueritis  aut  folueriiis  fuper  terramy 

eritfhlutum  &  ligatum  m  ccelis.  Sed  obieciffet  qui- 

ffiam ,  plarofy  abfolui  a  facerdotibus ,  quibus  ni- 

hilaccedittali  abfolutioney  cumexeorum  dogma- 

tefacramenta  nouce  legis  efficere  debeant ,  quodfi- 

gurant.  Ridiculum.  Vtineuchariftkt  duplicem  man 

ducationem 


INSTITVTIO*  jffijt 

ducationemflatuuntfiacramentalemy  (jua  bonis  a- 
que  ac  mahs  ccmmunis  eft:fymtualem>  qu*  bono- 
rum  tantum  eftfrofria .  curnon&  abfoluttonem 
hfariamfercififingei'enV.NechaSienusintellige- 
re  foiui ,  cjvid  jibi  uellent  cum  illo  fuo  dogmate. 
quod  duam  longe  dDei  ueritatedifiideaty  docui- 
tnus :  cum  id  argumentum  ferio  tra£iaremus .  T<w- 
tm  hicoflendere  uolo^huncfcrufummhilimfe- 
iire  ,  duominus  abfoluticnem  facerdotis ,  facra- 
tnentum  nuncufent,  Reftondebunt  enim  fer  os  lib^.dutj 
Auguftmi ,  fan&ficationem  effe  fine  uifibih  ft-  uet.ttjx. 
cramcnto:  &  uifibile  facramentum ,  fine  intenori  dcbapt. 
fanfuficatione .  item , facramenta  mfohs  ele&s  ef-  paruuL 
ficeredjucdfigurant.  item,  induunt  Chriftum  alij  hb.j.dcl 
ufdue  ad  facramenti  ferceftionem,  aty  ufyue  adfan  Wf*  conh 
tuficationem .  illud ,  boni  ty  mali  fariter  faciunt:  &0M* 
iftud,foh  bont.Sane  hallucinati  funtflufauam  fue- 
rihter,  &  cceci  infolefuerunt:  <j«i,  cum  multa  diffx 
cultate  asluarent ,  remfknam  adeo&cuiuis  ob- 
uiam  non  ferfyexerunt .  Ne  tamen  ammostollanu 
quacunc^  in  farte facramentum  fofuerint,  nego  iu- 
rehaberifro  facramento .  Primum,  quodnullaDei 
promifiio  extet^  unica  facramenti  hy foflafis .  de» 
mde-j  quod  qucecunquehic  ceremomaproferatur, 

z    s  therum 


$62         CHRIST    RELIGIONlS 

merumfithominum  inuentum.  cum  ceremoniasfa- 

cramentorum  non  nifi  a  Deo  inftitui  poffey  iam  de- 

finitumfit.Mendaciuergo&impofturafuity  quoi 

b.+.fent.  defacramento  pcenitentiacommentifunt  .Emen- 

<$..  dijl.c.  1  tltuttl  hoc  facramentum  ornarunt^  quo  decebat  elo- 

depcenit.  giotfecundam  effe  tabulam  poft  naufragium.  (juiafi 

iijl.i,  c.z  quis  uehem  innocentice^in  baptifmo  perceptam.pec 

cando  corruperit:  perpcenitentiam  reparare  poteft. 

Sed  dicium  e$  Hieronymi.  Cuiufcun^fity<juin  pk 

ne  impium  fit ,  excufan  necjuit.  Quafi  uero  per  pec 

catum  deleatur  baptifmus :  £r  non  potius  in  memo- 

riam  reuocandus  fit  peccatori,  <{uoties  de  peccati  re 

rmfiione  cogitat,utdhnc  fefe  colhgatj  anxmumc^  re- 

cipiat,  0*fidem  confrmet,  peccatorum  remifeio- 

nemfe  impetraturum ,  qucefibi  in  baptifmo  promif- 

fafit .  Aptiffime  itac^  dixeris,  fi  baptifmum  uocaue- 

rispcemtentiaefacramentum.  cum  in  confolaiicnem 

9jsdatusfit7  <jui  pcenttentiam  meditantur. 


T 


de   vltima  (utuocant) 

VNCTIONE* 

Ertittm  ftlitium  facramentum ,  e/J  extrema. 
unftio :  <\u<s  non  nifi  afacerdote  perfcitur, 


usrsTiTvrro,  3^5 

i&fc  in  extremis(fic  loquuntur,)  ty  oleo  ab  epifco-> 
fo  confecrato.atcfc  hac  utrborumforma.  Per  iftaml 
fanEiam  unEiionem ,  %rp)jf?imamfuam  mtfericor-  ..-,;. , 
diam ,  mdulgeat  tibi  Deus  quicquidpeccafti  per  ui~ 
fum>  per  auditum,  odoratumy  ta&um,  guftum.Eiu* 
duas  effe  uirtutesfngunt:peccatorum  remifiionemy 
&  corporalis  morbi  leuamen^fiita  expediat:fin  mi 
nuSy  ammafanitatem .  Aiuntautem^  inhitutwnem 
ab  lacobo  pofitam  effe^cuius  uerbafunt:  Infrmatur  Ucob.ulb 
quisinteruoslinducat  presbyteros ecclefa  tyo- 
rentfuper  eum,  ungentes  eum  oleo,  in  nomine  Do- 
mini ,  &  fi  in  peccatis  fuerit ,  remittentur  ei .  Eiuf- 
dem  rationiseft  i&a  unftio ,  cuius  effe  manuum  im* 
pofitionem  fuprademonftrauimus.  nempey  hiftrio- 
riica  hypocrifis,  (juacitra  rationem  &  fine  fru~ 
£iu,ApoRolosreferreuolunu  RefertMar-  M*r,6 

cuSy  Apoftolosinprima  fuamiftionej  iuxtaman* 
datumquoda  Domino  acceperant  ^  mortuos  fufci- 
taffe^  dcemonia  eieaffe,  leprofos  mundaffe,  infir~ 
mosfanaffe^  in  curatione  autem  agrorum  oleum  ai 
hibmffe:  Vngebant ,  inquity  oleo  multos  infirmos7 
&  fanabantur.Huc  refyexit  lacobus?  cum  iufiit  ac- 
cerfipresbyteros  adungenduminprmum  .Talibus- 
ceremonijs  nullum  altiusfubeffe  myheriumfaakw 

dicabunt, 


$&4  CHRIST»  RELIGIONIS 
dicabunt^ui  obferuarinty  quantalibertate  &Do~> 
minus  ,  gr  eius  Apo$o/i ,  uerfatifint  in  rebus  i ft> 
IbiW.P  Oteiw JDomimtf  cceco  recM/mrws  uifumyex  pulue 
re&fyuto  lutum  compofuit .  d/ios  r<rft«  fanauiU 
alios  uerbo.  hd  hunc  modu  Kpo&oli ,  <t/ios  morbos 
folo  uerboyalios  ta£luy  alios  unttione  curarunt  .  At 
uenfimde  eft  undaonem  iRam  non  temere ,  wr  nec 
*/i<(  omnid ,  fuiffe  ufurpatam .  /ireor .  non  tawen  «t 
ej]'er  curationis  organum,  fedfymbolum  duntaxat, 
quo  impentiorum  ruditas  admoneretur ,  unde  tantd 
uirtus  prodiret.ne  fcilicet  eius  laudem  Apoftolis  tri- 
buerent .  Oleoautemfignificarif^iritumfanSium^ 
eiuscfc  dona,  uulgare  ac  tntum  e# .  Crfterw  euanuit 
gratia  HU  curationum :  cjuemadmodum  fy  reliqua 
rniracuU-,  quczadtempusedi  uoluitDominus ,  <jho 
nouam  Euangelij  pnedicationem  in  aternum  admi- 
rabilemredderet.  Vtigiturmaximedemus^  un£iio~ 
nem  facramentum  fuiffe  earum  uirtutum ,  cjuce  tum 
per manus  Apoftoloru  admimRrabatur:  nihd nunc 
ad  nos  periinety  quibus  uirtutum  adminiftratio  com 
miffa  no  eft .  Er  qua  maiori  ratione  facramentum  ex 
hac  unttionefaciunt)  quam  ex  a\\)s  ^uibufms  fym- 
bolis-,  qua  nobis  in  fcnptura  commemoranturlCur 
nonahjuam  nautoriamSiloahdefkinant/m  quam 

certis 


INSTITVTIO*  565 

certis  temporum  uicihusfe  immergant  male  bahen- 
tes^fruftra^nquiunt7idfieret.Certe  non  magisfru- 
Hra^uam  unttio.Curnon  mortuis  incuhanvquo- 
niam  puerum  mortuu^  illi  incuhandoy  fufcitauit  Fan 
lus?  Cur  non  lutum  exfyuto&puluerefacramen- 
tum  efitSedaliafingularia  exemplafuerunt:  hocau 
teah  lacotib  prceapitur.Nempe  pro  e  0  tepore  locpic 
hatur  lacohus?quo  adbuc  bimfmodi  Dei  heneditli- 
one  fruehatur  ecclefia.  Affirmant  qwdem  eandem 
etiamnum  uimfuce  un&iom  ineffeifed  aliter  experi- 
mur.Nemo  lam  miretur^uomodo  animas-,  <[uas  uet 
ho Deijboc  eft,  uita&luce  fua fyoliatas,  flupidas 
effe  <&  coecas  fciehant,  tanta  conjidentia  ludifcati 
fint:  cum  nibil  eos  pudeat,  corpons  fenfus  uiuos  ac 
fentietes  uellefallere.Kidiculos  ergofefaciunt,  dum 
gratia  curationu  prceditos  fefe  ia&at,  Adeft  fane  fuis 
Dominuj  ommhusfeculis.&  eorumlanguonhus, 
quoties  opns  eft,  medeturnon  minus  <juam  olim:fed 
manifeftas  illasuirutes  nonitaexerit^fed  miracuk 
per  apoftolorum  manus  non  difyenfat.  Itafy  ut  non 
ahsre  Apoftoh  gratiam  curationum  fibidemanda- 
tam ,  oleifymhoio  defignahanunonfuam.fedf^iri- 
■  tus  fanRi  effe  uirtutem :  ita  rurfum  ftiritui  fanSio 
ifunt  imuri),  qui  putidum  &  nulhus  energi*  oleum* 

faaunt 


$66      CH.RIST*      RELIGIONIS 

faciunt  eius  uirtutem.  perindefy  id  e^acfi({uis  dice 
retyomne  oleum  mrtutem  effe  jfeintus  fanfti:  quod 
eo  nomine  infcriptura  nuncupetur.omnem  colum- 
bam  effefyiritum  fan&um,  qubd  eafyeae  apparue- 
rit.  Verum  de  v\s  uiderint.  Qupd  nobis  in  prcefen 
tia  abunde  eft^  certo  certius  perfticimus,eorum  un~ 
ftionem  facramtntum  non  effe:qu<*  ne^ceremonid 
ett  a  Deo  Mituta,  nec  ullam  promtf?ionem  habet. 
fiquidem  cum  duo  ifla  in  facramento  exigimus-,ut  ce 
remoniafit  a  Deo  inftituta  ut  Dei  promifiionem  h<t 
beat:fimul  poftulamus,  ut  ceremonia  illa  nobis  tradi 
tafity&promifiioadnosfyeSheLNonenimcircurt 
■cifioneiam ,  facramentu  Chriftianx  ecclefxae  qwf- 
quam  effe  contendit:tametfi  &  Dei  inftitutum  erat, 
ty  promiftionem  annexam  habebauquia  nec  nobis 
mandatafuity  nec  promifSiorfua  illi  adiun£iafuerat> 
nobis  data .  Promffionem ,  cjuam  in  uniiionefero- 
citer  iaEtant)  nobis  non  effe  datam^uideter  demott 
Hrauimus:^r  ipfiexperientia  declarat.  Ceremoni* 
ufurparinodebuit-,  nfiabijs-,  quicurationum  gra- 
tiaprediti  fueruntmon  ab  iftis  carnificibus,  quiplus 
maciando  ac  trucidando  ualent-,  quamfanzndo. 
Quancfuam  etiamfi  obtinuerint,  huic  cetati  conueni 
re^uod  de  unftion?  ab  lacobo  pr&cipitur  ( a  quo 

longf 


INSTJTVTIO*  3*7 

Kgifiime  ahfunt:)neficqdem  adhuc  multu  promoue 
rmt  in  approbadafua  un&wne^ua  haCtenus  nos  il- 
leuerut.  lacobus  omnes  mfirmos  uult  inugi  i  ifti  non 
infirmoSy  fedfemimortua  cadauera  fua  pinguedine 
inficiut:  cu  iamia  anima  in  primorw.  labris  iaborat 
uel,  ut  ipfi  loquuntur,  in  extremis.  Si  prafentem  ha- 
bentmedicinminfuo  facramento,  quauelmorbo- 
rum  acerbitatem  Lenutntj  uelfaltem  alifiod  anim<t 
folatium  adferant^audeles  funt^ui  nuquam  in  tem- 
pore  medetur.lacobus  uulty  infirmum  ungi  afeniori 
obus  ecclefice:  ifti  unSiorem  no  admittunt,nififacri 
ficulum .  Quodapud  lacobum  fresbyteros  mrer- 
pretatur  facerdotesy&  pluralem  numerum  ad  deco- 
rem  fofitum  nugatur.nimisjrmolum  efl.  cjuafi  uero 
tcdefice  eo  tempore  facrificorum  examinwus  abun 
danntjUt  in  longa  pompa  procedere  potuerint  adfe- 
rendum  facn  olei  ferculum.  lacobus  dum  jlmplici- 
terungi  infirmos  mbet ,  no  alia  unftione  mihifigni 
ficaty  |  uulgans  olei.nec  aliud  habetur  in  Mara  nar 
ratione.lfti  oleuno  dignatur-,nifiab  epifcopo  cofec- 
ratu:hoc  efymulto  hahtu  calefailu.multo  murmure 
incatatu,  £r  nouiesflexo  genufalutatu.ter  Auefm 
£luoleu:teraueauefan£lu  charifmayteryauefancl:U 

baU 


$6$         CHRIST*     RELIGIONIS 

balfamum.  A  quo  tales  exorcifmoshauferuntflaco- 
bus  cticit ,  cjuod  ubi  un£ius  oleo  fuerit  infrmus ,  <& 
■  oratufuentfuper  eumy  ftin  peccatisfaerit>remitten 
tur  ei.non  intclligens^inguedine  delenpeccata:fed 
fdelium  orationes^  quibus  adflitlusfater  Deo  com 
mendatus  fuerit,  non  foreirritas.lftiperfacrdfuam> 
id  eftjabominabilem  un£lionem>peccata  remitti  im<~ 
fie  mentiuntur.En^uam  pulchreprofiaent,  ubi  k- 
cobiteftimoniopro  fua  hbidine  prolixe  abutiper- 
miffifuerinu 

DE     ORDINIBVS     ECCLEs 
SIASTICIS, 

aVartum  locum  in  eorum  catalogo  tenet  fa- 
cramentum  ordinisifed  adeofcecundum>  ut 
feptem  exfefacramentula  pariat.Eft  uero  iftud  per- 
quam  ridiculum,  quod  cum  affirmentfepte-n  effefit- 
cramenta,  dum  recenfere  ipfa  uoluntjtredecim  enu- 
merant.Nefy  uero  caufari  poffunt,  unum  effe  facra- 
mentum:<juia  omnia  in  unum  facerdotium  tendunt, 
&  uelut  quidam  adipfumfuntgradus.fiquidem  cum 
b.Jp.  [ent.  infingulis  diuerfas  effe  ceremonias  conftety  diuerfas 
ft.nbc?  effe graiiasiffilo^mtur:nemo dubitet^in  feptem 

facram- 


INSTITVTIO*  569 

facramenta  dici  debeant,  fi  eorum  placita  recipiun- 
tur.Et  quid  cjuafi  rem  ambigua cotrouertimus,  quan 
do  ipfi  plane  diHinttecfcfepte declarant  fAppellan- 
tkr&fept&m  ordines,  uelgradus  ecclefiaftia.Sunt 
<ute,oftiarijile£loreSj  exoraftce,  acoiuti,  fubdiaco 
m,  diacom,facerdotes.  Etfeptem  quidefunt?  propter 
feptiformefbiritusfancii  gratia: cjua  prcediti  effe  de-  lef4-  1 1 
bentj  qui  adeos  promouentur.Augetur  aateiihs  &  ^zecb.  1 


largius  cumulatur  in  promotione.  lam^numerus  ipfe  K07WtI* 8 
peruerfa  fcripturce  interpretatione  confecratus  e/f : 
quod  uidenturfibi  apud  lefaiam  legiffejfeptemfyiri- 
tus  finSti  uirtutes ,  cum  &  uere  plures  non  referan 
tur  a  iefaia  ^fexynec  propheta  omnes  eo  loco  coclu  0pini0  fo^, 
dei'e  uoluerit.  Tam  enim  ahbifyiritus  uit^fmclif-  eft  uugo- 
cationi$,adopnoni$fihorum  diatur:  g  illic  fapietice-,  nis ,  altcra 
intelligetue,  cofriij,  fortitudinisjcientice,  &  timoris  GuiUL  p* 
DominL Quan^ alij acutioresy nonfeptem ordines,  «f. 
fed  noucfaciut:adfvnihtudiney ut  aiunt, triumphan-   ifidorus  li< 
tis  ecclefia .  Atc^  inter  eos  etiapugna  eft:  cjuod  ahj  7  eUmo^ 
clericalem  tonfura  uolunt effeprimu  ordinf.epifco-  a"€ZAtur* 
patum  ultimu.  afy>  exclufa  tonfura,archieptfcopatu  C'  °n  er°S 
ordinibusannumerant.lfidorusahterdiftinquitfa-   .V*#  t 

r      r       ri     n         70  1,  &      J       d1ft.15.clt 

cit  enim  diuerjos,  pjaimtstas  et  iettores.  illos  canno  #or  ^  u 
mbusprcefci^hoslegendisfcripturis.ciuibusplebs  0[}urius! 

A         erudia- 


$70  CHRIST.    RELIGIONIS 

erudiatur.Atc^  hcec  diftinSlio  canonib.  obferuatur* 
In  tanta  uarietate ,  cjuidfequi  autfugere  nos  uoluntl 
Dicamus  nefeptem  effe  ordinesi  Sic  docet  magiHer 
fcholte  >  Sed  illuminanfimi  doclores  aliter  determU 
nant.rurfum,  interfe  ipfidifidet:pr<£tereafacratipi 
mi  canones  alio  nos  uocant .  Sic  falicet  confentiunt 

r      hoimneSy  cum  de  rebus  dminisfine  uerbo  Dei  difce 
fi&.  4 .  ]en  .  ym  u      cm  ^  on~mf  rnor%  orc{inunt 

Mi4,c.ir../i     m        »    >         ■  -6r    -i ■     i     r    -  , 

J  •  a    -  c/  pKfctf,  dw^m  /e  paero  cWqo;:  ip  is  ndiculos  taciut: 

du.cifi.aru  Jj   -  '  V       -'  tr      J    i1    -;  ^  r  *•  • 

*:**&***  Ciericidicuntura  orte:  uelduiaaDomino  ortiti, 

rationu  tan  •  •  . ■  • .   ,  n        '  ■ .  .     .  1  .  ^    7 

r»r*„v. /•  <-/*  «e/  d«w  ae  orte  Domin^uel quia  Deum  partem  ha-* 

TQSitiMfL  bent.Atfacrdegiufuity  ujurpare]ibihunctitulumy 

tertia  c.  £#' £°^  er<#  ecclefi<e.Eft enim  illa  Chnfli  hceredi 

duo.  11.  tas  ei ,  i  pdtre  Arte  .  Nec  ?etrus  pauculos  rafos  (ut 

queft.  1  ipfi  improbe  confngut)cleros  uocat?  fed  untuerfam 

i.Prt.r  Deiplebem.Secjuiiurapudeos:  Radunturclericiin 

uertice,ut  corona  regale  decusfignificet.  quia  reges 

debet  effe  clerici,  utfe  &  alios  regat.quibus  Petrus 

i.PeM  loquitur :  Vos  eftisgenus  eleclu?  regale  facerdotiuy 

gens  fancla^populus  acquifitwnis ,  En  iteru  eosfalfi 

arguo.  Petrus  totam  ecdefiam  allocfuitur^ifli  adpau 

culos  detorquent :  quafifolis  illis  diilumfit,  fantti 

eslote:  cjuafi  foli  ilh  fanguine  Chrifli acquifiti  finty 

quafifoh  illi  per  Chriftumfatti  fmt  regnum  &fi~ 

cerdotium 


INSTITVTIO*  57f 

cerdotium  Deo.  Kfignant  deinde  &  alias  rationes.  lib.  4.  fcnt 
fummitas  capitis  denudatur,  ut  eorum  mens  ad  Do-  dift.  24 
minum  hbera  monftretvT->  cju<ereueUtafic:e7  Dei  c.duo[nnt 
gloriam  contempletur.uel  ut  mtia  oris  &  oculorum 
doceantur  prxadenda .  uel  rafura  captis  e#,  tem-  **■  j»i 
foralium  depofuio:circunferentia  uero  coronceyre~ 
hquicefunt  bonorum,  quce  adfubftentaiionem  reti- 
nentur.  Omnia  infiguris:  quiafcdicet  uelum  templi 
non.dum  fciffum  efl.ltafy  perfuafi  fi  ptacltre  defun 
£ios  effe  fuis  partibus,  cuod  talia  per  cor  onam  fuam 
figurauerint ,  nihil eorum re ipfa prcefhtnt .  Qup~ 
ufc^  nos  tahbus  fucis &  pr<efugip  ludenxi  Clenciy 
detonfis  ahcjuot  capilhs ,  fignificant  temporahu  bo~ 
norum  abundantitmfe  abieciffe ,  glorim  Dei  con* 
templan ,  aurium  oculorumq;  concupifcennam  mot 
uficajfet&nullumeft  hominum  genus  rapaciusy 


fpeciemfir 

ricalem  habere  origined  Na^arceis-,  &  rationem:  *  *  .  e  ^ 
quid  aliud  adferunty  quamfua  myfteria  a  ludaicis  ce  ^A  ^l 
remontjs  nata  effe ,  uelpotius merueffe ludaifmumf 
Qupd autem addunu  Pnfcdlam? Acylamy  & Pau~  a8q,\$ 
km  ipfum,  fufcepto  uoto  fibi  rafxffe  caput,  ut  puri-  dtft, 
A     2  fcarentur: 


37Z     CHRIST\    RELIGIONIS 

fcarentur  :  craffam  fuam  ignorantiam  produnt 
Nufcjuaenim  legitur  de  PrifciU:  ac  de  Acyk  etiam 
incertum  efl .  ftcjuidem  tam  ad  Paulum  referri  po- 
tefttonfura  illa,  cjuam  ad  AcyUm.Ne  uerro  illis  re- 
hnfiamus  quodpetut^exemplum  eos  hahere  i  Pau- 
lo:  obferuandum  e#  fimplicionbus ,  Paulum  nun- 
quamcaputfibi  totondiffe  adfanclifcationemali- 
quam,  fedduntaxaty  utfratruminfirmitatiferuiret. 
Soleo  eiufmodi  uota  appellare  charitatisy  non  pieta- 
tis:  hoc  efynon  fufcepta  ad  cultum  aliquem  Deifed 
ad  tolerandam  infrmorum  ruditatem .  cjuemadmo- 

i.  Cor.  9  dum  ipfe  aitjudceis  fe  ludieufaBum^  catera.Sed 
hoc  faciebat^ut  ludteisfead  tempus  accommodaret. 

lumer.6  I/fi, cum  Na^arceorum  punficationes  nullo  ufu  imi 
tari  uolunt,  cjuid  aliud  cjuim  altwum  ludaifmum  eri- 

yrohibete  gunttEademreligione  decretalis  illa  epi&okcom- 

dtfl.if  pofita  e#,  qu<e  prohibet  clericis,iuxta  Apoftolum, 

ne  comam  nutnant:  fed  inftarfyher<e  radant.  cjuafi 

i .  Cor. 1 1  Apofiolus?  docens  quid  uiris  ommbus  decorumfit, 
defyherica  clericorum  rafura  folicitus  fuerit .  Rinc 
leBoresreputenU  qualesfint  alij  ordines^quibusta- 
lis  e#  ingreffus,  Verum  hoc  omnemfiultitiam 
fuperat,  cjuod infinguhs  C hrifiumfibi  collegamft 
ciunt .  Primum  7  inquiunt  ?  oftiarij  munerefun&us 

e/f, 


INSTITVTICU  375 

f H  ,  quando  uendentes  &  ementes flagello  ex fimi-  Mattb-  2 1 
cuhsfaiio,  e  templo  eiecit.  ey  oflianum  fe  effefigni  loan.  uo 
ficat,  cum  dicit:  Ego  fum  oftium.Leclons  munus  af-  Luc.  4 
fumpfit,  cum  in  fynagoga  lefaiam  lcgit .  Exorcifcce  Wdr-  7 
officio ufus e/J, cumlinguam fy auresfurdi & mu-  J 0*n%  l * 
ti  faliua  tangens ,  auditum  reddidit .  Acolytufe  effe     *  *  '•  * 
v\s  uerbis  teftatus  efti  Qmfequitur  me ,  non  ambu- 
lat  in  tenebris.  Subdtaconi  officio  ufus  fft  cum  hn- 
teo  pr<ecintlus ,  pedes  difcipulorum  lauit ,  Dwcowi 
perfonam  fuftinuit,  cum  corpus  & fanguine 'difiri- 
buit  Apoftolis  in  ccena .  Sace  r  dotis  partes  impleuity 
cummcruce  hofliam  fe  patn  obtulit  .W<£c  abfque  Mattb.  27 
rifu  adeo  audiri  non  poffunt,  ut  mirer  abffy  rifufcn- 
fta  effe:fitamen  bomines  erant-,<juifcribebant.Sed 
in  pnmis  fyefiabilis  cfl  argutiay  qua  in  acolyti  no* 
minephilofophantur-,  ceroferanum  appellantesiuer 
to,  ut  arbitror,magico:  certe,  maudito  gentibus  ac 
linguis  omnibus  .  cum  htiAxtoe  Grcecis  fimplici 
tei~  figmficet  pediffequum  ♦  Quanquamfi  hisferio 
refellendis  inhceream^iure  fy  ipfe  cfuoc^  ridear:adeo 
friuolafunt  <&  ludicra.  Ne  tamen  muherculis  adhuc 
fitcumfacianutraducenda  e  /}  obiter  eorum  uanitas. 
Creant  eximia  pompa  ac  folennitate  fuos  leRo- 
m,  pfalmiftas-,  ostwios-,  acolytos,  ad  ea  miniPiem 
Pi.     3  exequenda 


574      CHRIST*    RELIGIONIS 

exequenda,  (juihus  uel  pueros^  uel  certe  cjuos  uocant 
laicos,  prceficmt.  Qms  enim  cereos^ut  plurimum^ 
accendit?  quis  urceolo  umum  et  aquam  infunditfni- 
fipuer ,  aut  ex  laicis  fordidulus  alicjuis ,  qm  ex  ea  re 
qutffiumfacit*  Ninne  ijdem  canunt?.nonne  templo 
rum  unuas  claudunt  £r  cperiuntf  Quis  enim  m  eo- 
rum  templis  unquaw  uidit^uelacoiythum7  uel  oflia- 
rium, fuis parnhusfunqmtc-Qujn potius,  fti puer 
tcolyti  munere  funBus  eh  cum  m  ordinem  acoly- 
torum  coof>tati:r,d?fmt  efje  id  quod  dici  incipit.Vt 
uideantur  ex  profeffo  uelie  munus  ipfum  ahycerey 
cum  titulum  adfumunt .  Erc,  cur  facramentis  confe- 
crari ,  &fyiritumfan£lum  acciperey  neceffe  hahe- 
mtmepe^ut  nihdagant.  Siprcetexant  hanc  effe  tem 
forum  peruerfitatem ,  quod  miniheria  fua  deferunt 
*c  negfmnufimulfateantur^nuM  hodie  effe  in  ec- 
clefia  ujumnecfruttum  facrorumfuoruordinum9 
quos  mirtfice  deprcedicant :  totamc^  ecclefiamfuam 
dnathemate  plenam,  quandoquidem  cereos  eturceo 
los  a  pueris  &  prophanis  attreclari  permittat ,  cjui- 
bus  tangendis  nulll  digm  funt ,  nifi  m  acolytos  con- 
jecrati.quando  cantioncs  ad  pueios  chlegat,  cjuce  ni 
fiah  ore  confecrato  audiri  no  dehehant .  Exoraftas 
uero  in  quem  tandem  finem  confecrant !  Audio  lu- 

dctis 


INSTITVTIO*  375 

iceisfuiffefuos  exorciftastfcdab  exorcifmis  diftos  Afto.  19 
uideo  quos  exercebat.  De  ementitis  iflis  exorciftis-, 
quis  unc[uam  fando  audiuit  ,<juod  ffecimen  unum 
fuce  frofefionis  ediderintl  Yingitur  illis  poteslas  da- 
taimponendimanus  fuper  energumenos ,  &cate- 
chumenos&dcemoniacos:  fed  tali  fe  poteftate  prce 
iitos,dcemonibus  perfuadere  non  poffnnt.  non  mo- 
do  quia  eorum  rmperijs  non  caedunt  dcemones  :fed 
etiam  cjuia  ipfis  imperat .  Vix  enim  decimum  quencfe 
reperias,  qui  non  malofyiritu  agatur .  Qjjgcunque 
igitur  de  minutulis  fuis  ordmibus  balbutwt,  fiue  fex 
computentur ,  fue  quirufc ,  conflatafunt  ex  infcitis 
mfuIfiscL  mendacvjs.  In  vjs  autem  &fubdiaconatum 
coplettor,  etfiadmaiorestranslatusefttexcjuotur 
ba  ifta  minorum  graduum  pullulare  ctepit.Eos  certe-  tfb.dLSent. 
facramentoru  loco  noneffe  habendos  conftatictuan  dift.z^.c^ 
do  iftoru  confeflione ,  pnmitiutf  eccleftce  incogniti 
fueruUfy  multis  poftea  annis  excogitati.Sacramen 
ta  aut  cum  Dei  promifione coniineau  nea;  ab  ange 
lis\nec^  ab  hominib .  fed  a  Deofolo  inftitm  voffunt: 
cuius  unius  eft,  promifionedare.Fro  duob.  reiiquis 
teftimonwhabere  uidentur  a  uerbo  Dei>ideo&  fa- 
fcros  ordineshonons  caufa  pcculiariternominant. 
$ed  cjuam  oblicjueillojn  fuum  prcetextu  abu,tatur^ 
t\     4.  uiden- 


$j6      CHRIST*    RELIGIONIS 

uidendum  e&  Incipiemus  autem  ab  ordine 

Uoyus.  c»  (resbytetijifiue  facerdotvj  ,  His  enim  duobus  nomi- 

'olcftit.     riibus  rem  unamfignifcant:  acfic  appellant  eos,  ad 

'>  .difl.lib.  quos  pertinere  aiunu  facrifiaum  corporis  tyfangui 

fent.  dif.  nis  Chnfti  in  altan  conficere,  orationes  dicere ,  %? 

*  4.  c,  8  benedicere  dona  Dei .  Itafy  in  ordinatione  calicem 

&  patenam  cum  koflijs  acapiunt ,  mfymbola  col- 

lat<e  potefiahs.placabiles  Deo  koftias  offerenditma 

nusc^  illis  munguntur^uo  fymbolo  intelligunt?  da- 

tamfibi  effe  confecrandi  poteflatem.  A  deo  nikil  ho 

rum  a  uerbo  Dei  habent ,  ut  non  potuerint  impro- 

bius  ordinem  a  Deo  pofitWm  peruertere .  Principio 

quidemypro  confeffo  effe  dcbet,  cjuodprcecedenti  di 

Jputatione  afferuimusiiniurios  omnes  effe  Ckriftoy 

quifefacerdotes  appellant,  adofferendamplacatio- 

r&r.4.r.  m  koftiam.Conftitutus  ille  gr confecratus  i  patre 

\,y,$,9t  facerdos  cum  iureiurandofuit ,  fecundum  ordmem 

lAelchi^edech,nullofne,nullofucceffore.hoRiam 

femel  obtulit  cetern*  expiationis  &  reconaliatio- 

riis.nunc  etiamfantluarium  cceli  ingreffus,intercc- 

dit  pro  nobis.ln  ipfo  omnes  fumus  facerdotesfcd  ad 

A  Pocai  i  '4M^>  &  gratiarum  dftiones:  nos  dehifa.  nofbrafy 

Deo  offerenda  ♦  illi  uni  fingularefuiufua  oblatione 

Deum placare^ peccau cxpitre.  Qiudfupereft> 

mfi 


INSTITVTIO,  377 

riifiiflorum  facerdotium  impium  effe  facrilegium? 
Veru  quando  eos  non  pudet  Aposlohrufuccef- 
foresfe  \atiare,  quatafde  illoru  fungantur  uicibusy 
ftetiare  operceprecium  efl'Quan^  interfe  confen 
tire  ipfos  oportuerat ,  fifdem  fibi  haberi  uolebant. 
Kunc  de  Apoftolorum  fuccefiione  hoftihter  digk 
diantur  efifcopi-,  mendicantes  monachi,  facrificuli. 
Obtendut  epifcopi,duodecim  in  ap.oftolatuallecl.os 
fingulan prcerogatwa. horum  felocogr gradu efje,  dift.n.c.i 
utpote  <jui  alioshonore  praceilat  .  Vulgares  presby 
teros  pro  feptuaginta  effe,aui  poPtea  a  Domino  defi 
gnatifunt .  $ed  mmis  imbecilia  ePi  rdtio ,  nec  fane 
longa  confutatione  opus  habet :  fiquidem  hoc agno  H/em  in 
fcuntefuistabuhs.Ante^  diabolicafe&iofieretin  epift.ad 
ecclefu, & ahus  diceret, Ego  fumC eph<e,ahus, ego  Tit. citatu 
Apolioinullufuiffe difcrime presbyteri  & epifcopi.  dijl. 9 $x/ 
Senferut  multo  reclws,  ftib.  hxc  difcretio  ab  etkrii  g|W«*  ct  9 
cisacceptauifaefaquifuoshabebatflamines,  curio  c^'m* 
nesMpcrcalc$fihos,pontifices,&c<?teros,hono-  - 

ris  oradu  diftincios. Mendicantes  momchi  hac  tan-  .  i  r '  ] CH 

& '  r    -i       i-  n    1     -  •      r  r  dl\t.lA.C 

tum  jimmtudine  Apojioloru  uicanosje  uenditant:  J^      mc 
qua  longifiimeabdhs difcrepat.  quodhuc atfyilluc  nojta  n 
curfitant,&exalieno uiclitant.ApoPtoh emm non  c  If 
temere}iit  ifti  errones ,  cjimis  uohtarurfed  profeBi 

A     5  fm, 


378       CHRISTV    RELIGIONIS 

funt ,  <[uo  i  Domino  uocabantur  adfrofagandum 

fiuangety  fru£lum:nec  otiofos  uentres  faumit  alie- 

ms  laborwus ,  fed  frolibertate  fibi  a  Domino  per- 

tmffa,eorum  benignitate  ufifunty  quos  uerbo  infti- 

tuebant.Nefy  uero  eratycur  monachi7<juafiteHimo 

nio  defe&ualienis  fkmis  fe  tegerentxum  fatis  claro 

,  Thtf.  I  elogio  aFlaulo  defcrihmtur.Audiuimus,m<{uitjn- 

vide  tn  eu  ter  uos  quofdam  atnbukntes  inquiete,  nibil  of  eran- 

kh  Theo  tes^fed cunofe agentes.  alibi :  Ex  his  funt^ui  fene- 

hylaftum  trant  domps,  &  caftiuas  ducunt  mulierculas  onera 

,  Tknot.f  tas feccatis-y  femfer  difentes^nun^ ad fcientiaueri 

tatis  feruenientesMcec^inciuam.elogk  iuPco  interdi 

iiouindicarecufofint,  AfofxoloruuicesJ<[Uibus 

tam  frocuUbfunt  \  a  ccelo^alip  rclinftat.  Ergo  de 

facerdotij  ordine  in  genere  uideamus ,  \  belle  cw  A- 

foftolorufun&ione  coueniat.  Dominus  nofier,  cti 

nondu  effet  ulla  ecclefitfforma  conftituta^  Afofio 

Har.ult*  lisfuis  madauit-,  ut  frcedicaret  Euangeliu  omni  crc* 

tur<t<,&  credentes  in  remificne feccatoru  bafiifa- 

Zuc,  ix  rent.Antea  aut  mandaucrat, utfacra  fymbola  corfo 

ris  et  fanguinis  fui  ad  exemflu  fuu  dif  ribueret.de  fa 

crificando  nulla  mentio,  En  fanBa,  inuiolabdeyfer- 

fetuafr  lege ,  imfofita  his  <jui  m  Af  oP.oloru  locum 

fucceduni':  qua  mandatu  acciviunt  de  Euarigelij  fra 

dicationc 


TNSTITVTIO*  379 

iicationeJ&  facramentorum  adminiftratione.Ergo 
qui  Euangehj  prcedicationi,  ac  facramentoruadmi- 
mftratiom  noincumbunt ,  Apoftolorum  perfonam 
improbe  prcetexunt.  Rurfum,  qui  facrifcantyc6mu- 
tie  cum  Apoftohs  miniftenufalfo  ia£lant.  Nonnihd 
cut  inter  Apoftolos,  &  eos  qui  nunc  regendis  eccle t 
fq$  prceeffe  debet^nterei\.pnm%nomine:^  tametfi 
exratione&  etymo  uerbi^utria^Apoholi  uocari  Roma.io 
poffunuquia uiric^  mififunt  i  Dommonllos  tamen  Luc.6 
duodeam  pecuhanter  elegit  Dominus,  cjui  nouaE- 
uangelij  pnedicationc  orh  promulgaret.gr  Apofto  •  v 

los  pecuhanter  uocan  uoluit:  cjuia  magni  referebat, 
certahuberi  de  eoru  mifione  cognitione^cjui  reno- 
uam  ty  inaudita  ajferret.Hi-,  prts  byteri  &  epifco- 
pi  magis  dicutur.  Deinde,  officio.cftftdmetfi  utnfcfe 
comune  efl,  uerbu  &ficramenta  miniftraretillis  ta 
men  duodecim,  Euangehuffyargere  in  uarias  regio- 
nes mandatu  erat.nullis coftitutisfinibus:hisfingu-  Atto.i 
lce  ecclefue  afiignatur.Nefy  hic  tame negatur^qum 
alias  ecclefias  muare  ei  liceat^  uni  ecclefice  prceeftx 
fiue  quid  turbaru  inciderit ,  quodprcefentiaeius  re-- 
ftiratfiue  abfens  abfentes  fcriptis  docerepofit.fed' 
quia  ad  retinenda  ecclefice  pace  neceffam  eft  iftcec 
[olitia7unicui<fc  effepropofitum  ftod  agat,  nefimut 

omnes 


JSO     CHRIST,       RELIGIONIS 

omne$  tumultuentur.ftne  uocatione  incerti  difcur- 
unt7  in  unum  omnes  locum  temere  conftuat-,  &  ne 
uacuas  ecclejias  pro  hbidmedeferant.  Hanc  diftin- 
Stionem  pofuit  Paulus-,  ad  Titum  ita  fcribens:rlums 
reigratia  reliqui  te  in  Creta^ut  ea  quce  defunt  corri 
g&s,&  conftituas  per  cimtates  presbyteros .  Eadem 
d  Luca  in  A&is  oftenduur-,  dum  Paulum  inducit  ita 
loquentem  fenioribus  Epheftnce  eccleftce.htteniite 
uohs  &  unmerfo  gregi.cui  uosjjfintusfanclus  con 
ftituit  epifcoposyadregendam  eccleftam  Dei ,  quam 
ColoffA  dr3w/jw*'f /ittgMme/wo.Sic  Archippum  Paulus  com 
fhilip.  i  wemorat  Coloffenftum  epifcopum .  et ahbhPhilip- 
penftum  epifcopos.  Hcec  ubi  probeanimaduerfafue 
rmf,  promptum  eritdefmire,qucefttpresbyterorum 
fun£iio ,  <^ui  in  presbyterorum  ordine  habendi  ftnti 
uelpotius ,  cjuid  ornnino  ftt  ordo  ipfe .  fun&io ,  eft 
Euangelium  annunciare^ facramenta  adminiftra- 
re.  (Omitto  quanta  moru  integritate  exceJ/ere,  quid 
fingulis  priuatim  prcehare  femores  debeant .  neque 
enim  prxfentis  inftituti  eft,  omnes  boni  paftoris  do 
tes  perfequi :  fed  tantum  indicare  quid  proftteantury 
quife  presbyteros  appellant , )  Epifcopus  e#,  qui  ad 
minilierium  uerbi  &  facramentorum  uocatus^offi- 
ciumfuHmbonaftde  exequitur.Epifcopos  etpresby 

teros 


INSTITVTIO,  38i 

teros  promifce  uoco ,  ecclefi*  miniftros.  Ordo ,  efi 
ipfa  uocatio.  Porro  qucefit  ratio  uocationis-,  nunc 
docendi  locus  efi,  E<t  in  duobus  uerfttur.  nempe7ut 
habeamus,  <&  a  quibus  inftituendifint  Epifcopi  feu 
presbyteri;&  quoritu^  quaue  ceremonia  initiandu 
Legitmne  inftitutionis  documentu  ex  Apoftolorum 
inftitutione  pcti  non  potesT: ,  qui  humana  uocatio- 
ne  non  expeRata^  fed  folo  Domim  mandato  inftru- 
£ii,operife  accinxerunt.  Nec quem  ipfi  apoftoh  or 
dinem  tenuerint ,  fttis  conftat:  nifi  <{uod  Paulus^eo 
quem  nuper  citammus  locoy  traditfe  rehquiffe  Ti-  Tfci 
tum  in  Creta.ut  Epifcopos  per  ciuitates  coftitueret. 
&ahbiTimotheu  admonet?  ne  cui  temeremanum  \.Timo.% 
imponat.Er  Lucas  in  Attis  refertj  Paulo  <&  Barna  A#or.i4 
baconftitutos  perfingulas  Liftrefiumy  lconum,  & 
Antiochenorum  ecclvfias,  presbyteros.Hos  uero  lo 
cos  ualde  dluflrarunt  mitrati  potifices^ut  eos  omnes 
folent^ia  adfarinasfacere  uidentur.  inde  enim  col- 
legerunufohs  fibi  effepoteftatem,ordinandi&con 
fecrandi  presbyteros(ut  loquuntur:)&  ut  fuam  con 
fecrafionem , fylendida  ahqua  larua  uefierabdem  ac 
religioftm  impermsfacer^U  multis  ceremomjs  adum 
brarut.  Atftlltiturfdu  exiftimat  ahud  quippia  effe  c6 
fecrare-f  O*  ordinare  cjuam  ecciefice  epifcopu  &  pa- 

ftorem 


$8*  CHRIST*    RELIGIONIS 

florem  coftttuereifi  tamen  iuxta  Pauli  prcefcriptum 
confecrmt  &  ordinant,  Qupdfi  aliteragunt,  peffi 
mehos  Pauli  locos  adfuam  iibidmem  detorcjuenttEt 
fane  longe  aliter  agunt.  Non  enim  in  epifcopatu  or-> 
dinantjedin  facerdotium.lta  deftmamusy  mcjuiunty 
ecclefice  minifterio.  Veru  an  ahudputant  effe  eccle- 
fice  minifterium:cjuam  uerbi  minifterium?  Scio  qui- 
dem  hac  cantilenafubinde  nb  illis  recinitfacrificulos 
fuos  ecclefice  mimftros  effc .  fed  nemofanus  credit. 
imo  eos  fcriptur<e  ueritas  reuincit :  cfuce  noaliu  agno 
fat  ecclefig  miniftru ,  cjuam  uerbi  Dei  prceconemy 
A#o.i4.  ad regendam  ecclefiam  uocatum:  ftem  nunc  epifco 
(MvfftJ  pumynucpresbyteruyinterduetiampaftorem  appel- 
lat.lam  uerofiexcipiuU  canombus  uetitum  ejfe^ne 
quis  fine  titulo  admittatur :  ne<£  i d  me  latet.fed  titu 
loscjuos  obtenduty  pro  legitimis  no  recipio.None  me 
lior  pars  titulorumy  funt  dignitates^perfonatuSj  cano 
nicatus&prebendce-,  capellanice,  prioratus,  mona- 
chatus  etiam:cjuce  partim  ex  ecclefys  cathedralibus, 
partim  collegiatis ,  partim  defertis  delubris,  partim  e 
clauftris  petutur  ?  Quce  omnia  fathance  effe  lupana- 
riainterpretor?&  cofidenter affirmo.Qmnes  enim 
illi>  in  cjuam  funclionem  ordinantur-,  nifi  ut  Chri- 
jiumfacnficent  yimolenti  Denifteneminem  ordi 

nant 


INSTITVTIO,  58J 

nat,niflad  facriflc3du:cjuod  no  eR  De  0,  fed  damo- 
nijs  cofecrare.ktq  uera  unac^  ordmatio  eft,  uocarc 
airegeda ecclefla eu,cuius  uita  ac  dottrina  probata 
fuerit:  ipfumcj;  mimPcerio  admouere .  Quam  in  par 
telocos  illos  Pauii  accipere  couemt .  quaq  ceremoni 
am ,  et  ritu  uocadi  ifimul  ctl  uocatione  ipfa  cotmet. 
fed  de  ceremonia  flatim  fuo  loco.Nuc  quod  in  mani 
bus  e^traciemus:a  quih.  folicet  ordinadi-,  hoc  eft> 
uocadiflnt  minifln  ecclefice.Qmd  imturUn  Paulus 
iura collationu  Timotheo&Tito deferebat,  (jualia 
nuc  ab  infdatis  fatrapis  ufurpaturlminime.fed  cu  u- 
tricy  madatu  dediffet  de  coflituedis  cofonediscypuin 
ciaru^in  quib.  relifli  erat,  ecclefljs:  alteru  hortatury 
neeccleflas  defertaspatiatur:  alterumonet-,  necjue 
admittat  nifljpbatu.hn  Paulus  et  Barnabas,  feu  me 
tropolitani  aliqui->ecclefiarupof[efiiones  coferebat* 
Nihil  minus.Crtteru  no  exikimo  ilios  omnesfuo  at 
htrio  impofuiffe  eccieftjs  nefcijsac  incofultis  quos 
uifum  effet:  fcd  comumcato  cu  ecclefljs  cofdio,adid 
munuSy  uocafle  cjuos  exfratrib.exploratos  habebat 
puriore  do&rina,  et  ulta  integriore.Atcy  ita  qdefa-* 
iiu  oportuitji  ecclefias  flare  incolumes  uolmfent, 
penes  quos  reru  arbitriu  erat:  ut  ecclefia  \  de  ehgen 
domimflro  deliberatura  erat^anie^  m  cofdiu  iuf?etf 

tfUQC* 


381         CHRIST,     RELIGIONIS 

aduocaffet  e  uicima  unum  aut  duos  Epifcopo$y&ui 
tcefanEiitate^  &  do£irin*  fincentate  prae  ahjsjpe- 
iiabdes:  cum  fiibus  agitaffet^uis  potiftimum  affu- 
mendusfuxffet,  Vtru  uero  totws  ecclefue  coitijs^aut 
paucorufuffragijs7cjuib.ea  cura  demadetunan  uero 
magiftratus  fentetia.epifcopucrearifatiusftt:  nulk 
certalex  coftitui  poteft.Sedprotemporx  ratione, 
populorumcfe  monbus  capiendum  eft  confihum. Cy 
prianus  fortiter  contendit.no  nte  eligi.nift  commu- 
tubus  totiusplebisfuffiarijs.Quam  obferuationem 
illofeculo  in  miritis  partw.  ualuiff?,fidehiftoricefti- 
ciut.  Veruqauix  unqua  euenit,  uttotcapitareali- 
quauno  fenfu  bene  coponat :  &fere  illud  ueru  e #7 
incertum  fciniiftudia  in  cotrana  uulgusfatius  mihi 
mdetur^eo  ehgendi  munere,  uel  magiftratuyuelfena 
tum^uelfeniores  ahquot  defungi:  aduocatis  femper 
(ut  dixi)nonnullis  epifcopis.quoru  ftdem  &  probi 
tatem  fjxclatam  habeant.Sed  hxc  melius  profjpice- 
re,pro  re  <&  tempore-,  poffunt  prinapes-,  aut  liberce 
cimtates-,  quibuspietas  cordi  e/j.  Certereciam  ordi 
nationem  penitus  corruperunt  cornuti  prefules-,  fuis 
iuribus  collation  um,  prcefentationum.  reprcefentatio 
num.patronatuum^  ati)s  idgenus  tyranmcis  domi 
nqs.Vewm  ita^n<imunt7exigebattemporum  corru 

ptio: 


INSTITVTIO*  3$5 

ptioiut  quoniam  apud  plebem  &  magislratus  plus 
ualebat  odia  &ftudia  in  affumedis  epifcopis ,  quam 
reclumfanum^iudicium^eiusrei  arbitnum paucis 
pnmonbus  epifcopis  deferretur.  Yuent  fane  hoc  ex- 
tremi  mah  in  rebus  deploratis  remedium.  Verum  ubi 
medicina  morbo  ipfo  nocentior  apparuitjcurnon  et 
nouo  huic  malo  fuccurritur  <fed  canones  exaftifii- 
me  cauentj  nefua  poteflate  in  ecciefice  pernicieabu 
tatur  epifcopi.Quanqfi  uerufatemur?  canones  ipfi 
potius  facesfunt  in  uniuerfum  orbis  excidiu  accen- 
fce,  quam  ad  retmenddbonce  difciplince  moderatio- 
nem  cautiones.hoc  tame  omitto .  Quidtamen  mihi 
canones  la&antur-,  quifuts  autonbus^uottes  hbet7 
merafunt  ludibnafan  uero  dubitamus.qum  fanclif 
fimis  legibus  olim  plebsfe  adRnngi  intelligeret,  cum 
w.deret  fibiregula  e  uerbo  Dei  propofita^duadepi- 
fcopu  ehgendu  couemret?  Siquideilli  una  uox  Deiy 
merito  pluns  effe  debebat:qinfinitce  canuculoru  my 
riades .  Sed  nihilominus  pefiimo  affcEiu  corrupta, 
nulla  habebat  legis  aut  cequitatis  ratione.Sic  hodie, 
£rfioptimcefcriptcefuntleges-)  manettamein  char 
tisfepultce:  interim  pubhcis  monbus  receptu  esl ,  ut 
fohferetoforesicoci,  muliones.f^unj.at^  ciusfeas 
homineSj  ecclefiaru  paftores  creentur.  ?aru  dico.Vt 

B  epifco- 


586        CHRIST*     RELIGIONIS 

epifcopatusjenociniorum  &  adulteriorumjint  pra 
mia.Na  cu  uenatonbus  &  aucupibus  dantur,  prce- 
clare  res  cecidiffe  exiflimanda  esl.  Tanta  indignitas 
importune  canowbus  defen&iturftabebat,mquamy 
olim  optimu  canone  populus,cui  uerbu  Dei  prcefcri 
\.T\m.  3  bebatiOportereepifcopuejJeirrepreheJibile^doclo 
TJM  rem.non  pugnace^non  auarum&c.Cur ergo pro- 
umcia  eligendi  minijlri ,  a  populo  ad  i&os  prafules 
traslata  em  Quia  inter  tumultus  &Ja£xiones  popu 
UjUerbu  Dei  non  exaudiebatur.Et  cur  hodie  ab  epi~ 
fcopis  non  trasjeratur.qui  no  modo  leges  omnes  mo 
lant^fed  abiecio  pudorejlibidinoje.auare^ambitiofe^ 
humana  diuims  comijcent  &  conJundunttAn  hocy 
uelauditu  tolerabueeftipaRores  ecclejice  uocariy 
qui  nullum  un\  efuo  grege  uiderinttytiuiolenter  in 
ecclejice  pofJefioneyquaJi  in  hoftile  prcediuirrupe- 
rinv.quiforenjibus  iurws  euicerint*.  qui  precio  rede 
mermt?  qui  fordidis  obfequvjs  emeruerintf  qui  pueri 
uix  dumbalbutientes,eam,ceu  hareditateya  patruis 
&  cognatis ,  creuerint  l  hn  wng  eo  progrejja  efjet 
popuhquantuuis corrupti & exlegisjicentia-  Qut 
hanc  ecclejicefaciem,  cfUce  noflra  cetate  uifitur,  fic- 
cis  oculisjjfeciare  pojjunt^crudeles  Junt  et  impij.qui 
cummederi  pofmt?negugut7  omnc  mhumamtatem 

JuperanU 


INSTITVTIO*  387 

fuperant.  Nunc,  quodfecundum  eft  in  presbyte* 
rorum  uocatione^exe<^uamur:  quo  cerevonice  gene 
reimiu£ifint.Dominusnofter,cu  Apojtolos  aman 
daret  ad  Euangehj  prcedicatione ',  mfufflauit  m  eos.  lottui* 
Qup  fymbolojfyiritus  fancli  mrtute^ua  illos  dom 
bat.reprefentamt.Hanc  infufflationeretinueru:  fco- 
tti  ifti  uiriy  &  quajifjpiritufanciu  egutture  fuo  ege- 
rant,  fuper  fuos,  quos  formantfacrificuhs  demurmii 
ranuAccipitefyiritufanciu.  Adeo  nikd  prcetereuty 
quod  no  prcepoftere  effmgant:no  dico  inftar  kiftna 
num^iii  ratione&modum  (^uendakabentfuceoe^ 
fticulationis:fed  inftar  fimiaru^uce  lafciue&abfy 
ullo  deleciu  quiduis  imitantur.  Seruamus-,  incjuimt, 
exempluDomini.  At  multa  egit  Dominus,({u<s  no- 
bis  exempla  effe  noluit .  Dixit  Dominus  dijcipulisi 
Accipitefyintufin&um.  dixit  £r  LaP-aro:  La^tre 
ueniforasJixitparalytico:  Surge,&  ambula .  Cw 
non  eadem  dicunt  ommbus  mortuis  &  paralytichl 
Diuin<efuce  uirtutisfyeamen  edidit,  cuinfuffland* 
in  Apoftolosfpintusfanfiigratia  illos  repleuit.Hoc 
ipfum fi conatur  efficere,  Deum  cemulantur,&tar 
tum  no  ad  certameprouocat.  Sed  longifime  abfunt 
*b  effeclu:nec  aluid  inepto  ifto  gefturfuamCknft* 
ttudut,  Sunt  qiiide adeo  ejfro:es>utajferere  aufint7 

B    *  conferd 


383       CHRIST,     RELIGIONIS 

confern  afefyiritum  fanttum.fed  g  li  uerumfit?  io 
cet  experienha^utf  clamat^ex  equisfienafinos-,  ex 
fatuis  phreneticos,  quicuncfe  in  facerdotes  cofecran- 
tur.Nec  tame  hmc  pugna  illis  facio.tantum  ceremo 
niam  ipfam  damnoyqucein  exemplu  trahi  nodebuitt 
duandoquide a  Chrifto  in  fingulare  miracuh  fym- 
bolum  ufurpata  efi.  tantum  abe$\ut  dlis  patrocinari 
lib.%.  fent.  debeat  imitatioms  excufatio .  Vnclione  uero  a  quo 
dif.  1 4«c  $  tandern  acceperunt?Refj?ondent,fe accepiffe  aplijs 
erin  cano.  Aaron:a  cjuo  fuus  ordofumpfit  initiu.Peruerfis  igi- 
dift.ii.c.  i  tur  exemplis  perpetuo  fe  tueri  malui ,  qfateri  dfeex 
cog.tatum,quod  temere  ufurpant.fed  interim  no  ani 
maduertuntjdum  fucceffores  fe  profitenturfiliorum 
haron^Cbnfti  facerdotiofe  effe  iniunos^uod  unu 
ommbus  uetenbus  facerdotvjs  adumbratum  figura- 
tumc^fuit.  In  eo  igitur  omnia  illa  coclufa  &  impleta 
fuerunt?  in  eo  cefjarunt.ut  iam  ahquoties  a  nobis  re 
petitu  efl:&  epiftola  ad  Hebrceo$,nulli$  glofiis  adiu 
ta.teftatur.  Qupdfi  tantopere  Mofaicis ceremomjs 
obleclatur-.cur  no  bouesyuitulos,agnos,adfacrifiM 
rapiunttRabet  cjuidebonaparteantiqui  tabernacu- 
li}  &  totius  ludaici  cukus.  fed  hoc  tameeoru  religio 
m dees%£ uitulos & boues no immolat .  Qms non 
mdeathacunclionis  obferuatione ' circucifwne  mul 

toejje 


JNSTITVTIO*  389 

to  effe  pcrnitiofiorem  ?.pr#fertim,  ubi  dcceJ.it  fnper- 
ftitio,&planfaica  opmio  de  dignitate  operis.ludcei 
in  arcucifionefiduciaiuftiticcreponebatitfti ,  m  un 
cltonefyintualts  gratias.  Hoc  enim  efl  fi  Deo  pld- 
cet)facrum  oleum.,  quod  caratlere  mdelebde  rmpri- 
mit^uafi  uero  oleum  puluere  etfale  abjiergi  no  pof 
.  fif.autji  tenacius  adhcefiu  fpone.  Af  characier  ille 
fbirttualis ejl.Quid oleo cu antmafAn oblttifunt^  x.qujefx.x.c* 
exAuqiiftmo  occinuf.Si  detrahdtur uerbu ab aqud,  dctrahe. 
nibdjore  mfi  aqua:  habere  aut  d  uerho.ut  fit  facra- 
mentumiCnoa  uerbum  oftendent  in  fua  pmguedi- 
tielhn  quodMofi  mandatum  efl.de  fihjs  Aaron  un  Exoi .  1  g 
gendis f  Ar  illtc  etia  mandatur  de  tumca  >  de  ephod^  * 9  • }° 
degalero.de  corona  lanciitdtis.quibus  ornadus  crdt 
Aaromdetunicis  .bdltheis.  mitris.  quibus  erant  ue- 
ftiendi  etusfihj.  Madatur  de  maclado  uitulo.de  eius 
adolendo  adipe ,  de  ariettbus  fecadis  &  coburendis, 
defanclificandis  aunculis  et  ueftimetts?  alterius  arie 
iisfangume.  et  innumerce  dhce  obferudtioes ,  qutbus 
prxtcrmifis ,  miror  cur  una  mtlao  olei  dlis  placeat. 
Si  aut  dfjpergi gaudent.  cur  oleo  potius  afyerguntur 
Zfangume*.  fcdicet  remgeniofam  conaturiex  Chri 
ftianifmo:,&  ludatfmo.et  pagamtate.  uelut  confutts 
centunculis^rehgioneunaconfi/fre^cctet  igitur  eo 

B     $  rum 


590         CHRIST,     RELIGIONIS 

rumunSiio^uee fale ,yefl,«erfco  Deideftituitur.  ■ 

Supereft  impofmo  manuu^uafuiffe  ab  Apoftolis 

tiibferuata  conftatyCjuoties  alique ecclejue  mmifterio 

tdmouebat.Qm ratioey  impofinonemanuupresby 

tefv\  Paulus  uocat,  ordmationeipfamy^uain  epifco- 

t. TiHt.4  pat u affumptus erat Tmotheus.Quariq.fcio presby 

terium  eo  loco  a  quibufda  accipi^  pro  ccetufemoru. 

,  fedfimplicius-,  meowdicio,  de  minifterio  intelhgetur. 

Uunc  aut  ritu  duclu  exiftimo  ab  He brceoru  moret 

qui^quod  benedictum  ac  fancliftcatu  uolebantyma- 

nuum  impofitione.uelut  Deo  repmefentabant.Sic  U 

Ge n. 48  cob  benediciurus  Ephraim  et  Manafecb?  eoru  capiti 

Humer.  8  bus  manum  impofuit. <±hq,  ut  arhitrorjignificatu, lu 

&  *7  d<ti>ex  legis  prtffcnpto,  fuis  oblatwmbus  manus  im 

**eu'1* *' *  ponebat. Quare Apoftoh per manuu impofitionem 

Cr  aU9\  eumfeDeooffcrrefignificabant,cuimanusimpo- 

ttebant.Quid  igiturlan  legis  umbras  feSrabatur?.Mi 

nime:  fed  nullafuperftitioefymbolu  hoc  adh\bebatr 

ubi  ufus  erat .  Imponebant  eriim  pjs  manus^uibus  a 

Dominofyiritufxnllum  precabantur:  quebuiufmo 

difymbolo  adminiftrabant ,  ut  docerent  rio  i  feipfis 

exirefide  cceleftibus  defcendereSn  fumma:  iderat 

fymbolu^uo  Domino  comendabat,  cuifyiritus  fan 

&igratiaprecari  uolebat .  (juatunc  eoru  minifterio 

diftribui, 


INSTITVTIO*  591 

A$rihui,Domino  flacehat.  Sedcjuiccjuidfuerit:  an  Aclo.  7. 9 
frotinus  facramentuhahendueftf Apoftoh oranmt  u.  16 
gemhusftexis:genua  igiturno  fteclentur  ftnefacra 
mtolDifcipuhferutur  oraffe  uerfus  onenteifit  no- 
bis  facramentu orietis aft>ecius.?aulus  uult m  omrii  x.rlmot.  1 
loco  uiros  tollere  puras  manus ,  et  eleuatis  manihus  \>[*L  65.88 
oratio  fiepius  i  fanclis  fifta  memoratur .  et  manuu  1 4*«  l43 
quocfe  extenfto  facramentufiat.  Omnes  deriic^  fan- 
iiorum  geftus  in  facramenta  tranfeant.  Omiffa  igi- 
tur  contentione,iftius  ceremoriice  quis  nunc  ufius  no 
hisfttj  vaucis  execjuar.  Si  m  eumfine  ufiurpemus:ut 
gratiasftpirituS)  quemadmodu  Apo/?o/i,  ccferamus: 
ridicule  agemus.  Na,neq;  id  minifteriu  nohis  i  Do- 
tnino  comiffum  eft,ne<fc  idfymholum  conftitutu.At 
hunc  lapide  aftidue  uoluunt  Papa  &  fui^uttahhusft 
gnisftpintufan£lu  conferre  credantur  vftcut  fuftus 
diftferuimus-iCum  eorum  conftrmationem  difcutere- 
tnus.Qupdft  is^cjui  affwmtur  in  epifcovum,  confti 
tuatur  in  medio  ccetu  eccleftge,  admoneatur  fui  ofi- 
ficy ,  acfuper  eum  oretur ,  feriwrum  manihus  fuper 
cum  impofttis :  nulla  religione,  nift  ut  &  ijpfe  Deo 
fe  in  minifterium  ojferri  fentiat ,  &  ecclefta  incite- 
tur,  ad  ipfum  communibus  freahus  Deo  comendan 
dumUale manuu  impojitioncnemofimus  improhet. 
B     4.  Diaco- 


391  CHRIST*  RELIGIONIS 
Aflo.  6  Diaconorum  origo,  inftitutio7  ac  funBioJ  Luca 
in  A£tis defcnbitur.  Cum  enim  murmur  i  Grcecis 
excitatum  eftfet^  quod  m  miniHerio  pauperu,  eorum 
uiduce  neghgeretur,  Apoftoh  excufantesfe  no  poffe 
fujficere  utnq;  muneri.et  prcedicatiom  uerbi.et  men 
farum  minifterio.petierunt  d  multitudme.ut  fibi  eli- 
geret  uiros  probatos  fepte.quos  fuper  id  opus  cofti- 
tuerent.En  diaconoru  offiaum:pauperu  curagere^ 
re,ilhsq;  mimftrare:unde  &  nomehabent.fic  enim 
uocaturyquafi  mmifln.Subijcit  deindeLucas  eorum 
inftitutione.  Quos  elegerat-,  inquit,  coftituerunt in 
cofyetlu  Apoftolorti:&  orantes ,  impofuerunt  illis 
manus.  Vtina  uero  tales  diaconos  hodie  haberet  ec- 
clefia,et tah  ceremonia  inftituereunempe.manuum 
impofitioe.de  qua  diximus.quod  fatis  effe  uifum  eft. 
Tkn  $  Diaconoru  memimt  <&  Paulus.  quos  uult  effte  pudi- 
cos.nobilingues.no  umolentos,  non  turpelucrufe- 
Eiantes.  bene  inftitutos  inftdey  unius  uxoris  uircsy 
domum  fua  &  hberos  bene  regentes.At  uero.  quos 
nobis  iftifngunt  diacones.  quid  haletfimdeiNo  de 
hominibus  loquor:ne  qunatur.  inique  ex  kominum 
uitijs  fuadoftnna  ceftiman.  fedpro  vjs  ipfis.quos  do 
ilrinafua  nobis  tradunt.  indigne  teftimoniu  ab  eoru 
cxeplo.quos  Apoftohca  ecclefia  diaconos  coftituiu 

(eti 


INSTITVTIO,  595 

pieti  cotendo.  Aiuntadfuos  diaconos  pertinere,  afti 
fterefxccrdotihus,  mmtftrare  in  ommbus  ctu<e  agun 
tur  in  facrametis  ifahcct  in  haptifmo,  m  ckrifmatey 
m  patena  &  cahce  oblationes  mferre,<&  diftponere 
in  altarijcoponere  menfam  Domini,&  ueftire^cru- 
cem  fcrre^  &  prtedicare  Euangehum  &  epiflola  ad 
popitlum.  hn  hic  uerbuunumdeuero  diaconoru  mi 
mfterio  l  Nunc  mftitutione  audiamus .  Diacono, 
Cui  ordmatur.folus  epifcopus  manu  impomt.Oranu 
illij  id  eft.ftolafuper  lceuu  humeru  collocat:  ut  intelli 
gat  fe  accepifte  uigum  Domim  leue ,  quo  adftniftra 
pertinentia  diuino  timori  fubijaat.textum  Euangelij 
prebet.ut  eiusfe  prcecone intelhgat.  Qjjid  ifthcec  ai 
diaconostPennde  uerofaaunt^acft  cjuis  Apoftolos 
fe  infntucre  diceret.cjuos  duntaxat  adolendis  thuri- 
hus,ftmulacris  poliedis,couerrendis  temphs?  captatt 
dis  munbus.fugandis  cantbus^  prcefceret .  Quis  id 
hommugenus.ApoRolos  uocari  pateretur.ejr  con- 
femcurn  ipfts  Chrifti  Apofiohs  <?of\hac  ergo  ne 
diaconos  effe  mentiatur,  quos  no  mfi  ad  hiftnonicos 
fuos  ludos  mftnuunt.Leuitas  etia  uocati&adfihos 
Leui  eorum  rationeac  ortgmercferut.  cjuod  per  me 
quidchcetimodofateantur^uoducrum  efyad  Leui 
ticos  ritus  et  Mofaica  legis  umbras^  abneQato  Chri 

B     5  fafe 


$94  CHRIST.    RELIGIONIS 

fio  fe  retrorfum  abire.  Nuncfemel  in  uniuerfum 
conRituamus  >,  cpaddefacramento  ordinis  fentien- 
dum.Ne  autelongius  repetendafint,  quce  fupra  ex- 
flicatafunti  hocfatis  effepotent  modeftis  ^r  doci- 
libus  ( quales  inftituendos  fufcepi: )  nullum  effe  Dei 
ftcramentum,  nifi  uhi  ceremonia  ofteditur*,  adnexa 
fromifiione.  aut  certepofmsy  nifipromifio  in  cere- 
rnoma  fye&atur .  rlic  ne  fyllaba  quidem  kabetur 
jingulans  alictuus  (romifiionis  .fruftra  igitur  qua- 
raturceremoma^  adconfrrmandam  promifionem. 
Kurfum ,  nullaceremoma  a  Deo  con&ituta  legitur: 
facramentum  igiturnullum  effe(oteft. 

DE     MATRIMONIO* 

Gf ne\  z  '  O  ®ftre mm  e^  mtrimonmm^  quod  utaDeo 
ldttb>i9  X  mftitutumfatentur omnes:  ita pro  facrawen- 
to  datum ,  nemo  ad  Gregoftj  ufc^  tempora  uideraU 
Et  cui  unqud  fobrio  in  mentem  utnifftt  t  Ordmatio 
Dei  bona  eft  etfancia.Et  agricultura,  archite£iura> 
futr,in<t>toftrina,  ordinatioes  funtDei  legitima :  nec 
tamenfacrametafuntldenim  no  tantu  in  facramen 
to  qutfrituryut  Deifit  opus:  fed  ut  fitceremonia  ex- 
terior?4  Deo  (ofita^d  confirmanda (romiftoonem, 

Kihi 


INSTITVTIO*  395 

Nibif  tale  efje  in  matrimonio  pueri  quoq-  iudicabut. 
fed:fignum  eH^inquiunt/acra  rei.hoc  eftfyintua- 
lis  coiun&ionis  Chrifti  cu  ecclefia .  Si  uerbofigniy 
fymbolum  intelhgunt  ,  *  Deo  nobis  m  hoc  propofi- 
tum^afdei noRrce  ccrtitudinem  engav.longe  afco 
po  aberrant.fifignumfimpliater  accipiunt^uod  in 
fimilitudinem  adduclum  fit^oRendam  quamacute 
ratiocinetur.Faulus  ait:  Sicutftella  aftella  differt  in 
clantate.fic  erit  refurrefiio  mortuorum .  En  unum 
facramentum.  Chnftus  ait :  Simile eft  regnum  cce- 
lorumgranofwapis.  En  alterum.  rurfum,  Simile  efl 
regnum  ccelorumfermento.Eccetertium.lefaias  aitt 
EcceDominus  gregem  fuumpafcet,  quafi  paftor. 
Ecce  quartum .  ahbi:  Dominus  ^uafigigas  egredie- 
tur.  Ecce  quintum.  Er  quis  tandem  finis  aut  modus?. 
nihil  hac  ratione  facramentum  non  erit.  Quotin 
fcnptura  parabolx  funt  &  fimilhudmes ,  tot  erut  fa 
cramenta.Quinetidfurtumfacramentu  ent .  <juan- 
docjuidem  fcnptu  e/J:  Dies  Dommificutfur .  Quis 
ferat  i{losfophiftas>  tam  infiite  garrieteslYateor  qui 
dem?  quoties  afyicitur  uitis-,  optimum  effe  m  memo- 
riam  reuocari^uod  ait  ChriftusiEgo  fum  uitis,  uos 
palmites.pater  meuscultor.Quoties  occurrit  paftor 
cum  grege^'  illud  etiaoccurrere  bonum  effe :  Ego 

fum 


39$  CHRIST*  RELIGIONIS 
fum paflor honus^oues mae uoce  audiut.Veruficp 
tales  fimilitudines  facramentis  adnumeretyad  anticy 
ram  mittendusfit.  Verha  tamen  Pauh  ohtrudunt, 
quihus  facramenti  nome  matnmonio  attnhui  dicutt 
Epfcffj  Quiuxore ddigit,  feipfum  diligit  Nemoenimun^ 
carnef/aodio  hahmufcd  nutrit  &fouet  ea.ficut  ex 
ChriRus  ecclefia.  quia  mchrafumus  corpons  eius^ 
de  carne  eius-,  eir  de  ofiihus  eius.  propter  hoc  rehn- 
quet  homo  patrem  &  matrcm,  &  adhctrehit  uxori 
fuce,&erut duo in  carnem unam.  Sacramentu  hoc 
magnum  efl.  Ego  auiem  dico-,in  Chriflo  &  eccle- 
fia.  Atfic  tratiare  fcripturas ,  tnram  ccelo  mifcere 
eft.Paulus^ut  oftenderet  mantis^ua  fngulan  amo- 
re  uxoresfuas  complefti  deheant,  ChriHum  dlis  in 
exemplar  proponit.Vt  enim  illeuifcera  pietatis  effu 
dit  m  ecclefiam ,  quamfihi  defyonderat:  fic  unum- 
quemfy  affe&um  effe  uult  erga  propnam  uxorem. 
Secjiutur  deindeiQui  uxorem  ddigiU  femetipfum  di 
ligiU  (jueadmodu  Chnfiusddexitecclefiam.Porro 
ut  doceret^uo  moio  Chnftus  dilexent  ecclefiam, 
cerinde  ata-  femetipfumiimo  quomodo  fe  unumfece 
rit  cumfbonfa  fua  ecclcfu,  refcrt  ad  eum^cjuce  Mo- 
fes  narrat  Adam  de  fe  dixiffe .  Cum  enim  addu£l<t 
effet  m  eius  confyeclum  hia,  cjuam  efua  coftafor- 

mtfam 


INSTITVTIO*  397 

tnatam fcicbat: h#c7 infiit, eft  os  ex  ofiibus  wm, &  Gen. 
caro  de  carne  mea.  Totum  id  (birituaiiter  impletum 
in  Chrifto  <& m  nobis,  teftatur  Pauiusi  cu  memhu 
nos  effe  ait  corpons  eiusje  carne  eius^de  ofiibus 
eiusiadeo^  unam  cum  ipfo  carnem.  Tadem  epipho~ 
nema  fibneclit.Magnum  hoc  myflerium.Et  ne  quis 
amphibologiafaiieretur,  exprimiufe  non  de  carnaii 
uiri  &  muliew  comunctionelofti:  fed  defyirituali 
Chnfti  &  ecciefidt  coniugio.Et  fane  uere  magnnm 
myftenum  eft7  quodfibi  Chnftus  coftam  detrahi 
pafjus  eft,  undeformaremur.hoc  eft,  cufortis  efjet, 
debdis  effe  uoiuit-,  utiiiiusfortitudine  roboraremur. 
ut  iam  non  modo  uiuamus  ipfi->fed  dle  muat  in  ne- 
bislmpofuitiliis  facramenti  nomen.Verum^quutn 
ne  erat  ut  eorum  infcitne  pcenas  tota  ecciefia  pende 
ret?  Myftenu  dixeratPaulus.  quam  diclionem  cum 
rclinquere  poffet  intcrpres,  latmis  auribus  non  infre 
quentem.ueiarcanum  uertereifacramentum  ponere 
maluit.noumeaho  fenju,  g  quogr<ece  d  Paulo  my- 
ftenu  di  clu  erat.  Eant  nunc^iinguarum  pentiam 
ciamofe  infeBentftr,  qu.irum  ignorantia  inrefaaii 
&  cuiuis  obma  tandiufccdiffme  hailuanatifunt.fed 
cur in  uno  hoc iqco  facrarmwti uoculam  tantopire 
urgentiahcjuQties  neglecxam  pxcetereuntl Nam  & 

epiftoU 


398      CHRIST*      RELIGIONIS 

i.  Titn.  3  epiftola  ad  Timotheum  priorc,  a  uulgari  interpretc 

Epbe, r  pofita  eft.ac  in  eade  ipfa  ad  Ephefios  epiftola,  ubicfe 

pro  myfterio.     C  ondonetur  tamen  ills  hic  lapfus: 

faltem  mendaces  oportuerat  effe  memores.Mxtrimo 

nium  uero  facramenti  titulo  comendatum,immundi 

tiem  poftea^  pollutionem,  <&  carnalesfordes  uo- 

care ,  g  uertiginofa  eft  lemtas  f  Quam  abfurdum  eft 

arcere  a  facramento  facerdotesffi  a  facramentofe 

arcere  neget,  fed  i  coitus  libidme :  non  ita  mihi  ela- 

k 4 .  fent*  buntur.  Nam  £r  coitu  ipfum  partem  effe  facramen- 

fl. 1 7C4  ti  tradunt:  eoq;  demum  ftguran  unionemy  eju*  «o- 

r  C.cujo  fa  eftcum  Chrifto ,  in naturx  conformitate ,  cjuit 

ictas.  1 7  Hir  gp  miilicr  «o,  mfi  carnali  copula,  caro  una  fiant. 

qucejt. i  Quinc[uum duo  facramenta quidam eorum hic re~ 

°>    c*   *  pereruntialterum  Dei  &  anim<e>in  (bonfo  e«r  fpon 

'        faialterum  Chrijti  &  eccleji^in  marito  &  uxore. 

*  Vtcti^coitus tame  facramentu  eftia  cjuo  ullu  Chri 
ftianum  arceri  nefas  fuit.  nififorte  Chriftianorum 
facramenta  adeo  male  conueniutfiare  utfimul  non 

>.4.  fcnt.  pojfmt .  E/r  e3T  altera  in  eorum  dignitatibus  abfur- 
,.dijt.c.  i  ditas  Anfacramento  confem  gratiam  fyiritus  fan 
'  5  l1U£*  cti.affirmant:  coitum  tradunt  effe  facramentum:  in 
c*ililcci     c0ltl{  n€nant  unquam  fbiritum  fanclum  adeffe.ac  ne 

*  l£(]UCtl  &  J ^  i  ^ 

*  fimpliciter  ecciefiam  luderet7  cjttam  logam  errorum, 

mendi 


INSTITVTIO*  599 

mendaciorum,frdudum,nec{uitiarum^fer\cm  um  er+ 
rori  attexuerunttVt  dicas  mhil  aliud^uim  abomi* 
nationum  latebram  <{u<efiffe ,  dum  e  matrimoniofa~ 
cramentum  fecerunt.  Vbi  emm  id  femel  obtimercf 
coniugidhu  caufdrum  cogniiionem  ad  fe  traxerunt, 
quipperesfyirituaHserdt.prophdnis  iudiabus,  nort 
attre£landa.  Tum  leges  fanxerunt,  auibus  tyranni- 
dem  fuam  frmarunt:  fedpariim  in  Deum  manifefcc 
impias-,  parttm  in  homines  iniquifimas.  qudlesfunty 
ut  comugiamter  adulefcentutos ,  parentum  iniuffx 
conra£la,firmarata'cL  maneanv.ne inter  cognatos7 
etd  feptimum  ufygrddum,  legitimdfint  matrimonia: 
&  <{uce  contracia  fint ,  diffokdntur.  Grddus  uero 
ipfos ,  contra  geniium  omnium  iura-,  <&  Mofiquocfc 
politiam.confingunt:  Ne  uiro,  cjui  adulteram  repudi 
auerit?  alterdm  inducere  liceat:Nefjpintuales  cogn* 
ti  matrimonio  copulentur :  Ne  i  feptudgefimd  dd 
ocidUds  pdfchgj  tribus  hebdomadibus  ante  natalem 
lodnis,  ab  aduetu  adepiphanid<,  nuptice  celebreniur. 
et fimilcs  mnumertf-,  quasrecenferc  longumfuent. 
Etexeorum  coeno aliqumdo  emergendum  efi.in 
quo  iam  diutius  hctfit  oraiioy  quim  animusferebat. 
Ahquantulum  tamenmihi  profeciffe  uideor ,  quod 
leomspellem  iflis  afinisy<iuadam  cxjparte  detrdxi 

DE 


4-00      CHRIST*      RELIGIONIS 

DE    LIBERTATE    CHRISTIA> 

na,potcftate  ccclefiafh'ca,&  poli 

tica  adminiftratione* 


C  A  P  V  T 


VU 


RACTANDVM  riucde 
Chriilianalibertate.  cuius  expli- 
catio  prcetermitti  minime  ab  co  de 
bety  cm  fnmmaeuangelicce  dociri 
nce  compendio  compiecti  propofi 
tumfit.  Eft  enim  res  apprime  neceffana.ac  ciira  cu- 
ius  cognitionem  nihilferefine  dubitatione  aggredi 
confaentict  audenty  m  multis  hcefitant  &  rejtlwntj 
femper  uariant  £r  trepidmt.  fed  nos  planiorem  eius 
dijbutatione  (nam  leuiter  fupra  a  nobis  attacla  eft) 
inhuc  iocum  reieamus.Qkiaftatim  atc^  inietta  eh 
aliqua  mentio  C  hriftmce  hbmatis,  ibi  aut  feruent 
hbidines,aut  infam  motusfurgut^nifimature  obuia 
eatur  Ufciuis  ingeriv)s  iftis ,  qu<e  ahoq  optima  ({Hcecfc 
pefiime  corrumput.Partim  enim  huius  hbertati*  prce 
textu  omnem  Dei  obedientia  excutiunt,  &in  effre 
natam  licentiamfeproripiunt.partim  indignatur.pu 
Unus  omnem  moderationemyordinemjrerumci;  de- 

leilum 


INSTITVTIO*  40I 

leSium  tolli.  Qujdhic  agamus,talibus anguflijs cir 
cumfepti?  An  Gbrifliana  hbertate ualere iuffay  hu- 
iufnodi  pericuhs  opportunitatem  prceadamus?  At 
qui(ut  diclum  eft)mfi  ea  tenctur.nec  Chnftus^nec 
tuangelij  ueritas  recle  cognofcitur ,  Danda  potius 
opa,  ne  adeo  neceffana  dottnnce  parsfupprimaturt 
ty  occurratur  tamen  intcrim  abjurdis  illis  obieclio- 
mbus^  cjuce  inde  enafcifolent.  C  hnftiana  hbertas 
in  tnbus(utego  quidem  fentiojpartibusfita  eft.lpri- 
ma,utfidehum  confcientice,  dumfduciafuce  coram 
Deo  luftificatioms  qncerenda  eftftfe  fupra  legeeri- 
gat  atfy  efferanty  totamty  legis  mftitiam  obhuifcan- 
tur.  Nam  cum  lex  ( ut  ahbi  tam  demonftratum  eft) 
neminem  iufium  relinciuatiautab  omnifye  luRiftca 
tioms  excludimur ,  aut  ab  illa  nosfolui  oportet .  Ac 
ficqmdemut  nullaprorfusoperum  ratiohabeatur. 
Namqui  ueltantillum  operum  fe  afferre  debeir  ad 
obtmendaiuftitiam  cogitat ,  non  potefi  modum  aut 
finem  prcefigere.fed  debitorc  uniuerfce  legjsfe  con- 
jhtuit.Sublata igiturkgis mentione.  & omni operu 
cogitatione  fepofita  unam  Dei  mifericordiam  am- 
pletti  couemt,cum  de  luftificatione  agitur.ey  auer- 
fo  a  nobis  ajj>ec~iuyunum  Chnfiu  intueri.  No  enim 
illic  quccntur7quomodo  luftifimustfed  quomodo  in 

C  utfli 


402      CHRJST*     RELIGIONIS 

iufii  et  indigni,pro  luftis  habeamur.Cuius  reificer 

tituiinem  aliqum  affeqm  uolunt  confcieriti*,  nuU 

lum  legi  dare  locu  debent.  Ne«j.  hinc  recie  quis  col- 

ligat,  legemfidehbus  fuperuacaneam  effeiquos  non 

ideo  docere ,  ^r  exhortariy  &ftimulare  ad  bonum 

definit,  tametfi  apud  Deitribunalin eorum cofciert 

tv\s  locum  non  habet.  Rcec  enim  duo  ut  multo  dmer 

■fifiima  funtjita  probe  ddigeter^funt  a  nohs  difiin- 

.guenda,Tota  Chnftianorum  iuta,  qucedampietatis 

v,t>be  1  meditatio  effe  debet:  quoniam  in  fanclificdtione  ua 

catifuntln  hocfitum  fit  legis  officium?  ut  eos  offi- 

ci/j  fui  admonendo,  ad  fanciitatis  <& innocenticejhi 

dium  excitet.  Ar  ubi  confcienticefollicitaniU)%quo- 

modo  Deumhabeant  propitium ,  qnidrefjonfurce 

fint ,  ejT  fiafiducia  conftaturcefi  ad  eius  mdicium 

poftulentur.ibi  no  fubducendum  eft  quid  lex  requi- 

raV.fed  unus  Chnfius  pro  mftitia  proponendus^cjtd 

omnemlegis  perfeciwnem  fuperat.  Inhoccardine 

totumfere  argumentu  epiftolce  ad  Galatas  uertitur* 

Nam  infulfos  effe  interpretes-,  xjhi  docet  Paulu  in  ex 

pro  ceremoniaru  tantu  libertate  pugnare^ex  locis  ar 

GdUtj J  gumentoru probari poteft.Quales iflifunt:^ Chri 

ftusfaiiusfitpro  nobis  execratio,  ut  nos  ab  execrd 

tione  legis  redimeret .  item :  in  l&ertate0  qua  Cfcn- 

fiusnos 


INSTITVTIO*  405 

ftus  nos  liberauit ,  ftate :  &  ne  rurfus  iugo  feruitutis 
implicemini.Ecceego  Pauius  dico;ficircunadami- 
wi,  C  kriftus  uobis  nibil  prodent.  Et.  qui  arcunadi- 
tur,debitor  efl  umuerfe  legis.Ghnftus  uobis  ocio- 
fus  factus.Quicun^  per  legem  luRifcamnih  agra- 
iia  exadiftis.  Qwbus  certe  ahquid  fubhmius  conti- 
netur^uam  ceremomarum  hbtrtas.  Ahera}ju<£ 
ex  fupenore  illa  pendet:  ut  confaentitf  non  auafi  /e 
gis  necefitate  coacics ,  legi  obfequaniur :  fed  iegis 
ipfius  iugo  libertfyUoluntati  Dei  ultro  obediat,  Qup 
niam  enim  in  perpetuis  terroribus  uerfan-:ur,  cjuaditt 
fub  legis  dominio  funt:  alacri  promptituiine  in  obe 
dientiaDei  nunquacompofitce  erununfi  huiufmo* 
di  prius  hbertate  donatce.Exemplo  et  breuius  &  m<t 
gis  perjYicue  affequemur^uo  h<xc  pertmeant.Legis 
prrfceptum  eh->ut  dihgamus  Deum  noflrum  ex  toto 
corde.ex tota anima,ex  totis  uinbus.ld  utfiat?  ani- 
maprius  omm  ahofenfu  ac  cogitatione  eft  euacuan 
da>cor  ommbus  defiderqs  expurgandu,  uires  in  hoc 
unum  colhgend*  & contrahendce .  Quiprx  ahjs 
multuprogrefi  funt  in  uia  Dominijogifsimeabfunt 
ab  hac  meta.Nam  etfi  Deu  ex  animo  ddigut,  etfyn 
cero  cordis  affetiu,  multa  tamc  adhuc  cordis  <&  ani 
mfparteoccupatahabeicarnis  cupiditatibus:  qui- 

C      2  VHS 


404      CHRIST.     RELIGIONIS 

hus  retrahuntur  &  fiftuntur7  quominus  citato  ad 
Deum  curfu  pergamMulto  qmde  conatu  cotendut: 
fed  caro  partim  eoru  uires  debditat^artvn  adfefeap 
plicat.  Quid  hicfaciantydufentiunt  nihilfemmus  | 
legem  prcejhre^Volunt^adjyirant,conantur:fed  m- 
hd  ea  qua  decet  perfeCuone.  Si  lege  intuentur?qiuc- 
quid  tentent  aut  meditentur  opens-,  maleditlu  efft  ui 
dent.  Nec  esl  quodfequisqfallat,  colhgens  opus  eo 
ipfo  no  ommno  malu  ejfe,  quia  imperfeclu .  &  ideo 
quod  in  eo  boni  efc ,  Deo  mhilommus  acceptii  effe. 
Nam  lexperfecia dileciione 'exiyens,  omneunper- 
feftionedamnat.  Opus  igitur  fuu  confideret ,  quod 
pro  parte  bonu  uideri  uolebat:  &  eo  ipfo  trafgrej?io 
nem  legis  effe  inuemet,  quia  imperfeclu  e  /}.  Ew  quo- 
modo  omnia  noftra  opera  legis  maledicliom  fubia- 
cenufi  ad  legis  modu  exigatur .  Qupmodo  aut  tum 
fe  alacnter  accingerent  ad  opns  infelices  amm^pro 
quo  no  mfi  malediciione fe  referrepoffe  cofderent*. 
Rurfumfiab  hac  feuera  legis  exaCnoe,  uel  potius  to 
to  legis  rigore  hberatce.patema  lemtatefea  Deo  ap 
pellari  audiatjhilares  &'magna  alacntate  uocati  re- 
fyondebunt,&  ducente  fequemur.ln  fumma^ta  le 
gis  wgo  adftringutur ,  feruis  funt  fim'des\quibus  cer 
tce  infingulos  dies  opercc  a  Donnms  mdicuntur.Hi 

enim 


INSTITVTIO*  405 

f  rivn  riihil  effcftum  putant.nec  in  confpeau  Domi 
tiorum  uemrc  audcnt ,  nifi  exaclus  operarii  modus 
coftitent,  hlij  ucroy  qui  hberahus  &  magis  ingenue 
a  patribus  tractatur,  eis  no  dubitat  mchoata  et  dimi 
diata  opera^ahcjuid  etia  uitij  habetia^offerrc:  coffi, 
fuam  obedientia  &animi  promptitudine  illisacce- 
ftafore,  etiafi  minus  exacle  effecerint  qdJuolebat. 
Tales  nos  effe  oportet^qui  certo  cofdamus  obfecjuia 
nofba  indulgetifimo  patri  probatu  irr.  quatulacuik 
fint?&  quantuuis  rudia  ac  imperfecla.Necj-htfcfi- 
ducia  paru  nobis  neceffana  f # ,  fine  quafuPua  0- 
mnia  conabimur .  fi quuie 'nullo  noftro  opere  fe  coli 
reputat  Deus,mfi  qcfin  eius  cultu  uere  a  nobisfiat* 
Id  aut g  poffet inter,  illos  terrores-,  ubi '  dubitatur,of- 
fendatur  ne  Deus,  an  colatur  noftro  opere  ?  Af<j-  ea 
cavfa  efi ,  cur  autor  epijlolce  ad  Hebraos  cjuiccjuid  n&r.  11 
in  fanttis  patnbus  bonoru  operufuifje  kgitur^adf- 
dem  referat,&  ea  duntaxat  ex  fde  cefumet.De  hac 
hbertate  illuslris  efllocusin  epiflolaadRomanos.  row,$ 
ubi  Paulus  ratiocinatur,veccatu  no  debere  nobis  do 
minarr.quiano  fumus  fub  lege.fedfub gratia .  Cum 
enim  fdeles  hortatus  effet.ne  peccatu  in  eoru  mor- 
tali  corpore  regnaret.ncue  exhiberent  mcbra  fua  ar 
ma  inicjUitatis  peccatofed  deo  fe  deuoueret  tan\  ex 
C     $  mortuis 


406      CHRIST*      RELIGIONIS 

mortuis  uiuentesyet  membrafuayarma  iuflitia  Deot 
illi  uero  cotra  obijcere  pofftnufeadhucfuacarnem 
fecu  ferre  plenacocupifcentiis.&feccatu  mfe  habi 
tareifubipt  eam  cofolaiionea  legis  hbertate.ac  fi  di 
ceretiTameifl  nondu  extmciupeccatu^ac  iuflitiam 
infe  muere  plane  fentiant ,  no  efje  tamen  curformi- 
denu&anww  de'ijaatur,quafi  Deum  femper  offen 
fum  babeat  ob  peccati  rehquias .  quado  pergratiaa 
legefnt  manumiflv.ne  eius  regula^fua  opera  exami- 
nentur .  Qm  uero  peccandu  mferunt*quia  noflmus 
fub  legei  hac  hbertate  nihil  adfe  periinere  inteiligatt 
cuiuspnis  ejij  nos  ad  bonu  animare.  Tertiaiut  nul- 
lareruexternaru^u^ferfeflmt  k<Aioccpcf>cuy  re 
hgione  cora  Deo  teneamur.quiti  eas  nunc  ujurparey 
nunc  omittere  mdifferenter  liceat,  Atq;  hmus  etiam 
libertatis  cognitio  perquam  nobis\  neceffaria  efl. 
Qtueflabent ,  nulla  confcienivjs  noflns  futura  efl 
quies,  nullus fuferflitionuflnis.  Videmurhodiepla 
nfq;  inepti^  qui  difceptatione  mouemus  de  libero  efu 
carnium ,  dehberoferiarum  ueflium^  ufu&fimili 
bus(utilhs  quide  uideturjfriuohs  nugisfedpius  iflis 
ineft  momeniu  g  uuloo  creditur  *  Na  uh  femelfe  in 
laqueu  coniecerunt  cofcienticey  longii  &  inextrica- 
hdelabyrmthuingrediuntur.  undenofacihs  fofle* 

cxitus 


INSTITVTIO*  40-7 

exitus  patet.  Si  quis  dubitare  mcctferiuanfih  in  lin 
teis ,  indufijs-,  fudarv)Sy  matihbus-,  lino  uii  lceat:  nec 
^decanabcfoflea  fecurus  entjtande  &  deftuffis  in 
cidetdubitaiio.  Sec  u  enim  uolutabi^an  nofine  man 
iilib.  ccenare  pofitfan  no  fudanjs  carcreiSi  cui  pau 
16  dehcatior  cibus  ilhcitus  uifusfuerit ,  demu  nec  ci- 
barium  panem^ac  uulgaria  edulia  tranqudlus  coram 
Deo  comedeV.dum  m  mente  uenieufe  udioribus  ad- 
huc  cibis  poffe  corpusfuftentare.Si  in  fuauion  uino 
ha?fitarit,deinde  nec  uappacum  bona  cofaeniice  pa 
ce  bibet.pofkremo  nec  du!ciorem?mundioremq;  atys 
tcjua atiingere  audebit.Denify  eo  demu  ueniet*utjU 
fer  tranfuerfam  (cjuod  dicituryfeftucaincederey  ne- 
fas  ducat.  Non  enim  hic  leuecertamen  inchoatur^ 
fed  hoc  controuertitur ,  an  his  aut  illis  rtos  uii  Deus 
ueliv.cuius  uolutas  cofttys  noftris  acfa£lis  omnibus 
frceire  debet.  Hinc  ahos  defyerationc  in  confufione 
abripi  neceffe  eft,al\os  contepto  deo>et  abicEio  eius 
timore^uiamfibirumafacere^  quaexpeditam noha 
beat.  Q^iicun^  *nim  talidubitatione  imj>liciiifunty 
quoquo  fe  uertant^rccfente ubify  cofcientice  offen- 
jioneuident.  Sao,  inquit Paulus^uia mhilcomune  Rowrf.14 
eft(fer  c6muneyprofbanu accipiens:)  nifi  qui  exifri 
matali^uid comune,illi comune  eft,  Qmbus uerhis 

C     4.  res 


408     CHRIST,     RELIGIONIS 

res  omnes  externas  libertati  noslxce  fubijcit ,  tnodo 
eius  libertatis  ratio  animis  noftris  apud  Deucoftet. 
Verumfi  cjua  fuperftitiofa  opinio  fcrupulu  nohis  mij' 
ciatiqucefuapte  natura  pura  erant^nobis  cotaminan 
tur.QuarefuhijciuBeatuSy  qui  non  iudicatfeipfumy 
in  eo  quod  probat.  At  g  dvjudicatji  ederiucodemna 
tus  efaquoniano  edit  exfide.Porro  quod  no  efi  ex 
fide^peccatu  eft.  lnterhmufinodianguftiasy4  omnia 
fecure  nihilominus  audendo  fe  animofiores  often- 
dutj  none  fe tantundea Deo auertutf  Qm uero ali~ 
quo  Dei  timore  penitius  afficiuntur,  cum  &  ipfi  co 
gatur  multa  admittere  auerfante  cofcientiafirmidi- 
ne  cofternantur  ac  coadunt.  Omnes  quotquot  tales 
funty  nihil  donoru  Dei  accipiunt  cum  gratiaru  atlio 
ne.qua  tamtnfola  nohis  omnia  in  ufum  noftrumfan 
l  Thn<4-  &lficari->teftatur  Pwlus.lntelligo  autem  gratiarum 
atlione ex  animo  profeEla,  qui  Deibeneficentiam 
&  honitateinfuis  doms  agnofcat.Namulti  quidem 
eoru,  Dei  hona  effe^  intelhgunt,  <{uibus  utuniur^ 
Deum  in  openbus  fuis  laudat.  fed  cumfthi  data  effe 
perfuafum  no  kabeat ,  quomodo  gratias  Deo  a?eret 
tan\  datoril  Videmus  infumma,  quorfum  hcec  tedat 
libertasmempejUt  Dei  donis^nullo  confcientice  fcru 
fOj  mlkanimiperturhatione^  utamur7  inqueufum 

nohis 


institvtio*  409 

nobis  a  Deo  data  funt:  ftafiducia  et  pacem  cum  eo 
habeant  animce  noftrce,&  eius  erga  nos  largitatem 
agnofcant.  Eft  aute  dihgenter  obferuandum,  C  bri 
ftiana  hbertate  ommbus  fuispambus  re  fyiritualem 
effetcuius  tota  uis  in  formidolofts  cofcientijs  coram 
Deo  pacificandis  pofitafitfiue  de  peccatorii  remif- 
fione  inquietcefint  ac  fohcitce:  ftue  anxice  ftnt^utru 
opera  impcrfeaa  &  uitijs  carms  noftrce  inqumatay 
Deo  placeat:ftue  de  r/ru  indijferentiu  ufu  torquean 
tur,  Qiiare  peruerfe  interpretantur ,  uel  qui  fius  cu- 
piditatibus  ipfam  prcetexunuut  bonis  Dei  donis  abu 
tantur  in  fua  hbidine:uel  qui  nulla  effe  putant ,  nifi 
coram  hominibus  ufurpataMeoc^  in  eautenda^nul- 
lam  infrmorumfratrum  rationehabent,  Primoge- 
nere  maiorein  modum  hoc  feculo  peccatur.  Nuuus 
fere  e/J,  cui  fumptuofo  effe  per  facultates  hceat^ue 
nodeleaet  in  ccenarum  apparatu^n  cultu  corporis> 
in  extruedis  domibus-,  luxunofus  ft>lendor:qui  non 
omnilautitiaru  genereinter  alios  eminereuehu  <[ui 
nonfibi  in  fuo  nitore  minfice  blandiatur.  Er  hcec  0- 
mniafub  Chriftian<e  hbertatis  prcetextu  defendun- 
tur.  kiunt  res  eftfe  indtfferentes.  fateor:modo  ijs  in* 
differenter  quis  utatur .  Cceterum  ubi  nimis  cupide 
<tppetutur7ubifuperbe  iaciaturyubi  luxunofe  effun 

C     5  dun 


4*°       CHRIST,     RELIGIONIS 
duntur,v\s  uitijs  confyurcantur.  Inter  res  indifferen 

Tft. i  tes  °Ptime  diftinguit  dlud  Fauh;  Omnia  munda  mun 
dis.  coinqumatis  autem  et  infidehbusy  nihil  mudumt 
quando  polluta  efl  eorum  mtns  &  confcienua.Cur 

Luc. 6  emm  maledicuntur  diuites,  cjui  confolationem  fuam 
A mos. 6  habet,  cjui  faturatifunt, qui  nunc  ridenu cjui  dormiut 

jc/i.  y  in  le£iis  eburneis,  <jwi  conmngunt  agrum  agro:cjuo- 
rum  conuima  cytharamjyram,  tympanu,&  uinum 
habenttCerte,  &  ebur,  &  aurju.m^  £r  diuitia^bona 
Dei  creatura  funt,  hominU  ufibus  fermiffadmo  dei 
frouidetia  deftinatce.Nec  ridere  aut  faturari,  aut  no 
uas  voffefiones  uetenbus  dtcfc  auitis  admngere ,  aut 
cocentu  mufico  deleciari,aut  umum  hbereyufquam 
frohibitum  efl.  Verum  iflud  cjuidem.  fed  ubi  rerum 
copia  fuppetit,  m  dehtvjs  uoluxari,  ac  fe  ingurgitare7 
mentem  &  animu  inebnarc  prafentibus  uoluptati- 
*  bus ,  nomsc^  femver  mhiare:  hac  a  ieghimo  donoru 
Dei  uju  longifime  abfunt.  Tollant  ergo  immodera- 
tam  cupiditate,  tollant  immodicSfrofufionem,  toU 
lant  uanitate '& arroganua:  utfuracofcientia^Dei 
donis  pure  utantur.Wbi  ad  hanc  fobrietatem  ammus 
compofitusfuerit ,  habebunt  legjtm  ufus  regulam. 
Defit  rurfum  hcec  moderatiorfleb~eia  comunesc^  de 
hiianimiafunt.Nadlud  uere  diatunln  burrho  & 

rudi 


INSTITVTIO*  411 

ruiifanno.fefeanimum  furfureum  habitareimter 
dumfub  byfjo  et  furfurafimfhcehumihtatelatere. 
\ta  infuo  quify  ordme  uct  tcnuiter,  uel  modice ,  uel 
fylendide  uiuat :  ut  memmerint  cmnesfe  a  Deoali, 
ut  uiuant^noutluxurientur.  aclegemhac  Chnftia 
nahbertatis futentji cumPaulo didicennt.m  qm-  VhilipA 
lusfunt,  ijs  contenti  effe.finormt  &humiles effe, 
&  excellere.fi  doiiifmt  ubiq&  in  omwbus^fa 
turaru  &  efunre>  &  abundare: & fenuriam  fatif 

Errant  et  in  eo  plarifytjuod  fennde  acf  fua  hber 
tas  incolumis  ac  ftlua  non  effet ,  nifi  teftes  haberet 
hommes-,  fromifcue  &  imfrudcter  ea  uttitur.  Qua. 
imfortuna  ufurfatioe  mfirmos  fratres  fefenumero 
cffendunt.Videas  hodie  quofda,  cjuibusfua  hbertas 
non  uidetur  confslere^nfi  fer  efum  carnium  die  ue 
neris  in  eius  foffefione uenerint.Qupd  edunt,  non 
refrehendo.fedexigenda  eftex  animisfalfa  iftac 
cf  inio.fiquidem  cogitare  debebanUmhil  fe  fua  hber 
tate  nouum  confequi  m  hommu  conftefiu,  fed  afud 
D  eum\  &  tam  m  abftmendo  conftitutam  effe ,  \  in 
utendo.Si  coraDeo  nihilreferre intelhgunt^uefcan 
turnecarmbusyan  ouisirubrisue,  an  nigris  ueftibus 
induanturfatis  fuferfy  efl.lam  fohta  eft  cofcientiay 
cui  eius  hbertatis  bemfciu  debebatur.  Ergo  etiamfl 

po/1 


412,  CHRIST,     RELIGIONIS 

pofthac  carnibus  tota  uita  abftineat>  &  coloreunti 
perpetuoferanU  no  minus  hberifunt.lmo  ideo  liheri 
funtyquidhbera  cofcientia  abftinent.Pernitiofifiime 
uero  lahuntur,  quodft-atru  infirmitatenullius  penfi 
hahentiquafic  fuftineri  a  nobis  decet^ne  quid  teme 
re  admittamus  cu  eius  offendiculo .  Veru  mterdum 
quoq;  intereft^corahominihus  afferi  noftraliherta- 
tem.  Et  hocfateor.modus  tamen  fumma  cautione  te 
nedus  eft :  ne  infirmoru  curay  cjuos  nohis  tantopere 
Dominus  comendauit?  abijciamus.Dicahic  itafy  de 
fcadalis  nonihil,  quo  in  difcrimine  hahedafint^  quce 
cauenda,qu#  item  negiigenda:undepofiea  ftatuere 
liceat,  qms ftt  inter  homines  hbertaiinoftrcelocus. 
Placet  auteuulgaris  dla  partitio^  qucefcandalum 
aliud  datum.aliudacceptum  tradit:  quando  & aper 
tumfcnpturce  teilimonium  habet,nec  inepte  expri- 
mit  quodfignificat .  Si  quid  importuna  aut  leuitatey 
aut  lafciuia ,  aut  temeritate,  no  ordine,  nec  fuo  loco 
facias,  quo  imperiti  imbecillescfe  offendatur:  fcanda 
lum  ahs  te  datum  dicetur:  quoniam  tua  culpafac?cum 
fuerit,  ut  eiufmodi  cffenfio  fufcitaretur.Ac  omnino 
fcandalum  in  re  aliqua  datum  dicitur,cuius  culpa  ab 
autore  rei  ipfius  profecla  eft .  Scandalum  acceptum 
uocatur}cum  res  ahofti  non  improbe7nec  importu- 

neadmiffa, 


INST.ITVTIO»  4f5 

ne  admiffaymaleuolentia,aut  finiftra  quadam  animi 
malignitate,  inoffenfionisoccafionerapitur.  Non 
emm  hic  datum  erat  fcandalum  ifedfiniftri  illi  inter- 
pretesfine  caufa  accipumt.  Pnore  illo  fcandaligene 
re,non  nifi  infirmioffenduntur.hoc  autemfecundo 
acerba mgenia & phanfaicafuperciha.  Quarealte 
rum  uocabimus  fcandalum  infrmorum,  alterum 
phanfeorum .  ac  fic  hbertatis  noslrce  ufum  tempe- 
rabimus-,  ut  fratrum  infirmorum  ignorantice  cedere 
debeat^  phanfceorum  aufteritati  nequaquam.  Qjud    Row,  1 4. 
emm  infirmitati  dandu  fit^abunde  multis  locis  ofien 
dit  Faulus.lnfirmos,  inquit^  infidefufcipite.  item:  Ne 
pofthac  alius  aliu  iudic-emus.  Verum  illud  magisy  ne 
offendiculum  ponaturfiatri,  aut  lapfusoccafio.  Et 
multa  in  eum  fenfum:  quce  ex  eo  locopeti  fatius  efty 
quam  hic  referri.  Summa  eft:  ut  nos^ui  potentes  fu 
muSjinfirmitates  impotentium  fufferamus?  necpta- 
ceamus  nobis  ipfis .  Sed  unufquifc[ue  noftrum  pro 
ximoplacMtinbonum.adcedficationem.Alibifed  1  Cor.S.ic 
uidetey  neyuo  modo  facultas  ueftra  offendiculo  fit 
jjs, qui infirmifunt. ite:  Omnia quce in macello uen 
diitur  edite.nihil  mtenogates  Jppter  cofcientia  :por- 
ro  cojcientia  ueftra  dico ,  non  alterius.  Denify  tales      « 
eftote,  ut  n  ullu  prccbeatis  ojfendiculum^  necfe  wdceis 


'414      CHRISTV    RELIGIONIS 

nec^grcecis.ne  <fe  ecclefice  Dei.alio  etia  locoi  In  liber 
tatem  uocaii  efmfratres,  tantune  hbertate  ueftram 
detis  in  occafionem  cami,  fed  per  charitatem  ferui- 
te  uobis  inuicem.lta  eftfane.  Ubertas  noftra  non  ad 
uerfus  imbealles  proximos  data  eft^uorum  nos  per 
omnk  feruos  charitas  ftatuitfed  magis^  ut  pace  cum 
Deo  in  ammis  nofms  habentes  .paciftce  etiam  inter 
hominesuiuamus.  Fhanfeoru  autem  offenfio  quan 

I&tftb.i  y  iifitfaaenda,  difcimus  ex  uerbis  Dominv.cjuibus  M 
bet  omitti  illos^a  ccea  funt,  duces  ccecoru.Admo- 
nuerant  difcipu%  eosfermone  ipfius  offenfosfuiffe¥ 
Refyon  det:  neghgendos-,  nec  curandam  effe  eorum 
offenfionsm.  Res  tamen  adhuc  incerta  pendetimfi 
teneamusycjuinobis  fint  habedi  infixmi^et  cjui  Phari 
fcei.cjiw  difcnminefublato ,  nouideo  qs  prorfus  re- 
jlet  inter  ojfenfiones  hbertaiis  ufus ,  g  nuqfinefum 
mo  periculoforetMeru  mihi  clanfime  defntjffe  m- 
detur  Faulus-,  tu  doCtrina,  tum  exephs,  cjuatenusuel 
moderandafit  hbertas  noftra,  uel  offendicuhs  redi- 

ActorA9  weda.Timotheu  cu  in  coforiiu  fuum  affumeret ,  cir 

*  *z  cucidit:Titum,  ut  circuaderet,adduano  potmt.Di 

uerfa  fa&atnulla  cofii^  nec  animi  mutaiio.nepe,  itz 

circuadedo  Timotheo.cum  hber  effet  ab  \ommbus> 

i.  C0Y.9  omnb.femeiipfumferuumfeciti&fattus eft  ludtfis 

quafi 


INSTITVTIO*  415 

qudfi  lud<eus,ut  ludceos  lucnfacerct :  ijs  qulfuk  legc 
erat,  fiafi  effet  fub  lege,  ut  eos  g  fub  lege  erat  lucrifit 
cerev.ijs  qfinelege  erat,  quafi  effetfinelege,  uteos 
lucrifaceret  qui  erantfinelege.  infirmis^uafi  mfr- 
mus,  ut  infrmos  lucrifaceret.ommb.omnia:  ut  mul- 
tosferuget.  queadmoduahbifcribit.Habemusiufta  l*£°Y-9 
hbertatis  moderationemyficufru£iu  aliquo  indiffe- 
renter  cotineri  pofiit.  Quid  refyexerit  cum  Titu  cir 
cuciderefortiter  abnuit,  lpfe  tejlatur,  fic  fcnbes:Sed 
nec^  Titm-i qui  mecu  erau cum  effetgrcecus^copulfus  q^^  * 
fuit  circucidi:  propter  obiter  ingreffosfalfosfratresy 
quifubmtroieratad  explorandulibertatem  nofiray 
qua  babemus  in  Chriflo  lefu,  quo  nos  in  feruitutem 
adigerenv.qbus  ne  ad  tempus  quide  cefiimus  perfub 
teilione,  ut  euagefy  uentas  maneret  apud  uos.  Habe 
mus  <&  necef?itatem  uindicandce  hbertatis^  fi  perini 
quas  exacliones  pfeudapoftoloru  ea  infvrmis  cofcien 
U)spericlitaturNbi^;  ftudedu  charitati&fjpe&xn- 
dafximi  cedificatio.  Omnia,  inqt  ahbi-,mihi  hcev.at 
omnia  no  expedua.  Qmnia  mihi  licet :  at  no  omnid  l*  Cor.i © 
adificat.  Nemo  quod  fuu  eft  qucerat,  fed  fiod  alte- 
rius.  Nihi!  ia  hac  regulx  expeditius:quam,  utendu  li 
bertate  noftra.fiin  jpximi  nohri  cedifcaiionem  ce- 
davfin  itx  proximo  no  expedkt ,  e a  wic  abftinen- 

dwn* 


4*6         CHRIST,  RELIGIONIS 

dumfunt  cjui  Paulinam  prudentiam  fimulant  in  ab- 

flinetia  hbertatts ,  nihil  minus  g  in  officia  charitatis 

eacoferetes.Suce  enim  quieti  ut  cofuiat,  omne  hber 

tatis  mentionefepuhaoptant.  cu  non  minus  interfit 

fximoru-,  hbertatein  eoru  bonu  &  cedificationem 

interdum  ufurpare:  <fuam  pro  ipforucom^h ,  eam 

loco  moderari    Qwcquid  autem  de  cauedis  offen 

dicuhs  docui ,  ad  res  medias  &  mdifferentes  referri 

uolo.Nam  quce  neceffana  funtfa£iu,nul\ius  offendi 

cuk  timore  omittendajunt.  Ecimdem&hiccbari- 

tatis  rationem  haberi  decetffed  uftk  adaras:hoc  ej% 

neingratiamproximuDeum  offendamus.Non  pro 

bo  eorum  intemperiem ,  aju  nibd  nifi  tumultuando 

ctgunt-,  & quiperrumpere  omniamalunt,  quamdif- 

fuere.  At  nec  eos  auiio7  dui  cum  in  mille  impietatis 

formas  ducesfe  prebent^  ficfibi  agendu  fingunt>ne 

proximisfint  offendiculo.  quafi  non  interim  proxi- 

I.  Cor-8  morum  confaentias  in  malum  cedifcent:  prcefertim 

ubi  nulla  fpe  exitus,  in  eode  femper  hcerent  luto.  Et 

fuaues  kominesfiu  do£irina,  feu  uitce  exeplofit  in^ 

flituendusproximuSyaiutlacle  pafcendueffe:  quem 

'  pefitmis  exitialibusc{;  opimombus  imbuut.  LaciiS  po 

i.Cor.5  tufe  almffe  Corinthios  Paulus comemorat .Sedfi 
tu  mier  eosfuiffet  miffa^nfacrifcaffet7adprccben- ' 

dum 


INSTITVTIO*  417 

ium  ipfis  US(is  paftumtAtlac  uenenu  no  eftMenti 
untur  ergOy  fe  alere,  quos  fuh  hlanditiaruftecie  crtt 
deliter  necat.  Ar<£  ut  demusy  prohandam  ad  tempu$ 
iftiufmodi  difiimtdationejcjuoufcf;  tamen  pueros  fuos 
eodem  potahunt  UStei  Nam  fi  nun\  grandefcunty 
ut  uel  tenuemfaltealiciucm  ahuferre  poftint^nec  U 
ftefuiffe  uncjuam  educatos  certum  e&      lam  uero 
cu  hac  lihertatis  prcerogatiua,  qualeantea  defcripfi- 
tnuSjdonatcefdeles  confaentice,  id  Chrifli  henefi- 
cio  confecutcefint^ne  ullis  ohferuationum  laqueis  m 
V\s  rehus  implicentur ,  in  quibus  eas  efje  liheras  Do~ 
minus  uoluit :  omnium  hominu  potettateexemptas 
effe  conftituimus .  Eftenimindignum,  aut  Chrifta 
gratiam  tantce  fuce  liheralitatis  perire:  aut  confcien- 
tv\s  ipfisfruclum.Necfe  res  lemcula  exiftimanda  #  o~ 
bis  ehy  quam  uidemus  tanti  C  hri&o  conftitiffe .  Vt 
pote^uam  non  auro  autargentoftdpropriofangui 
ne  ceftimauit ,  ut  Paulus  non  duhitet  dicere,  irritam 
fieri  eius  morte,fi  animas  noftras  hominibus  infuh- 
ieSiionem  tradimus.Suiuidem  non  aliud  agit  alicjuot 
capitihus  epiftolcead  Galatas-,  cjuarn  Chnflum  no- 
his  ohfcurari^uel  potius  extingui^mfi  infua  liherta- 
teftent  confcientia  noftrceia  qua  certe  exciderunt, 
fipoffunt  homimm  arhitriojegum  ac  conRitutio- 

D         num 


418       CHRIST*     RELIGIONIS 

nwn  uinculis  illac^ueari.  Verum  ut  res  e/?  co vnitu  di~ 
ghiftima,ital6gionmagis'q>  perfytcua  expltcationc 
indtgct.Statim  emm  atc^  ae  humanarum  conflitutio 
mm  abrogattone  uerbumfa&um  e$,  ingentes  tur- 
b#  parttm  a  fedtttofis^  parttm  a  caluniatortbus  com 
mouentur:  quafi  uniuerfafimultollatur  acfubueru 
tur  homtnum  obedtentia .  Ad  eum  ergo  laptdem  ne 
quis  impingat>  animaduertamus  duplex  effem  homi 
neregtmen  t  alterum fjpiriiuale ,  quo  confcteniia  ad 
pietatem  &  cultum  Dei  Mituitur :  alterum  pohti- 
cum  >  cjuo  ad  humanitatis  &  ciuditatis  offtcia ,  quce 
inter  homines  feruandafunt,  homo  erudttur.  Vulqo 
appellarifolentyiurtfdicliofyiritualiSi  et  temporahst, 
non  improprijs  nominibus.  qutbus  fignficaturiprto 
remiliamregiminisfyeciem  adammce  uttamperix- 
nereihanc  auteyin  his^uce  prafentis  uitce  funuuer- 
fari.  non cntidem in  pafcendo}  aut ueftiendo  tfedin 
prcefcrtbendis  legibus ,  qutbus  homo  inter  homines 
uttam  honefle  modejhq;  extgat.  Nam  illa  in  animo 
interiori  fedem  habet :  hcec  autem  externos  mores 
duntaxat  componit  Alterum  uocare  nobis  hceat  re 
gnum  (j)iritua!eyalterum  regnum  politicum.H<ec  au 
tem  duo,utpartitifumus,feorfumfinguladtfyicien- 
da;&  dum  alterum  trattatur7  auocandi  auertendtcfc 

nbaltmm' 


INSTITVTIO*  419 

nb  alterius  cogitationcanimi .  Sunt  enim  in  bominc 
ueluti  mudi  duo^uibus  et  uanj  reges,  et  uariae  kges 
praeeffe  poflunt.  C  um  ergo  ad  hocfyintuale  re- 
gnum  pertineat ,  quicquid  de  Chnftiana  hbertate  i 
nohis dicium  e#,  inbocfermone  nullum  aduerfus 
foliticum  legum  aut  legislatorum  ordinem  nobis  cer 
tamen  eft:fed  contra  poteftatem,  quam  ufurpantfi~ 
bi,qui  paftores  ecclefitf  uiden  uolunttre  autem  uera 
feuifimifuntcarnipces.Quas  enim  leges  condunt? 
ftintuales  effe  aiunt,  ad  animam  pertinentes:  &  eas 
ad  uitam  ceternam  neceffarias  affirmant ,  fic  autem 
regnum  Ghrifti  inuaditur ,  fic  nbertasab  ipfofde-* 
lium  confcient^s  data^opprwntHr  penitus  ac  dijtjci- 
tur.Taceo  nunc^cjuanta  impietatelegum  fuarum  ob 
feruafionemfaaant;  dum  ex  iffa  &  peccatorum  rc 
mifiionem,<&  iuftifiam  quderere  docentidum  totam 
religionis&fietatisfummamin  ipfaftatuunt,  Hoc 
unum  cotendo ,  necefitateimponi  confcientijs  non 
deberefin  qiiibus  rebus  a  Ghrifto  Iiberatur:nec  nifi 
hberattf  (ut  antea  docuimus)  cjuiefcere  apud  Deum 
foffunt.Vnicu  regem  agnofcat.fuu  hberatore Cbri 
flum:&  una  libertatis  lege,  nepe  facro  Euagelij  uer 
bo7reg4nturoportet:figratia,  quain  Chrijiofemel 
obfmueruty  retinere  uolut,  nuuaferuituteteneatur* 

D     a        mllk 


42©      CHRIST,     RELIGIONIS 

mllis  uinculis  adftringantur.Tmgunt  quidem  Sofo- 
nes  u%fuas  coftituhonesjeges  efje  hhertatis-,  fuaue 
iugum ,  onus  leue:  fed  mera  effe  mendacia  cjuis  nort 
vudeatl  Nullam  ipfi  quidem  legum  fuaru grauitatem 
fentiunt-,cjui  abiecio  Dei  timore,  tamfuas  cjuam  diui 
nas  legesfecure  acftrenue  negligunt.  Qm  uero  ali- 
quafalutis  fuce  cura  tanguntur^lunmu  abeft  utfe  li 
beros  exiRiment ,  quamdiu  his  laqueis  implicantur. 
1.  Cor.  7  Videmus  quanta  cautione  uerfatus  fttin  hacparte 
Paulus-,  ut  ne  una  quidem  in  re  lacjueu  mvjcere  aufus 
fuerit.  necfe  id  nulla  caufa.  Profyiaebat  certe  cjuan- 
tum  ulnus  mfligeretur  confciennjs  ,fi  earum  rerum 
necef?itas  ilhs  vr:poneretury  cjuaru  relicla  effet  aDo 
mino  libertas.Contra-,  numerari  uix  poffunt  confti 
tutiones,  cjuas  ifti  grauifiime  ceternce  mortis  denun- 
ciatione  fanxerunu  quas  feuerifiime  exigunt.feu  ad 
falutem  neceffarias.&in  his  permultct  funt  obferu* 
tu  difcillimce:omnes  ue)'o  in  turbaimpofibiles.tan- 
tus  e#  aceruus.  Qwi  ergofien  potent^ut  non  extre 
ma  anxietategr  terrore  perplexi  urantur-,  qmbus 
tanta  difficultatis  moles  incumbit?  Quare  breuiter. 
ex  ijSy  cjuce  iam  docuimus-,  cofntuendu  e&nullis  ta- 
libus  coftitutionibus  cofcientias  noftras  apud  Deum 
ebftnngi-,  cjuce  m  hocfertitur?  ut  animas  intus  coram 

Deo 


INSTITVTIO*  421 

Deo  ligenU  et  religione  iriijcianU  acfide  rebus  adfa 
luteneceffarijs  prceaperet .  Tales  autfunt  oesy  quce 
ecclefiafticce  coftitutiones  hodie  uocantur.cju.ce  pro 
uero  ac  neceffano  Dei  cultu  ingerutur.Atfy  ut  funt 
innumerce->ita  infmtafunt  ad  captadas  iljaqueadas(fe 
animas  uincula.Quid  igiturfNulUne  eft  poteftas  ec 
clefiaftical  Hcec  enim  cogitatio  fimpliciores  multos 
ttnxios  habet^uibus  nospotifiimufcribimus.Reftpo 
demusy  Effefaneifed  quce  in  cediftcationem  datafitj 
ut  Paulus  teftatur?  non  in  deftru&ione.qua  qui  legi-  z  t  cor.  1  • 
time  ututur?nihilfe  flus  effe  exiRimat ,  g  miniftros  &•  15 ' 
Chnftii&difyenfatores  myslerioruDei.  Earecle 
defnierit^  appellant  uerbi  Dei  minifteriu.his  enim  it  qoy  4 
finibus  a  Chrifto  terminata  eft,  cu mandauit Af>o*  watthult* 
ftolis,irentyac  doceret  omnes gentes-,  qucecunc};  illis 
prceceperat .  Cuius  madatt  legem  utinafibi  fropoft 
tam  effe  meminiffentycjui  ecclefice  Dei  olim  prcefue- 
runty  &nuncetiaprcefunt.  ita,  &  ueris  paftonbus 
prceckre  fua  cofiaret  dignitas  :nec  de  poieftatefal- 
fo  gloriarentur^ui  populum  Dei  plufquam  tyranni- 
ca  imquitate  uexat .  Nam  hic  memoria  repetendum 
efi^uodobiter  quodaloco  mdicauimus.  Quicquid 
autontatis  ac  dignitatis  fcriptura>fme  prophetis.fiue 
4cerdohbus,fwe  Afoftolis.fwe  Apoftolorumfuc- 
U    >  ceffonbus 


4*2  CHRIST*  RELIGIONIS 
ceffonbus  defert :  i d  totum  non  hominibus  ipfts  da~ 
ri-yfed  mmifterio,  cui  pr<efecii  (unt  .  Vel  (ut  expedi- 
iius  loquamur^uerbo  Dei.m  cuius  minifleriu  uocati 
funt.Vt  enim  ordine  omnes  perfequamur7taprophe 
tasty  facerdotes^  Apoflolos  &  difcipulos:  nore- 
periemus  ulla  iubendi^docendiy  aut  refyondendipo- 
teftatefuijje  preedito$-,nifi  in  nomine  &  uerbo  Do- 
mini.Mofche  ipfim,  prophetaru  omniu  primu,  audi 
diri  uoluit  Dommus.  Sed  auid  ille  madamt^aut  omni 
no  nunciauit,  mfi  a  Dormnotnefy  enim  aliudpote- 
lrrf,  i  rat.Prop hetas  fuos  otim  cofxituit  fupergentes  &  re 
gndyUt  euellerent  &  extirparent ,  perderent  &fub 
uerterenty  eedificarent&plantarent  fedfimuladdi 
tur.ldeo  g>  lam  in  eorum  ore  uerbafua  dederat.Ne^ 
enim  ex  ipfis  gphetts  ullus  os  aperuity  nifi  DominQ 
uerba  prceeunte*  Vndeillatoiiesapud  eosrepetita: 
Verbu  Dominiyonus  Dommi-,  Os  Domini  locutum 
cftjVifio  a  Dominoy  DicitDominus  exercituu ,  Et 
Ufd.  6  merito.Exdamabat enim  lefaias,polluta fibi effela- 
lcre.i  biaXeremiasfe  nefcire  lofiifatebaiur^  £  puer  effeU 
Qmd  ab  illius  polluto,  aut  huiusfatuo  oregdirepo- 
terat^mfi  immundu  aut  infulfum^fi  fuu  ipfifermone 
locuti  effentffanclauero  typura  ilhs  UbiafuerMnty 
cumf]firitksfan£ii  cceperut  efje  orgam .  Ac  <$i#  in 

uniuerfunt 


INSTITVTIO*  425 

ttniuerfumfuerit  prophetaru  funSfio,  pulchre  apud 
EPechtele  defcnkituriFdi  hominis,fpeculatQrede-  £?ecjj  • 
di  te  domui  Ifraelaudies  igitur  ex  ore  meo  uerbu,  et 
nunaabis  illis  ex  me.Qm  audire  iubetur  ex  ore  Do 
mmi.none quicq ex fe comiwfcifhibetur? Quid ue  lere,  1 J 
ro  efr  nuciare  a  Dommo,nifi  fic  locjui>ut  cofdenter 
iaciare  pofit^no  fuu  effe.fedDommi  uerhu  cjuod  at 
tulenuTaiunde  eft  apudlerem.  ahjsuerbis:  Prophe 
ta apud  jue  eft  fomniu^ndrret  fcmniu:  <&  <jui  halet 
uerbu  meudocjuatur  uerbu  meum  ueru.Qiud  paleis 
*d triticu* incjuit  Dominus .  De facerdohbus  <juocj;  "oeut.  1 7 
prtfcepit  Dominus,  ut  uerbu  legis  ex  eoru  ore rcaui  Mal.z 
reretur.fed caufamfimul adieciuQuia angeli Domi  JNUfi b.y 
ni  exercituu  funt.  lam  &  in  Apoftolos  reypiciamus.  Luca  o 
Multis  cjuideet  infignib.  elogvjs  ornatur,  g,  lux  mun  I<WM° 
difmti&falterrcc.fypro  Chrifto  audiendi:  <y  <jua 
cuncfc  in  terra  ligauerint,  autfoluerintjigata  erut  ac 
foluta  in  ccelo.Verufuo  nomine  prafeferuty  <juan- 
tufibi  in  fuo  muneir  permifuft.  Apoftolos  effe  0- 
forteucjui  nogarriant  cjuicquid  collibitu  fuerit :  fcd 
nandata  eius,  a  <{uo  mfi  funt,  bonafide  perferant* 
Ecce,  dicebat  illis  Chniius ,  cjuemadmodum  mifit  ican.zo 
me  uiues  pater,ita  &  ego  mitto  uos.  Quomodo  aut 
ipairemiffusfHerit,alura  fua  uoce  tefiatur.  Do- 
D     4.  £trin<ti 


4*4     CHRIST,    RELI6I0NIS 

lodlt.  7  Shrina,  in<juity  mea  no  eft  meaifed  eius-,  qui  me  mifit* 
patris.  Hanclegem,  quamfibi  Chnfius  quoque 
impofuit,  Apoftolis  profeBo,  &  Apoftolorumfuc- 
cejforibus-,  detreSiare  nefasfueriu  Quanqua  lon 
ge  etiam  diuerfifima  e#  ratio  ♦  Ipfe  enim  aeternus  ac 
unicus  patris  cofiliarius,  qui  in  eiusfinufemperfuity 

Cclojfi  ficapatreaccepit,  utftmulomnesfcientice&fapi- 
entice  thefauros  habuerit  infe  recoditos.  Ex  hocfon 
te  hauferunt  omnes  prophetce^uicquid  uncjuam  cot 
leftium  oraculoru  edxderuntJEx  eode Adam,Noah9 
Abraham,  Ijaac,  lacob-,  &afy>  quofcunfyab  initio 
Deusfui  cognitione  dignatus  efi ,  hauferunt  &  ipfi 
quofyquicqmdccele&is  dofirina  didicerunt  Natn 
fifuit  illud  perpetuo  uerum  (ut  certefuit)<±uod  dice- 
loan.i  batloannesbaptislai  NemineuncjuaDeumuiiiffej 
fed  unigenitumflium-,  qui  eft  inftnu  patris,  enarra- 

Maith. ii  uiffe nobis.et alteru ipfius Chrifti uerbu:  Qupd nc 
mo  patrem  uiderit^nififtlius^ cuiflius  uolueritre 
uelare.quomodo  Dei  myfieria ,  aut  animo  compre- 
hendiffent^aut  elocuti  effent,  nifi  docentefilio ,  cui 
foli patent  arcana  patrisl  Deum  itacfc  non  aliter  co* 
gnouerunt  fanfti  illi  homines ,  cjuam  ipfum  inflioy 
uelutinftpeculo,  intuititnec  aliter  deDeo uaticinati 
funt  prophet<e7  g  eiufdemflv\  ffiritu,  feu  quis  ita  dici 

malit: 


INSTITVTIO*  415 

mlitt  non  alia  rationefe  uncjuam  manifeflauit  homi 
mbus  Deus ,  quam  perfihum,hoc  eift,  unicamfuam 
fapientiam,  lucem,  ac  ueritatem.  ftcec  uero  fapietiay 
tametfifefe antea  uarqs  modis  exeruerattnecfic  cjui  " 
detameadhuc  ad  plenu  elucebat  ♦  Veru  ubi  demum 
in  carne  manifeftata  eft,  quicquid  humana  mente  de 
Deo  coprehendi  poteft,  £r  quicquid  cogitari  debety 
pleno  orenobis  edifferuit  ♦  No  enimjpfe&o  uulgare 
alicjuid  pradicare  uoluit  hpoftolus,  cufcripfit  Deu  HcJr.t 
olim  multifariamultisfy  modis  patribus  locutufuiffe 
f>er  fphetas,at  extremis  hisdieb.  nobis  in  dde£lofi 
liofuo  locutu  effe.Significat  enimyimo  aperte  decla- 
rat,Deunonpofthac,utantea,peraliosfubindeatci; 
alios  locuturuinecfphetias  addituruprophettjs,aut 
reuelationes  reuelationibusifedfic  oes  docendipar- 
tes  infliofuo  copleuiffe,  ut  hocultimu  aeternucy  ab 
eo  nobis  habendufit  teftimoniu .  Qua  ratioe  totum 
hoc  noui  teftamenti  tempus,  ex  cjuo  cu  Euangelijfui 
pradicatione  nobis  apparuit  GhriHus  ad  diem  ufcu 
iudictyper  horanouipima:nouifiima  tepora,nowpi 
mos  dies  (  utahbi  obiter  indicauimus  )  defignatur. 
Qup,perfe£lioe  docirina  Chrifti  cotenti,difcamus 
nulla  ultra  nouaaut  nobisfingere,  aut  ab  alijs  confi  - 
iiandmittere,  Itacfc  no  temere  paterfliu  ad  nos  wit-  *    ' 

D    5  tensj 


4.Z6     CHRIST*      RELIGIONIS 

tens,  fingulari  pnerogatiua  doclorenobis  prgfecit: 
ipfum^non  hominu  quenfyaudiri  pneapiens.Paucis 
quide uerbis  nobis  eius  maoifteriucomendauit,  cum 
dixiv.lpfum  audite.fed  quwus  incft  plus  cjuidd&pon- 
dens  ac  energice,  $  uulgo  exiftimetur.Permde  enim 
e*%acfi  ab  omniu  hominu  doclnnis  addu£tos,  huic 
uni  nosftitiffet,  ab  uno  omnefalutis  doclrinapetere 
iuf?iffet,ab  unopendcrc,  m  uno  h<erere,deni(^(c^ 
Uerbafonat)uni  aufcultarc.  Et  fane\q:;\d  laabhomi 
tie  aut  expcclari-,  aut  expeti  debeaUubi  uerbu  ipfum 
uitcefamiliariter  nobifcu  m  carne  noftra  ucrfatu  eft? 
Nififortefjpesfi^ab  homine  poffeDei  fapientia  (i- 
ferari.  Qmn  omniu  hominu  ort  claup  effe  cwenfy 
foftqfemel  locutus  eft  illejn  quo  ccefc#ts  fttter  oes 
fcientice&fapicntix  thefauros  uoluit  effe  <  hfcondi 
tos.Etfic  quidelocutus  eft,ut  &  Deifafientia  cp<t 
nulla  in  parte  hiulca  e /J)  &  Mefchiah  (a  fio  o;  w  u 
lotn.  4  rcuclatio  expc&abatur)decebat:hoccft,ut afys  pofi 
fenihldicedureliquerit.Vnu.inqua,  Chnftutacen 
tibus  ommbus  loquiyunu  ommb.omifsis  &  contem* 
ptis  audiri  oportet .  Hoc  enim  eius  propnum  eft ,  ut 
N<tttb.7  doceat  quafi  poteftate  habens .  Er  nihd  apertius  dici 
ttaitb, i }  poterau g  ([uod  ipfe  ait  difcipulis:  Vcs  aut  nolite  uo- 
cari  rabbimus  en\m  magifleruefter  Chriftus.De- 

indc 


INSTITVTIO*  417 

htdc.cjuo  altius  eoru  animis  uerhum  illud  inpderet, 
his  eodeloco  repetit.  Uoc  ergo  unum  Apoftolis  reli 
ftum  efii&  eorufuccejfonbus  etiamnu  rePtat^eam 
legediligeterretinere ,  <jua  eoru  legatione  Chriflus 
limitauitjcum  iuftit:  \rentyac  doceret  omnesgentcs,  Mtttb.  ufa 
no  cjucc  temere  ipp  apud  fe  effentfabricatifed  cjuce- 
cun<fe  ipps  prccceperat .  N  ec  aliud  autpbi ,  aut  afys 
relicjuit  Apoflolus  Petrus ,  optime  i  magiftro  edo- 
£tus,<juantufibiliceret:  Quilocjuitnrjincjuitjocjua  i.Vch 4 
turfermcnes  Dei .  Quid  hoc  aliud  eft^omnes  hu- 
wance  mentis  inuentwnes  ( a  cjuocuncj^  tandecapitc 
frofeiice  fint)  arcere:utpurusfcrmo  deiinpdehum 
ecclepa  doceaturac  difcaturtowniu  hominuycuiuf- 
cuncfeftnt  ordinis.placita  tollcrciut  fohus  Dei  decrc 
taftatuaturtHacfuntarmaillaftpiritualia,  potentia  1.  Cor.io 
Dfo,  addemolitionemunitionu:  tftus  coftlia  demo 
liaturfdiDeimihteSy  etomneceiptudine^  cjuceex- 
tollnur  aduerfus  cognitione  De  i:&  captiua ducant 
omne cogitationey  adohediendu  Chnfto:&  prom 
ftahabeatuinditia^aduerfus  omneinobedietia.  En 
flane  ac  perfpcue  dephitapoteftatem>cjua  ecclepcc 
faRores^cjuocuncfc  demu  nomine  uocetur-,  prceduos 
effe  conuenit:nempe,ut  uerbo  Dei.cuius  poptifunt 
miniftri  ac  dfyefatores,cGpdeter  omnia  audeat:eius 
maieftati  omne  mundi  mtute-,  glori2,fublimitatcm9 


428         CHRIST4  RELIGIONIS 

ccedere  atfy  obedire  cogant:ipfo  omnibus,  dfummo 
ufq>  ad  nouiftimumjmperent:ChriRi  domum  cedifi 
cent,  Satame  regnum  fubuertav.oues  pafcanty  lupos 
mterficiant:  docilesexhortentur&inhituant,  re- 
belles  &  peruicaces  arguant?  increpenu  remncanty 
foluant7ligentj  fulgurent  denify  &fulminent:fed  o- 
tnnia  in  uerbo  Dei.     iftcec  uero  poteftasfi  cum  ea 
conferatur,  qua  fe  haftenus  in  populo  Dei  uendita- 
runtfyirituales  ifti  tyranni,  qui  epifcopos  &  amma 
rum  reSiores  fimulant^nihilo  melior  erit  confenfus, 
quam  Chrifto  cum  BelialPrimu  quidemfidem  «o- 
firamfuo  arbitrio  ftare  &  cadere  uolut:  ut  quiccjuid 
ipfiin  utrancfe  partem  conftituerint  7frmum  ani- 
tnis  nofbris  ftatumfy  fit  ♦  Vt  fiue  quid  probauermu 
ipfum  nobis  nulk  dubitatione probarr.fiue  quid  da~ 
mnauerinty  ipfum  quoq;  pro  damnato  effe  oporteat 
Hincillaintereosaxiomata:  Penes  ecclefiam  effe> 
conderefideiarticulos :  Eccleftce  autoritatemfacr<z 
fcriptura  autoritatem  cequare:  Chriftianu  non  effey 
nfi  qui  in  omnia  fua  dogmata ,  ta  ajfirmdtiud  quant 
negatiua,  uel  implicita  uel  explicita  fcfr,  certo  cofen 
tiat.  Et  eiufdemformce  aha  qucedam.  Deinde  uolunt 
&  confcientias  noftrasfuo  imperio  fubiecias  effe^ut 
fiafcunfy  kges  tulermt ,  nos  maneat  obediendi  ne- 

ceftitas% 


INSTITVTIO*  429 

ctfiitas.  Interimfua  libidine,cotempto\;  Dei  uerbo, 
cudunt  dogmata^uibus  cemm  pofteafidem  haberi 
poftulent:  &  leges  fcribunt ,  quarum  neceffariamfd 
ciant  obferudtionem.Attiui  banc  in  afferendis  nouis 
dogmatibus  &  condendis  fidei  articuhs  licentiam7 
quam  Apoftolis  ipfis  fublata effe  nuper  oftendimusy 
jibi  no iure uendicat .  Qiij)dfi nodum  acquiefcunt, 
PauluscertefefideiCormthiorunegabat  domina-  z.Cor.t 
ri  ({uoru  a  Domino  erat  ordinatus  Apoftolus.Si  hac 
docendilibertatemagnouiffety  nunquam  hancdifci 
(linam  tradidiffet  eorum  ecclefi^ut  duobus  aut  tri- 
loquentibusprophetiSi cateridijudicarent.Qupdfi  t.Cotu* 
alterifedenti  reuelatum  effet^  prior  taceret.  Sic  cnim 
nemim  pepercitj  cuius  autoritatem  uerbi  Dei  cenfu- 
rce  nbfubijceretifed  multo  adhuc  clarius  a\ibi,fidem  R0WM0 
noftramabomnibus  hominum  traditionibus  acfi- 
gmentis  liberat  >  cum  ait,  fidem  effe  ex  audku>audr 
tum  autem  per  uerbu  D«.  Scihcet,  fi  a  folo  Dei  uet 
bo  pendetfides,  fi  m  illud  folum  refyiat  &  recum- 
bit^uis  iam  hominis  uerbo  locus  relinquitur.Legum 
ueroferedaru  poteftas  cu&ipfaApoftolismcogni 
tafuerity  &  toties  ecclefice  miniftnsrfer  uerbti  Dei7 
adempta:  miror  dm  eam,  prceter  apoftolorum  exem 
(lum, <2rcontramanifeftum  Dei'mterdi£ium>adfc 

trahere 


4?o        CHRISTV   RELIGIONIS 

trahereaufmt.  Non  enim  amhiguum  eftquodfcrU 

licohl^  ^ focobHSiQig iudicatftatremjiudicat legem.Qui 

legem  indicat,  noneh  ohferuatorlegis ,  fediudex. 

Vms  mtem  legiftator,  <\ui  poteft  feruare  &  perdere. 

Iefi,j3  Uipfumapud  lefaiamdiclumerat,  quanquampaub 
obfcuriustDominus  rex  nofter,  Dominus  legiflator 
nofter0Dominus  iudexnofteryipfefaluauitnos.Au-* 
dimus  ah  lacoho  uitce  ty  mortis  arhitrum  pronunci- 
arij  qtii  ius  hahet  in  anmam.Cum  autem  idfihi  ne- 
mo  hominum  fumere  po(?it :  Deum  igitur  unicum 
animaru  re<?em  agnofa  oportet ,  penes  quem  unum 
feruadi  perdendify  poteftas  eft :  aut(ut  illa  lefaia  uer 
bafonant )  &  regem ,  £r  iudicemy  &  legjslatorem 

t*Vctj  &  faluatorem  .Petrus  quoquey  cum  paftores  offi~ 
ajfui  admonet,  fic  gregem  pafcere  hortatur->ne  do- 
'tninia  exerccat  aduerfus  cleros.  quo  nomine  hceredi 
tatem  De/,  hoce^ftdehumpopulumfigniftcat.En 
pracijum,  adeoque  aradice  reuulfum  qmccjuid  fihi 
poteftatis  uendicantj  auife  fine  uerho  Dei  efferre 
uolunt.Non  enim  quicquam  Apoftolis  datumy  quo 
fuam  ipfi  dotlrinam  &fuumregnumftabiliant:fed 
duntaxat,quo  regnu  ac  doEbrina  Dei  magnificent. 
hudio,  quid  ipft  profe  refyondeat :  Suas  traditiones 
non  ife7feda  Deo  effe ,  non  enim  fe  propriacom 

mentd 


INSTITVTIO*  4J1 

menta  effutircfed  fipd  ajhiritufanfto  dccepermty 
ueluti per  manus  tradere  Chnftiano  populo,  cui  re- 
gendo ,  diuiua  prouidentia,  prafe&i  funt,  Kationes 
etwro,  fiibus  idipfum  confirment.addunt.Luculen- 
Usextare  promifiion  s ,  quihus  Cbriftus  ^fyiritus 
fu'i  prxfentiam  ecclefiafu*  nunquam  defuturam 
poUicetur.  Extare  prceclara  elogia ,  quihus  diuina 
uoce  infignita  eft :  <j«o<i  fancia  fit  &  immacula-  Bphej 
ta^fine  ruga ,  fine  maculay  £r  <{uce  in  eandemfen- 
tentiamex  fcnpturis  afferri  poffunt.  Quareficui 
iam  duhia  fit  ecclefice  autoritas ,  eum  non  m  ec- 
clefiammodo>fedinChri8i  cjuo<{ue fyiritum  im- 
piun  ac  contumeliofum  effe,  cuiusdu&u  ecclefit 
proculduhio regitur .  Qua  ratione  pro  ethnico &  ^^  ,^ 
puhlicano  haheri  uoluit  Chnslus ,  qui  ecclefiam 
non  audierit .  Ir^«e,eor«m  opmone  ifiud  confian 
ter  conuenire  inter  omnes  dehet :  Ecclefiam  erra- 
re  non  poffe-,  in  his  cuce  neceffana  funt  adfalutem* 
lam  uero  quod  de  ecciefia  dicitur ,  id  totufihi  copc 
tere  aiun  .  Aut  emm  ecclefiam  totam  corruereiaut 
fefe  cofiftere ,  quorum  humens  fuAmeatur  ipfa,  ac 
confihat.  Eandtm  ergo  ceriituiinem  ueriUtis,qucc 
gpudecclefiam  eft?  hahere  ciiam  ecclcfiz  concdia: 

quihus 


43*     CHRIST*    RELIGIONIS 

quibus  ipfa  uere  reprefentatur,  &  ne  emre  poflinty 
immediate  regi  d  Spiritu  fan£to ,  His  autem  impe- 
tratis.fimul  conficitur,  eoru  traditionesfyiritufan- 
£lo  effe  reuelationes :  qux  nifi  impice  ac  Deo  con- 
temptOfContemni  nequeat .  Er  ne  quid  tentaffe  uide- 
nnturfine  magnis  autonbus ,  bonamfuarum  obfer- 
uationu  partemabApoflolisfluxiffe  crediuolunt. 
Cuiufmodifuntpro  defunQis  orationes-,  tyuniuer 
fapenefuaru  ceremoniaru  difciphna.ld  enimextra 
controuerfiam  ponuty  reuelata  apoftolis  pUraquei 
Chrifti  afcenfu^Utffcriptis  comprehenfa  nonfinu 
lodn.i*  Quando illis i Domino diElumfit: Multa habeo uo 
lis  dicere,  quce  no  poteftis  portare  modofcietis  au- 
tem  poftea.Et  fatis  uno  exemqlo  oflendi  cotendmu 
Afto.iy  quid in  cceterisfecerint  hpoftoli.  Quando  in  unum 
coaciiy  ex  concikj  fententia,  gentibus  omnibus  de- 
nuHciarunty  utfeab  idolothyds-,  fuffocato^  &fan- 
guine  abftinerent.   Veru  ^friuola  fint  hcec  omnia 
&  plme  ludicrafeciam  ut  nullo  negotioffbiciat  ij9 
qui  mecumfingula  ordine  difyicere  uoient.equident 
eos  hortarer,  ut  huc  ammuferio  aduerterenvfiquid 
docendo  proficere  me  apud  eos  poffe  confiderem* 
Sed  quando  illxs,  omiffa  ueritatis  ratione^hoc  unum 
(ropofitum  eft;remfuam7<iuacun(fc  licetuk,agere: 

ne% 


INSTITVTIO*  435 

ne<fc  mihi  cum  illis  effe  negocium  arbitrabor.  Pauca 
tantum  dicamyquibus  fefe  boni  uiri-,®*  ueriftudiofiy 
quos  initio  erudiendos  fufcepimus->ab  illorum  captio 
mbus  expedirepofimt .  Tales  ergo  mihi  admonendi 
funt^ne  ementito  ecclefice  prcetextu-,  quofine  caufit 
fuperbiunt  ifti  plufqua  fontici  &  capitales  eccleficc 
■  hoftesy  comoueantur.  Neq;  enim  aliud  prcetendunt, 
quam  ludceos  ohm  obtendiffe  apparet,  cu  a  prophe- 
tis  Domini,ccecitatis-,impietatis-,  idololatrice,argue- 
rentur .  Nam  ut  illi  templu  ,  ceremonias-,  facerdotia 
gloriofeia&abant:  quibus  rebus  ecclefiam,  magno 
(utfibi  uidebantur)argumentoymetiebantur:ita  pro 
ecclefia  externce  quadalarua  nunc  nobis  opponun 
turycjua  longe  fcepe  abfunt  ab  ecclefia:  et  citra  quas 
ecclefia  optima  conflarepoteft.Quarene^  alio  ar- 
gumentorefutandinobisfunt ,  cjuamquo  aduerfus 
illamftultam  ludceorum  confidentiam  contendebat 
leremias:nempe,ne glorieptur  in  uerbis  medacibusy  lere,  7 
dicentesjemplumDomini-,  templumDomini^  tem- 
plum  Domini  eii .  quando  nihil  Dominus  alicubi 
fuum  agnofcit0nifiubi  uerbumfuumauditur,  acreli 
giofe  obferuatur .  Hcec  enim  perpetua  f/J  nota^  qua 
fignauit  fuos  Dominus  nofter:  Qui  eft  ex  ueritate, 
m^audituocemeaM:  Egofumpaftonlle  bonus,  loan.10.1% 

E     fcr  cogno 


454      C  H  RI  S  T*    RBXT  G I  O  N I  S 
^  coano/co  o«es  me#,  e^  cognofcor  a  meis.  ouet  j 
■  me<e  p<ocew  me^m  dMdwnt,  £?'  ego  cognofco  eas, et  , 
fewuntur  me.Pauloautemantedixerat,  oues  pafto 
remfuumfequiyquianoueruntuocemeius:  alienum 
auiem  non  jecjiu,fed  effugere  ab  eo^uia  non  nowe- 
runt  uocem  ahenoru.Qmd  igiturfponte  in  cenfen- 
daecclefia  infanimus-,  cum  eam  mimme  dubio  fym- 
boio  defionmt  ChnS{us?<[uod  ubicuntyfye&atury 
-fallere  non  poteR^um  illic  ecclefiam  certo  oFien- 
dav  .:bi  uero  abeh ,  nihil  reftat  quod  uera  ecclefice 
figriificaiione dare pofiit,  Quin potius lerufchalam  . 
«  d  B.?i)'lone,  Chnfti  ecclefia  afathanct  coniuratio- 
*  ite,  fcoc  difcrimine  diftinguenda  e#,  <juo  eas  interfe 

lodn, 8  C hriftus  diftmxit ,  Qm ex Deo e/£ ,  m<jwif , uerixt 

-  Dei  audit:  propterea  non  auditis ,  <juia  exDeo  non 

eHis.lnfummaxu  ecclefia  regnufit  Chrifii^regnet 

autem  non  nifiper  uerbumfuum,  an  ullis  iam  obfctt 

;  .  ru  ertf, quin  illa  mendacij  uerbafint,  <{Uibus  C  hrifti 
regnu  abfcfc  emsfceptroM  e#,  facrofanRo  eius  uer 
bo  effefngnurl  Qupdfi  detra£lis  laruis  acfucis 
omnibus,  id  uere(cjuod  nobis  curce  in  pnmis  effe  de-  " 
bet.ac  noftra  etiam  potifiimu  refert)intuemur,  <jua- 
lemfcihcet  haberefibi  ecclefiam  uelit  Chnfius ,  ut 
.    adipfiusreguUmnosformemusaccQmparemusfo- 

dle 


institvtio.  435 

clle  nolis  conftabit,  ecclefiam  non  effe,  mtce  prcete 
ritis  uerbi  Deifimbus,  ferendis  nouis  iegfbus,<&  no        $ 
•uarehgionisjbecie  excogitada,  lafcimt  acluxuriau 
An  no  enim  illa  femel  ccckftce  dicia  lex  cetemtt  ma 
nettQupdprxcipio tibi, id obferuabts utfacias.  «o,  Dffrt.  \t 
addes  q_uicqumyne(j;  detrahes.  et  ahbi:  Non  addas  Prwr. $  c 
aduerbtiDomini,  neq;  mmuas  ex  eoine  te  forte  ar~ 
guatj  inueniansq;  mendax.  Id  cum  ecclefiee  dicium 
negari  non  poftity  qu:d  ahud  qium  ipfm  contuma- 
ciam  pradicant^ui  poR  talia  interdiila,  addere  m-       .     I 
hilominus  &  adnnfcere  de  fuo,uerbo  Dei,  anfamfu 
iffe  iaEtantfhbfit  autem  ut  eorum  mendactjs  affen- 
tiamur ,  quibus  tantam  eccleftce  contameiiam  irro- 
gant.fedfeifo  ecclefice  nome prcetedi  intelUgamus* 
quoties  de  ijta  humance  temeritatis  hbidine  agitatur, 
quafefe  intra  uerbi  Dei  prcefcripta  cotinere  non  po 
tefh,<juin  procaciter  exultet ,  ac  infnasinuentiones: 
excurrat.Nihilin  uerbis  iftis  inuoktununihilobjcn. 
rum,nihilambiguum:  quibus,addereuerbo  Dei  aut 
detrahere  quicquauetanir  uniuerfa  ecclefia,cum  de 
Domini  cultu  &rehaione  agitur.  Non  a  femenpfoy 
degenerauit  Dominus ,  qui  nulla  re  tantoperefe  of, 
fendi  iam  pridem  declarauit^uam  dum  humanis  in- 
uentionibus  colitur.Vndeilteapudprophetas  pra^ 

t:    2  clara 


43*      CHRIST*    RELIGIONIS 
clar<euocesy  mue  auribusnoftriscontinenterinfo* 
lcrc.y  n*re  debuerant:  Nonfum  locutus  cum  patribus  ue- 
fbris,ne<fe  prcecepi  eis^uo  die  eduxi  eos  de  terraAe 

fypti-f-uerba  de  holocauRo  £r  facrifcio.fed  hoc  uer 
um  prcecepi  eis,dicenstAudite  uocemeam,  <&  ero 
uobis  Deus ,  £r  eritis  mihi  populus-,  &ambulabitis 
lL  inomnimaquammadauerouobis.itemiConteftan 
do  cotefiatus  fum  f>atres  ueRros,audite  uqcem  mea. 
Abj<y  eiufde generis  .fed  hcec  m  primisy  ac  pr<e  al\\s 
l,  Smu. u  ommbus infignis:Nuncjuid uultDommus holocau- 
fia  &  uittimasy&no  potius-,  ut  obediatur  uoci  Do 
minitMelior  e#  enim  obedientia,  cjuam  uiBimce:& 
aufcultare  magjs^uam  offerre  adipem  arietu.  Quo 
niam  cjuafipeccatum  ariolandi,  repugnare\&  quafi 
idololatrice  inic^uitas^non  accjuiefcere.Qmccjuid  igi 
turhumanarum  inuentionumhacinparteecclefict 
dutoritate  defenditur,cum  ab  impietatis  crimine  ex- 
cufari  nequeat ,  falfo  ecclefice  id  imputari ,  arguere 
(romptum  eft .  r\ac  ratione  in  iflam  humanaru  trd- 
ditionum  tyrannidemy  qucefub  ecclefice  thulofuper 
ciliofenobis  ingeriturjibere  inuehimur.Non  enim, 
quodnoftriaduerfarvj  adfaciendam  nobis  inmdiam 
iniquementiuntur,  ecclefiam  ludibno  habemusfed 
obedientt<e  laudem  7  <jua  maiorem  mllam  agnofcity 

illi 


INSTITVTIO*  437 

iffi  trihuimus .  Ipfi  potius  uehementer  funt  eccleficc 
iniur\j,  qui  aduerfus  Dommum  fuum  cotumacem  il- 
lam  faaunt,dum  ultra  progreffamfingut,  cjuam  per 
Dei  uerhum  licuerit.Vt  taceam,  infignem  effe  imptt 
dentiam^cum  pan  malitia  coniuntlam,afiidue  de  ec 
clefice  poteftate  iiociferarr,interim>&  quid  illi  i  Do 
mino  mandatumfiti&qium  Domini  mandato  obe 
dientiam  debeat^difiimulare .  htfi  nobis:utparefi> 
mmusfuerit  cum  ecclefia  confentire:  hoc  magis  ad 
re  peruneufyeSlare  ac  meminiffe^uid  nobis  ac  ec- 
clefice  umuerfe  a  Domino  prcecipiatur  i  ut  illi  uno 
confenfu  obediamus.Non  enim  dubiu  eft7quin  cum 
ecclefia  optime  cofenfuri  fimus  ,fi  nos  Domino  per 
cmniaobedientespraflemus.      Verumhabetec- 
clefia  amplifiimas  promifiwes^uodnunquadfyon* 
fofuo  Chnflofit  deferenda,  fiin  eiusftintu  duca- 
tur  in  omnem  ueritate.?rincipioy  quafcuncfc  promif 
fiones  allegare  folent,  non  minus  fmgulis  fidehbus 
datcefunty  quam  totifidehumpopulo.Nam  tametfi 
duodecim  Apoftohs  loquebatur-,cum  dicebatDomi 
nusiEcce  ego  uobifcti  fum ,  ufifc  ad cofummationem  xXdtth. ult* 
fecukitemiEgo  rogabo  patrem,  £r  alium  confolato  104^14 
rem  dabit  uobis-,ut  maneat  uobifcum  in  ceternuifyi- 
ritumueritatis,  quemmundusnonpoteft  acciperet 

E     5  cjuicl 


v438      CHRIST,  RELIGIONIS 

,  quianouideteu,necfciteu.  uos  aut  cognofaiis  euf 
quk  apui  uos  manet,  <&  in  uobis  erit,  No  tamen  nu 
tnero  ducdenano  id  gmittebatfcd  illis fingulis-,  &, 

,  afy j  etia  difcipuliSjUel  quos  ia  afjumpferau  uel  quos 
pofiea  erkt  affumpturus  in  fuum  regnum,  Cum  au* 
tem  huiufmodi  promifiiones  exnnice  confolationis, 
plenasfic  interpretantwr^uafi  nemini  Chriftimo- 
ru  datafint,  fid  umuerfc?  fimul  ecclefice:  quid  altui 
qu&m  Chri&iams  ommbus  con[blationem  toliuntr 
<fu<einde  adipfosrediredebuerat?Neq;  hicnego, 
quin  Dominus  diues  m  omnes  mifericordia  et  boni- 
tatejn  quofdam  tamenfingulanter  largius  fe  &  /o- 

,  cupletius  effundat(ut  neceffe  efl  eos^ui  alijs  do£lo, 
res  confluutifunt ,  maionbus  pollere  donis. )  nony, 
i.  Cor.n  quin  ipfafua  donay ut uaria  funt & muhiphcia^uarie, 
diftribuat.  non  denify ,  quin  ipfa  piorumfocietas7ta 
li  donorum  uartetate  inflruciay  longe  uberiori  et  am 
fliori  cceleftis  fapieniice  thefauro  prceditafiu  <[uim 
feorfumfinguhfed  quia  illis  conceienium  non  eftr 
nt  iHcec  Domini  uerba  in  alium  fenfum ,  cjuam  quo. 
diSia  funtyperuerfe  torquean  t.  SimpUciter  ergofit 
temur  id  quodres  habetiDominumperpeiuo  fuis 
adeffe,&  eosfpintu  fuo  regcre:  Iruncfurktir/inon 
effe  erroriSy  ignorantia7rnendactjy  auttenebraruw: 


INSTITVTIO*  43? 

fe i  reuelationis ,  ueritatis ,  fapientice,  ac  lucis:d  quo 
nonfallaciter  difcant ,  quceftbid  Deodonatafint:ltc:orin,t 
hoc efl,  qucefttftves uocationis  fuce,&  quce diuitice  %phe.  i 
glorix  hcereditatis  Dei ,  £r  <jh<£  fuferemmens  ma- 
gmtudo  uirtuns  eius  in  omnes  credentes.  Prceterea,, 
Dominumeam  inecckfiafuapofmfje  graiiarumdt  Ephef.^. 
mfionem,  ut  femper  effent,  qui  adifftus  cediftcatio- 
nem  fingulanbus  donis  exceiteret.Dedit  enim  Apo 
ftolos,  gphetas,  doctores,  paftoresiquioes  dmerfis 
quidem  minifterijs ,  fed  uno  ammo  in  comunexn  ec-. 
cleftce  cedificationem  incumberent:  donec  oc  ■.•xm- 
mus  omnes  in  uniiatemfidei,&  agnitiom  j?fij  Deih 
in  uirum  perfettum ,  in  menfuram  cetatis  fflemtndh 
nis  Chrifli.  Verum  cum  primitias  &  auendam  dm, 
taxat  guftumeius  ftfiritus  percipiantm  hxtccame 
jideles,etiaqui  excelleniiGnbus  ilhs  gratljs  prce  ahjs 
donaiifunt:  nihil  illis  potius  refut,  qudm  imbeciiii- 
tatis  fuct  confcios ,  fefe  intra  ftnes  uerbi  Dei  folicite 
continere:  nefi  fenjuftio  longius  euagentur,d  refta, 
uia  protinus  aberrent .  Er  fane  minime  quoq;  dubiu 
eftfedebet,  quinft  d  uerbo  Dei  uelpauxillum  defle- 
clant,  in  multis  Ubi  contingat .  quatenusfcihcetfti 
ritu  dlo  adhuc  uacuifunt ,  quo  folo  docente  myfle- 
mDei  perftpiauntur .  Nam  quodPaulus  fcribit,  BP^4 
B     4l  Cfcri- 


44°     CHRIST,    RELIGIONIS 

Chriftum  mundaffe  ecclefiam  lauacro  aqu*,in  uer 
bo  uit<t ,  ut  exhtberet  fibtgloriofamfjponfam ,  non 
habentemaculaaut  rugayautaltc{uidhuiupnodiy  fed 
utfitfan&a  et  immaculatat  magis  docet,  cjuidcjuoti 
die  infuis  operetur  Chrtftus-,  g  cjuid  iapfeceriu  NS 
fi  eos  in  diesfan£zificat>  expurgat,  exfolit,  maculis 
abftergitxerte  adhuc  nceuis  acrugis  cjuibufdaafyer 
fos  effe,  eorucy  fanclificationi  deeffe  nonihil  coftau 
Ucclefiauerofan&atmmaculataiam  cenfere,  cuius 
mebra  omnia  maculofa ,  &  nonnihil  imfura  finU  j 
inane  acfabulofum  eftfVerUm  eft  itacfacyCbriftus 
ecclefta  lauacro  acjuce  mudauerit  in  uerbo  uitce:  hoc 
e^remifttone  peccatoruabluerit>  cuius  ablutionis 
fymbolu  eft  baptifmus.atck  id  quide0ut  eamfibifan- 
frificaret.  At  eius  fantiipcationis  initium  hic  dunta 
xat  uifitur  ^fiinis  uero&  folidum  complementum 
extaht,  cum  fan&us  fanttorum  Chrtftus  fuafan- 
&itate>  uere&folideiipfamimplebit.  Quamob- 
rem  tantaifiarumpromifiionum  amplitudine  confi 
fafidelium  ecclefia,  habetundefidemfuamprcecla- 
refuftineat.  cjuando  nthil  addubitat,  quinfyiritum 
fanBum  femper  habeatoptimuaccertifiimu  re£i<e 
uice  ducem.Nec  uanafiducia  nititur.non  enim  is  eft 
DominuSyquifruftrafuosla&ety&fideidatedeco 

<[U4t> 


INSTITVTIO*  44! 

quat.rurfum ,  fcmta  ignoranti*  ruditatisfy  confcien 
t\a  &  cognitione  edocla.ut  caham  ftonfam  fyfo- 
bnam  iifeiptda decetj  magijiri  eifyonfi  fui  ore  tffr 
due  ac  jedulo  pendet.  Non  exfe  fapit^non  ex  fe  co~ 
gitat  qkicS:  fed  fapientice  fuce  terminum  ftatuit,  ubi 
loquendifinem  illefecerit .  atcy  itafimul^  omnib. 
rationis  fuce  inuentis  diffidit.ln  quibus  autem  ueibo 
Dei  nititur-,nulla  diffidetia  aut  hcefitatione  uacdlat: 
fed  magna  certitudine  ac  conftantiafirma  confiie-> 
fcit.lta^;  nihil  mirum.fifingulari  a  Deo  elogio  eccle 
fice  fuce  autoritatem  nobis  comendauerit  Chriftus:  M^*M! 
ut  haben  uoluerit  pro  ethnico  &  publicano,  cjui  au 
dire  ipfam  noluerit  ♦  addens  etianouulgarepromif- 
fionemt  Vbi  duo  aut  tres  couenerint  in  nominefuoy 
ibi  fefuturum  in  medio  eorum.  At  ualde  mirum  eft, 
tam  nihil  effefrontisiftisnebulonibusy  utferocire 
indeaudeant .  Quid  enimtandem  obtinebunt,  nifi 
nofyernedu  effe  ecclefia  cofenfum^uce  nunfy  ni- 
fi  in  ueritate  uerbi  DeiyconfentitiEcclefiaaudiendd 
eft,inc[uiut.  Quis  negattquandoquidenihilpronun 
ciaty  nifi  ex  uerbo  Domini.Si  plus  aliquid  poftulat, 
tuhil  poftulationi  fuce  uerba  hcec  Chnftifuffragari 
fdant.NacH  his  promifiio  datafit,  <jui  cogregantur 
in  Chnjii  nomine ,  £r  talis  ccetus  ecclefiauocetur> 
E     5  ecclefiam 


44&       CHRIST.    RELIGIONIS 

ecclefiaeffe  nococedimus^nifiqucein  Chrifti  nomi 

ne  cogregatafuent.lauero.an  hoc  eft  in  Chrifii  no 

)eukr.  u  mine c6gregari-,abie£lo  dei  madato.auo  uetat quic^ 

?roue.  30  addi  uerbofuo  aut  detrahufprio  arbitno  qduisfta-, 

tuere:Qupd  ultimo  inferutyerrare  no  pojfe  ecclefia 

in  i\s  cjuce  junt  adfalute  neceffana,  minime  reclama- 

mus.Sed  hic  etiaplunmu  fenfu  uariamus .  Errare  no 

foffe  ideo  feniimus :  g,  abdicata  omm  fua  fapienuay 

-  dfytritufan&o  docenfe  per  unbuDominipatitur. 

Qupd  atit  ilh  difyutanh  huc  fyeciat .  Qjiado  eccle 

l'  fiajhritu  Domini  gubernatur  ■>  tuto  incederefine 

uerbo  poffe:  quocufy  pergat^no  poffe  fentire,aut  lo- 

qui^nifi  ueru.    Nunc  a%  ut  omnia  illis  de  eccleftt 

cocedamus.pro  fms  tametraditionib.nefic  quidead 

huc  multu  profecerint.Nam  g,  in  ecclefia  remanere 

ueritateno  putat,  nifi  inter  paftores  coftetmec  eccle 

fiam  ipfam  cofiftere7nifi  in  coalvjs  gcnerahbus  emi- 

neat:multu  abeft.quin  id  ueru  femperfueriu  ft  uera 

defuis  teporibus  teftimonia  nobis  rehquerut  prophe 

Icp,5  $  tce.  lefaias  ait :  Speculatores  eius  cceci  funt  oes ,  net 

<±uic%  nouerunt :.  omnes  canes  muti^nec  ualet  laira- 

re.  iacentes  dormwnt,  &  amat  dormitatione.  et  pa-. 

ftores  ipfi  mhdfciut ,  nec  intelligut.et  m  unwerfum 

lere,  6  refyiaUi  ad  umsfuas ,  hrmiah  mt :  A  propheta  ufy 

i-  '       |  adft- 


!NSTITVTIO>  445 

>*i  facerdotcm  cjuilibet  operatur  mendacium ,  itemt 
Prohetce  mcndaciu  prophetat  in  nomine  meo,  cum  Ute.i^  ♦ 
ego  non  miferim  eos,  neq;  prceceperim  eis.lam  et  Ie- 
>cchiel.Coiuratio  propbctaru  eius  m  medio  eius.fi  \ezech.  i 
cut  leo  rugiens*&<{uirapitprceda.  hnimacomede, 
r«r,  <&  c{uod  preciofum  eft  rapuerut,  &  mduas  muU. 
tiplicauerunt  in  medio  eius.  facerdotes  eius  uiolaue- 
runt  legemed)&  prophanauerut  fancla  mea,  nec  di 
fcrimenfecerut  interfanBu  et  prophanu.Prophcta 
lcuerut  eis  ccemeta  infulfa,uidetes  uanay  &  diuinan, 
tes  mendaciu.fic  dicentes:Dominus  locutus  efl ,  cU 
nojit locutusMe  Zef hanias:  Prophetce eius  incoftZ  Zeph.^ 
tes9uiri  medaces  .facerdotes  eius  uiolauerut  fancia>, 
^rtrafgreftifuntlcge.  Prcetcrca^uoties  aChnfto  Matth.2 
& eius  hpokolisprceiiciu ,  ut d  pafionbusfumma  Aclo.zo 
ecclefice pericula impenderentf  hc ne  enumcrando  **Tbcf-< 
multuchartaruimplea,noeorutemporumodo,fed  '•  TSM 
omniumfcrefeculoru  exemplis  monemury  ncc  neri-  *  * T  m-  $ 
tatefemper  in  finu  pa&orum  ali ,  nec  eccleftce  inco  ^  4 
lumitateab  eoruftatu  pendere.Decebat  cjuidsillos  **Fc',x 
ecclefiafticce  pacis  ac  falutis^cui  coferuadce  deftina^ 
tifunt,prcefides  effc  ac  cuftodes.fed  ahud  eft^prcefta 
r:e  <{uod  dcbcasialiud^debere  cjuod  no  prceftes.Neq; 
tamen  noHra  iftauerbain  eam  partcm  cjuisaca- 


444     CHRIST*    RELIGIONIS 

fUt,  <juafi  paftorum  autoritatem  pafiim ,  ac  temerey 
nullocj;  delec%u<,labefa£landam  cenfeam.Tantum7in 
ter  eos  ipfos  deleftum  haberi  uelimme  <jui  dicuntur, 
paftores  quocfc  effeprotinus  exiflimemus .  Namfic 
omnino  habendwn  eftjotam  eorufuntTuonem,  uer 
bi  Dei  minifterio:totamfapientiam>eius  uerbi  cogni 
tione:  totam  facundia,  eius  prtedicatione  termma- 
ta.i  <{uofi  declinarintyfenfufatuos  effe  &  hebetesy 
lingua  balboSypartibus  omnibus  infideles,  fy  officij 
defertoresfiue  prophete  fintfiue  epifcopifiue  do- 
£lores->feu  quidms  etiam  aliud  maius.  No  de  uno  aut 
tltero  locjuor  ♦  uniuerfafimulpaftorum  natio.fi  reli 
£to  Dei  uerbo,fenfufuoferatur?mhilaliud  g  infatu* 
ri  poterit.  Atcjui  ifti  non  alia  ratione,  nifi<{uia  pafto 
res  funtyexcuffa  abie£la'<fe  uerbi  Dei  obedientia ,  in 
diffolutam  licentiamfefe  tradunt  ♦  Quafi  nonfuent 
lo/iu  ftftor lofue^cui  di£iumfuit,ne  declmaret ad  dexte- 
ram  autfinidram:fed  cuRodiret  &  obferuaret  uni- 
uerfa  pracepta  legis .  Ef  interim  perfuadere  conten- 
dunu  fefe  luce  uentaiis  deftitui  non  poffe ,  fyintum 
Dei  perpe  tuo  infe  refidere,  ecclefiam  infe  fubfifte- 
xe,&fecum  emori ♦  Quafiuero  tam  nullafint  Do~ 
vnini  mdicia,  ut  non  eadem  nunc  quofy  euenire  pof- 
fxnti  <{u<$  (rohettfuifeculi  hominibus  denuciabat.  • 

qualu 


institvticu  445 

ftaliafunt:Obftupefcentfacerdotes>,  typrophe-  tor.4 
ta  terrebutur.itemiLex  peribit  i  facerdote-,  &con  lezcch.  7 
filium  afenionbus.Quafifalfafint  Chnfti &  Apo 
ftoloruuaticinia.  cuiufmodiiftafunf.Vementmul-  Matth  14 
ti  pfeudoprophette  in  nomine  meo  ♦  item :  Egofcioy  Aftor.  1  o 
5,  poft  difceffum  meu  intrabut  in  uos  (  Ephefince  ec 
clefue  Epifcopos  alloquitur  Paulus )  lupi  graues, 
non  parcentes  gregi.  &  ex  uobis  ipfu  erunt  uiri  lo- 
quentes  peruerfa ,  ut  adducant  difcipulos  poft  fe. 
item:Euerunt  pfeudoprophetce  in  populo ,  ficut&  i^et.i 
inter  uos  erutfaifi  doc~ioresy  <iui  introducent  fe8:as> 
prodmones ,  £r  ccetera :  aliacj*  eius  generis  permul- 
ta.  Nec  inteiligunt  ftolidifiimi  homines ,  eandemft 
canerecantilena,  quacanebant  olim  illi,  c[ui  cu  uer- 
bo  Dei  belhgerabantur:  cum  eadem^ua  nunc  nitun 
tur-tfiducia  dicerent.  Vemre,  &  cogitabimus  contra  icrc,  iS* 
lirmiam  cogitationes.  quando ,  non  peribit  lexafa- 
cerdote,  confihum  a  fapiente,  nec  uerbum  a  prophe 
ta.     Quare7  ut  miilies  Epifcoporum  conciha  nomi 
nenUparumpromouebut.Nec  ante  efficient7  utcre 
iamus  <{uod  contendunuregi  afpiritufan£io:c{uam 
fidemfecerint,  congregari  m  Chrifti  nommefiqui- 
demtam  poffunt  viipij  improbic^epifcopi  aduerfus 
Chriftum  confyirare,  cjuambonityproban  eius 

nommc 


44^  CHRIST*  RELIGIONIS 
nomine  coire,  Huius  rei  Imdento  nobis  experimen- 
tofunt  plurima  decreta,  qu<£  a  tahbus  concilljs  pro- 
diere :  quorum  fceleratam  impietatem  euidentibus 
argur^entis  paldm  ohendere^non  ualde  mihi  ditfici- 
lefuent:  mfi(quod  in  hoc  opufculo  neceffe  eft)com 
pendio  ftuderem.  Ab  uno  tamen  capite  ji  ceflimarc 
hcetj  qiulia  pofitnt ejJereliquaiCcehbatum  impe- 
■  TltnctA  mc-<  &  ciborum  efum  interdicere^  Paulus  daemo- 
niorum  hypocrifim^  mendacia  effe  affirmat. 
Neccfl^quodpurgandifuiac  denuandi  criminis 
caufa ,  ad  Mxnichceos  ifta  &  Tatianos  referant . 
^wo^  ab  illis  in  totum  damnatc?  fint  nuptice  £r  car 
nes  :  d  fe  autem ,  nonmfi  cems  perfonis  prohi- 
beantur  nuptice ,  carnes  no  nijiin  certos  dies.  Nam 
excufare  fua  decreta  nequeunt ,  quin  contrahere 
matrimonium  prohibeant :  &  iubeant  abhinere  l 
cibis,  quos  creauit  Deus ,  ad  percipiendum  cum 
gratiarum aEtione .  Quando  omnis  creatura  Dei 
bona  £r  fancia  eh  fidelibus,  &  ijs  qui  cogno- 
runt  ueritatem .  Cum  uero  haec  fthance  oracu- 
la  concihorum  minifterio  prodita  fuerint ,  pro  fe 
iam  quiffie  reputet^uidincceteris  expeBandum 
fit  dfatance  organis.  Porro>  quid  conciha  cum  con- 
cilijs  pugnanha  recenfeam!  &  quod  uno  concu 
.  '  ho 


INSTITVTIO,  '44>7 

lio  conftitutum  fuerat,  altero  fuiffe  abrogatum? 
Inmoribus^nfiiunUcon^ituendis  hcecufu  uenire 
folet  diuerfitas :  de  quibus ,  pro  temporu  uanetatey 
legesfem  uanas>  mhduetat.  imo  in  dofirma  pug- 
naciter  umare  interdum  uifa  funt.  VtConftan~ 
tinopohtanum ,  quod  Leo  bnperator  coegei'at :  <& 
Nicenum ,  quod  in  euts  inmdiam  Hirene  poftea  col 
legit :  quorum  alterum  fubuertendas  confnngen- 
dasque imagmes ,  akerum  refiituendas  cenfuit.Et 
ommnointer  onentalem  occidentalemciue  (utuo- 
<ant)  ecclefiam,raraconcordiayEantnunc\  & 
<tffixum,  alhgatumciue  fuis  concilijs  Spiritumfan- 
£lum  yuo  more  lu&ent .  Neque  uero  hic  omma  con 
alia  damnanda,  aut  omnium  a£ia  refcmdenda> 
<&{  quod  dicitur)  una  liturainducendadifyuto. 
Video  enim  elucere  in  quibufdam  ,  prafertim  in 
uetuftis  illis,  uerumpietatisftudium .  noiasadhac 
ingeriv\idocirin<£,prudeniice*non  obfcuras.  Necdu 
hto  c^uin  alijs  quoque  atatibus  habuerint  conalut 
fuos  melions  notce  Epifcopos .  Sed  in  his  potterion- 
busaccidiU  quodinRomanis  Senatufconfultis  non 
re&e  fierh  ohm  conc\uerebantur  ipfi  Senatores. 
Dum  emm  rtumeraturjion  appenduntur  fententi<£y 

mehorem 


44*     CHRIST*    RELIGIONIS 

mehorem  partem  a  maiore  uincifepius  neceffefuit. 

Quandjua  in  illis quocfe  mtiquis  &purioribusefty 

mod  iure  defideres.uel  cjuod  eruditi  alioqui&pru- 

dentes  uiru  <jui  tum  aderaUprcefentibus  negocy^s  di- 

ftricli  ,  multa  alia  non  profyiciebant.  uel  cmod  gra- 

uioribus  &  magisferljs  occupatos ,  nonmlla  leuio- 

ris  momenti  fubterfugiebant  .  uel  <juodfimpUciter> 

imperitiafalli  poterat,  uel  auod  nimio  affettu  non- 

HdcEufe-  nunquaprcecipitesferebatur.  Huius pojtremi,  auod 

ium  in  hi»  omnium  duriftimum  uidetur,  exemplum  illufire  ex- 

or.  ccclef  titit  in  Nicena  fynodotcuius  digmtas  omnium  con- 

fenfu  fumma  ueneratione  excepta  eft,  Nam  cum  pri 

manu  dlicfidei  noftrce  caput  penclitaretur ,  adejfet 

hoHis  Amus  in  procinciu,  cjuo  cum  manus  coferen 

dce  effent :  fummum  uero  momentum  effet  in  eorum 

concordia ,  cjui  ad  oppugnandum  Arrij  morem  pa- 

rati  ueneratupfi  mhilominus  tantorum  difcnminum 

fecuriy  imo  uelut  grauitatis ,  modeftice>&  omnis  hu 

manltatis  oblithomiffo-,<juod  in  mamh.erat-,  certami 

ne,  cjuafiex  deftinatoy  Arrio  grahficaturi  eo  con- 

ceftiffenty  inteflinis  diftidijs  fefe  profcindere  ccepe- 

runtiftylum  cjui  in  Amu  hnngendus  erat,in  feipfos 

dirigere.  Hcedce  criminationes  audiebahturjibelli  ac 

cufatortj  uolitaUnt.  nec  contentionum  finis  ullus 

faclus 


INSTITVTIO*  44? 

fa&us  effetjonec  mutuis  uulneribusfe  cofodiffent* 

mfi  imperator  Confiantinus  occurriffet:  <{ui  mquift 

tionem  in  eorum  uitam ,  rem  effefupr<tfuam  cogni^ 

tionem  profeffus ,  talem  intempenem  wuit  magis  g 

obiurgatme  caRigauit.Quim  mulvs  partibus  fimi 

liter  &  aha ,  qua  deindefecutafunt  concilia ,  lapfd 

fuiffe  uerifimile  eft*  Ineptus  forte  ahcui  uidear^ ,  <\ui 

de  comonftrandis  hmufmodi  erroribus  laboreicum 

faeantur  aduerfarty  errare  concilia  poff^ in  tf$  ^u<t 

ad  falutem  nofunt  neceffana.  Sed  ne%  fuptrwtcM 

efi  bic  Ubor  ♦  tametfi  enim  coa&h  uerbo  d  <{u™m 

fatentur,  cum  tamen  omnem  concdiorti  deter™m~ 

tionem,  in  re  quahbet,  nullo  difcrimine,  proffintu$ 

fantti  oraculo  nobis  obtrudant:  plus  exigunMmrn 

initio  fumpferant.Quid  fic  agendo  contendunt->ni~ 

fi  nullo  m  odo  errare  poffe  cocilia ?autfi  errant->ne^ 

fas  tamen  effe  ueru  cernere,nec  affentari  errori^5- 

Quarenullaconcilioru,  paftorum,epifcoporu->  ec~ 

clefi<e,nomina'<{Uce  tamfaifo  obtendi,  \  uere  urr" 

pari  poffunt)  impedire  debenu<[uo  minus  tahbw  ^0. 

cumentis  moniti ,  omnes  omnium  fyiritus  ad  diuint 

uerbi  regula  exigamus:quo  probemus.num  ex  Deo 

fint.      lam  uero  referre  ad  Apoftohs  traditionum 

originey<juibus  ha&enus  oppreffa  efl  ecclefia,  me" 

F  rcefun} 


45°       CHRIST,    RELIGIONIS 

rce  funtimpofturccquado  tota  in  hoc  incumbitAp6 
fhloru  doCirina ,  ne  nouis  obferuatioibus  oneretur 
confcientice ,  autDei  cultus  nofirisinuentiombus 
cotamineturJLtfi  qua  hiftoftjs,  uetuftisc^  monumert 
tis  ineftfides,  Apoflolis  non  ignotum  modojed  in- 
auduumfuit^uod  ilhs  tnbuunt.  Nec  garrianuplce- 
rdfyeoru  placita  ufu  &  moribus  recepta  fuiffe,  quce 
jiriptft tradita  nojint.illafci!icety  quce  ChriPio  ad- 
buc  uiuente  intelhgere  no  poterant:  po#  eius  autem 
afcenfumfyiritusfancli  reuelatione  didicerinh.Q  im 
pudentia.Kudes  adhuc,fateor,&  indocdes  erantdi 
fcipuli ,  cum  iRud  a  Domino  audirent .  Verum,  hac 
ne  tarditate  tum  etiam  tenebantur,  cum  doclrinam 
fuamfcriptis  comendarent:  ut  uiua  poftea  uocefup- 
plere  neceffe  habuerint,  auod  in  fcnptis,  ignoranticc 
Uttioj  omiferand  Si  uero  lam  afyintu  ueritatis  dutH 
in  omnem  ueritatemfoafcripta  ediderunt:  quid  ob- 
fuity  quo  minus  perfetlam  Euangelicce  do&rinceco 
gniiionem  complexifintfcriptisfuisycofignatam^ 
reliquerint^rcetereafcridiculosfaciut,  dum  ingen 
tia  illa  myftenaj  quce  tato  tempore  ApoRolis  incom 
fertafuerint,  partim  obferuationes  effefingunty  aut 
Ludaicas>autgentiles:  quarum  ilUinter  ludceos,  hct 
uero  inter  gentes  omnes  peruulgatct  multo  antefuc 

rantx 


INSTITVTIO*  45$ 

ranvpartim  ineptas  gejhcuktiones  ytyaniles  cere* 
momoksiftds  infrlfl  facnfiCuh^ui  nec  narefciunt 
nec  literas,  perftam  rite  peragunt.imo  quas  pueriet 
moriones  adeo  appofite  ejfmgunt,  ut  uideri  pofit7 
riullos  effe  magis  idoneos  tahum  facroru  aniisiites. 
Ncw  multo  maion  dextentate  hpo&olorum  exem 
plum  prcctexunt ,  cjuofuam  tyranmdem  defendant. 
Apo#oJ/,  mquiunt>  er  femores  prinue  eccleficc  de-  Afto.15 
cretum.prater  Chrifli  mandatumjanxerunt :  quo 
prcccipiebant  geniibus  omnibusft  contmere  ab  ido 
lothytis,  Z?fuffocato,  &fanguine .  lifi  dlis  licuit7 
cur  non  &  fuccefforibus ,  cjuoties  ita  res  poftulaty 
idem  imitari  liceat  l  Vtinam  uero  cumfemper  ahas, 
tum  hac in  re^eos  imitarentur.Nam,  quod uahda  r* 
tione  confrmare  promptum  eft,  hpoftolos  nouum 
illic  quicquam  inftituiffe  aut  decreuiffe  nego .  fiqui* 
dem ,  cum  in  eo  concdio  Petrus  tentan  Deum  pro- 
nunciei7fi  lugu  imponitur  ceruictbus  d\fcipulorumy 
fuam  ipfefententiamfubuertit ;  fi  lugum  poftea  ah* 
quod  confentit  impomlmponitur  autem.fifua  auto 
ritate  dccermnt  Apo/io/i ,  prohtbendumgenhbus, 
nc  idolothyta^fanguinem&fuffocatum  autngant^ 
Manet  Cjuide  adhuc  fcrupulus ,4,  nihilomims  uide* 
litiurjphibere.  htquifacilcdifjoluetur,  fi  fiispro- 
*   •  .  F     i  (M 


451     CHRIS-T*      RELIGIONIS 

fius  decreti  ipfius  fenfum  animaduertat .  cuius $$* 
mum  ordine&  momento  prcecipuum  caput  eft:  re- 
lincjuendam  effe gentibusfuam  libertatem ,  nec  illis 
obturbandum  e//e,  aut  de  legis  obferuationibus  cx- 
hibendam  molesliam.Hactems  nobis  egregie  patro 
cinatur.  Quce aute proxime  fequitur  exceptio,  nec 
noua  lexeslabApoftohslata:  fed  diuinum  #ter- 
num^mandatu?  deferuadackantate.  necpunclum 
ex  illa  hbertate  delibat :  fed  ventes  duntaxat  admo- 
net^ua  ratione  fefefratnbus  attemperent^  ne  fua  b* 
bertate  in  eorum  offenfionem  abutatur .  Sit  hoc  igi 
tur fecundum  caput :  ut  innoxia  hbertate  utantur 
gentes^ac  citrafratrum  offenfionem.At  certum  ta- 
men  aliquidprcefcribuntinempe^uatenus  pro  tem- 
pore  expediebaty  docent  ac  defignant,  quibus  rebus 
infratrum  offenfione  pofiint  incurrere ,  quo  ab  //- 
lis  caueant .  mhiltamen  nouum  adceternam  Dei  /e- 
gem,  quxfratrum  offenfwnem  prohibeu  def  o  af- 
ferunt.  Quemadmodum  fi  qui  nondum  bene  confti 
tutis  ecclefpjs  prcefunufideles  paftores,ommbus  juis 
nunc  edicant:  ne  donec  imbeciih,  quibus  cu  uiuunty 
adolefcant,palam  carnibus  die  ueneris  uefcatur,  aut 
fervjs  in  publico  laborent,aut  fimile  quidpiam .  H<ec 
enim,tametfi  fepofita  fuperftitione  mdijferetia  pef 

fefunt. 


INSTITVTIO*  455 

fefunt,ubi  ta  men  acceditftatrum  offcnfto,ftne  deli 
clo  admitti  nequeunt.Sic  aute  junt  tempora,utfjfe- 
ilaculum  hoc  proponcre  inftrmis  ftatnbus  no  pof 
fint  ftdeles,qum  corum  confcientias  grauiftime  uul- 
nerent.  Qws,  nifi  calumniator ,  fic  nouamferri  ab 
his  legem  dicat*  quos  conftat  duntaxat  fcandahs  oc 
currere,  qu<e  funt  a  Domino  fatis  diferte  prohibita. 
Nihilo  autem  magis  ey  de  Apoftohs  dici  poteft:  cjui 
bus  mhilahudpropofttum  erat>  offenfwnum  mate- 
riam  toilendoy<juam  duunam  urgere  legem-,  deuitan 
da  offenftone.  ac  fi  dixiffent :  Pneceptum  Domini 
eft ,  ncfratrem  inprmum  Udatis .  cjuce  idohs  obhta 
funt,fuffocatum,&  fanguinem,  manducarenon  f  o 
teflts^uin  offendantur  infrmifratres.  Edicimus  igi 
tur  uoins  in  uerbo  Domvni^ne  cumfcandalo  mandu 
cetis .  l£fe  ipfumfyeclaffe  Apoftolos ,  Paulus  opti- 
mus  eft  teftis.  qui^certe  non  mfi  ex  conaty  fenten- 
tia.fic fcribit :  De  efcis  quce  idohs  immolantur , fci-  i.  Cor.% 
mus,  ftia  ftmulacru  nullum  eh  in  mundo.  Qujdam 
autem  cum  cofcientia  idoliy  quafi  idohs  immo!atumy 
manducat ,  &  confcientia  eorum  inftrma  polluitur: 
uidete  nefacultas  ifta  ueftra,  offendiculum  ftat  inftr 
mis.  Cw  iftcec probe  perpen(afuerint,ei  poftbacfu 
chs  nonftet:(jualemfacmnty<iuifuie  tyranmdi  Apo 

F     }         ftolos 


454     CHRISTV  RELIGIONIS 

fiolos  pnetexut,  <tcfi  ecclefta  libertatefuo  decreto  \ 
wfringere  ccepiffent.       Tametfinon  omnia  dixi- 
tnus^uae  buc adferri poterat:&  ea  quoty  fpji,  qu<t 
diximis,pauafimis  peifbritta  funtific  tamedebel- 
latum  tffe  confdo^ut  nihil  mnfit,cur  quifquam  am 
hgatfyntualem  p  owhate ,  qua  Papa  cum  toto  fuo 
regno  fuperbiU  impiam  effe  contra  Dei  uerbum,  ac 
iniuftam  in  Dei  povulim  tyranmdem.  Acfyintua- 
lis  quidem  poteRans  nomine ,  comple&imur  &  au- 
daciam ,  quam  ufurparunt  in  ferendis  nouis  dotlri- 
Mi5,  quibus  miferam  plebei  germanafmpliciq^  uer- 
bi  Dei  puritateprorfus  auertunt:  &mferendisno- 
uislegibuslicentiam,quibus  infelices  confcientias 
crudeliter  uexaruntity  totam  deriify  ecclefiaflicam 
(ttt  uocant )  iurifdifiionem,  quam  per  fuffiraganeos 
%?  officiales  exercent .  Uamfi  Chriftum  inter  nos 
regnare  permittimusy  totum  iftud  dominationis  ge- 
nus  euertiturfacile  ac  profternitur.  Akerum  domi- 
nationis  genus,  quod  poffefionibus&latifundijs 
continetur.quia  m  confcientias  non  exercetur,  tra- 
£lare  prcefentis  negocy  non  eft .  Qua  tamen  eiiam 
inparte  animaduertere  operceprecium  eft ,  fuifem- 
per  effefimdes:  nihil  fcilicet  nnnus ,  quam  quod  ap- 
fellari  uolunt,  ecclefice  paftores .  Nec  peculiaria 

hominnm 


INSTITVTIO*  455 

hominum  uitia  yfed  communc  totius  ordinis  fcelusy 
adeo^  ipfam  ordinis  peftem  arguo :  cjuando  mutilus 
ilhs  fore  crcdnur ,  nifi  opulentia  &  fuperbis  tituiis 
fyeczabilisfuerii .  An  uero  ludiciorum  cognitioni- 
bus,  ciuitMtunuh  &  prouinciarum  admmisirationi- 
bus  fefe  imoiuere ,  py  occupationes  afeahenas  hfr 
nfiime  mple&tid  epifcoporum  erattcjmbus  tantum 
\n  fuomunere  operceac  negocljcfiy  ut  fnllictoti 
afiduiq;  fint  i  nec  ullis  auocamentis  d\firahantury 
uixtamenfufficerequeant.  Anin  fatellitij  nume- 
ro ,  cediumfplendore,  uefiitus  &  epulamn  delitv\sy 
principum  lautitias  cemulan  eos  decebat:  quorum 
uitam  oportueratfingularefrugalitatis-,  modefiitf, 
continentice,  humditatis  effeexempkr.Quantum 
ty  ab  eorum  officio  abhorrebat-,  quos  ceternum  in- 
uiolabileq;  Df i  ediEium  turpis  lucri  appetentesy  aua  I.  T*ffl«  J 
ros<fe  effe  uetat,  &fimplia  ui£lu  contentos  effe  iu- 
bet^non  modo  uicis  &  arcibus  manum  inijcereifed 
in  amplifimas  quoq;fatrapias  inuolare.demujmpe- 
ria  ipfa  occupare  i  Verum  ditanio  uf\ue  eo  prcefra 
ftifunt,  ut  tergiuerfari  etiamnum  aufint ,  &  ia£ta~ 
re>  ecclefix  digaitatem  non  indecenter  hac  magni- 
fcentia  fuftinen ,  nec  fe  intenm  a  fuce  uocatioms 
munere  nimium abhrahi : Quantum  ad prius xllui 
F     4.  attinet7 


45*       CHRIST.     RELIGIONIS 

ttttinet.fi  hoc  decorum  efifuce  dignitatis  ornamen- 
tum>  eo  faftigtj  eueftos  effe,  utfummis  quihkscfc  mo> 
narchisfintformidahiles ,  e#  cur  cum  Chrifto  ex- 
foftulenui  quo  funtgrauiter  eo  modo  inhonoratu 
-  Quid  enim  contumelwfius ,  eorum  quidem  opmio- 
l0  ne^dicipoteratiRisuerhislKegesgenimmirprin 

Luc.zz  clPes  fawwW.ittistwK  autemnonfic.  fedqui 
tnaior  e$  in  uohis-,  fiatficut  iuniort^r  qui  princeps 
eflificutqui  mininrat.  Qmhus  fane  longifitmo 
interuallo^eorum  minifterium  ah  omni  mundi  huius 
gloria  fy  fuhlimitate  diuifit .  hlterum ,  uellem  tam 
experimento  proharent ,  quam  di&itare  facile  e& 
Atqui  cumhpeRolis  uifum  nonfuerit,  derelitto 

Afto,6  Deifermone,  minihrare  menfis :  ex  eo ,  quia  do- 
ceri  nolunt ,  conuincuntur ,  non  eiufdem  effe,  & 
honum  epifcopum  praftare ,  £r  honum  prmcipem. 
Namfi  illi ,  qui  pro  gratiarum ,  quihus  i  Domino 
prctditi  erant ,  amplitudme ,  plurthus  multo  &gra 
uionhus  curis  fufficere  poteranu  cjuam  ulh  poft  eos 
nati  homines :  confefi  funt  tamen ,  fe  uerhi  &  men 
farum  mimfterio  incumhere  flmul  nonpoffe,  qum 
oneri  fuccumherent  :  quomodo  iRiypra  Apoflo/tf 
mhili  homunciones ,  poffent  eorum  induftriam  cen 
tuplofuperare?  Idquidem  tentareyimpudentifsimcey 

riminmc^ 


INSTITVTIO*  457 

nimiumc^  audacis  cofdenticefuit.  fed  tamenfaclum 
eftiquo  fucceffu,palameft.  Ne<fc  enim  euenire 
aliterpoterau  quamut  deferta  fua  \iat\one,  inalie 
nacaftra  commigrarent .  Habuit  pietatis  ftudium 
quoddam  Principum  mdulgentia ,  cjui  tantufacul- 
tatum  ditandis  epifcopis  impenderunt.fednon  opti- 
me,  bac  prcepoRerafualargitate,  confuluerut  eccle 
ftce  commodis  i  cuius  anticjuam  ueramq;  difaplmam 
ficcorruperunt?  &  (ut  uere dicam ) penitus  abo- 
leuerut .  Qui uero tali  Pnncipum bonitate infuum 
commodum  abufifunt  epifcopi,  hoc  uno  fyeamine 
editofatis  fuperc^  teflatifunt ,  fe  minime  effe  epi- 
fcopos .  De nify ,  ut  de  utrac^  iuxtd  poteflate  femel 
dicam :  cum  pro  retinendis  illis  tam  animofe  hodie 
contendunt,  fiid  qucerant ,  nihil  obfcurum  eft.fti 
ntuale  regnum  fi  ea  conditione  refignent^  ut  totum 
Chnfio  cedat:  nullum  gloriceDei,  nullum  fan<e 
ioEinnce  ,  nullum  ecclefiafticce  faluiis  periculum 
uertitur .  Hac  etiamfeculanfife  abdicenU  nihil  pe- 
riculieh^necjuid  publico  eccleficebono  decedaU 
Sed  una  damnandi  cupiditate  cceci  ac  pnecipitesfe- 
runtur :  quia  nihil  faluum  effe  putant ,  nifi  cum  au- 
fteritate  (ut  Propheta  ait,)ty  cum  potentia  impe-  lczecj)ttc\ 
rent.  ht  de  ecclefice  patrimonio  pauca  heec 

F    5  intranf* 


45$  :.,CHRIS1\    RELIGIONIff 

w  nanfcurfu  dittafint.  AdfjpiritualeregnumycuM 
hic  locus  proprius  e/} ,  reuertor .  \n  <{uo  defenden- 
do,ubi  omnia  rationis  frcefxdia  labafcere  fibi  uidety 
c&  extremum  illud  miferumfy  fuffugium  cocedunt. 
Etiamfimente  <&  confiho  ftupidi  ipft  finty  animo 
uero  &uoluntatenequifiimi)  manere  tamenuer- 
bum  Domini^uodprcepofms  obedireiubet^etiam- 
fi  ini^uas  &  mmium  duras  legesferant,  Dominum 
mtth>i5  tamen  prtfcipere,  utfaciamus  fnecuncj; dicuntfcri 
b#  &  pharifeh  etiamdum  onera  importabilia  al- 
ligant ,  cjuce digito  nolint  tangere .  Ita  ne  uerol  ht 
finullahtffitationeaccipienda  eftquorumuis  pafto 
rum  doftrina ,  cjuorfum  attinebat ,  toties  tamcyfo- 
licite  Domini  uerbo  nos  admoneri ,  ne  pfeudopro- 
fhetarum  aut  pfeudopaftorum  fermoni  aufcultare- 
Icre .  1 1  mus  l  Nolite ,  mquit  Dominus ,  audvre  uerba  fro- 
phetarum,  cjui  prophetant  uobis .  Vanitatem  enim 
docent  uos ,  £r  uifionem  cordis  fui  loquuntur,  non 
2Aatth<  7  ex  ore  Domini .  itemt  Cauete  uobis  afalfis  propke 
tis ,  <{ui  ueniunt  ad  uos  in  ueftitu  ouium ,  mtrinfecus 
i,  loanA  autem  funt  lupi  rapaces.Yruftra  <&  loannes  nos  hor 
taretur-,  ut  probemus  fpintus ,  nun^uid  ex  Deo 
Gal  i.  finu  Cui  iudicio  ne  angeli  quidem  eximuntur ,  ne- 
iAatihA 7  dum diaboli mendacia.  Qmd autem iftud? Si ccec.us 

aecum 


IN-STITVTIO.  459 

cacum  ducat ,  ambo  infoueam  cadent.  An  nonfa- 
tisdecUrat,  multum  mtereffe ,  quales  faftoresau- 
duntur :  nec  temere  omnes  au&iendosl  Quare  non 
tfiquodfuistitulisnosabflerreanty  quo  infartici- 
fatione trahant  fuce  cacitatis:  cumuideamuscon- 
tra ,  fingularem  Domino  curam  fuiffe  abfierrendi 
nos,nealieno  errore  ducifateremurj  fub  quacun<ji 
nominis  larua  Uteat.Namfiuerum  efl  uerbum  Do- 
mini:  cceci  quocfe  ducesy  fiue  antifiites  ,fiue  frcefu- 
lesyfiue  fontifces  dicantur-,  nihilfoffunt?  <{uam 
fuos  confortes  in  idem  rafere  frcecifitium.  Re- 
flat  altera  fars  de  legibus :  quas ,  ut  centies  iniqucc 
fint  nobis  &  iriiuricejiulU  tamen  exceftione  audi- 
endas  contendunt.  Non  eriim  hicagi ,  ut  erronbus 
€onfentiamus:fed  tantum,  ut  dura  frcefe&oru  impe 
xia  fubditi  ferferamus ,  qttce  detreEiare  non  eh  no- 
flrum.Verum  hic  quocfe  nobis  oftime,  uerbifui  um 
tate^  fuccurrk  Dominus:  nosc^  a  tali  feruitute  m  li- 
hertatemuindicat ,  quamfacro  fuo  fanguitft  nobis 
acquifiuit.  Non  enim^uodmaliiiofefinguntjdfo- 
lum  agitur,  utgrauem  aliquam  offre&onem  in  cor 
fore  noflro  ferferamusfed  ut  confcienti<eJiberta- 
tefutyhoc  eflfanguinis  Chrifli  benefiaoftoliatce, 
feruiliter  crucientur,  Quanquam  iflud  etum.,  acfi 

(arum 


460       CHRIST*    RELIGIONIS 

parum  adremfaceret,  omittemus .  Af  quantiputa- 
mus  referre,  fuum  Domino  regnum  enpi^uod  tan* 
tdfeuentdtefibiafferittEripiturautem,  quoties  bu* 
ntdnarum  inuentionum  legibus  cohtur.quandofolus 
ipfe  cultus  fui  uult  bdben  legislator .  hc  ne  rem  effe 
nihih  quis  exiftimet ,  dudidnt  cpanti  reputetur  a  Do 
Iqi.19  mino.Qupniam,  inc^uiu  timuit me populus ifte mdn 
dato  &  doEirmis  hominum,  ecce  ego  addam^ad 
mirdtionemfdcidm  ei,  mirdculo  grandi,  tyftupendo 
lutth  ^m^lt  mm  faPientia  *  fipienubus  eius,  &  intelle- 
£lus  prudentum  abjcondetur.  alibi:  Yruftra  me  co- 
lunt,docentes  dodcnnas^prcecepta  bominum.Miran 
tur  plerifycur  adeo  acnter  interminetur  Dommus, 
fefa&uruum  ftupenda  populo ,  a  quo  mandatis  <& 
ioctnnis  bominum  colebatur.ty  fefruftra  coli  pro 
mnciat  bominum  prtfceptis.AtfifyeSlarent^uid 
fit  in  rehgionis7boc  eft^cceleftis  fapientice  caufaydfo 
lo  Dei  cre  pendere:  fimulmderety  non  leuem  effer* 
Uoney  curperuerfahuiufmodiobfequiafic  abomine 
turDominus^uapro  bumani  ingenvj  hbidmefibi 
prteftantur.Nam  tametfifyeaemkabent  quandam 
bumditatis  infua  hac  obedientia ,  qui  legibu$  in  Dei 
cultum  parenv.minime  tamenfunt  coram  Deo  humi 
ks}cui  eafdem  pnefcnbnnt  leges quas  ipfi  feruanu 


INSTITVTIO*  4$t 

H<ec uero  ratio  e>%cur tam  diligenter  uult  nos  caue 
re  Paulus-,  ne  decipiamur  per  traditiones  kominumy  Cobfi. * 
&!Uam,quamuocat  li^hcS^trK^x^  ideft,uo- 
lunurium  cultum,  &pr#ter  uerbum  Dei  ab  homi- 
mbus  excogitatum.Sic  eft  profetto.Stultefcere,  & 
no$r\ramnobisipfis1& ommum  bominum  fapienti- 
am  oportet:  quo  foluillu  fapere  permittamus.Quam 
uiam  minime  tenent,qui  confitlis  hominum  arbitrio 
obferuatiuncuhs,  illi  feapprobaremeditantur.Qua- 
liter  ty  ahquotantea  fecuhs,  &  noflra  memonaft- 
£lu  ei}:  yfit  hodie  quoa^  in  v}s  loas,in  cjuibus  crea 
turae  pJuns  e/} ,  quam  creatons  imperium .  Vbi  reh- 
gio  (fi  tamen  rehgio  uocan  ea  meretur)  plunbus  mi 
gis'q;  infulfis  fuperslitionibus  cofyurca  a  eh ,  quam 
ulla unqua  pagamtas.  Quid emm  voffet parere ho- 
mmu  fenfus,  quam  carnaha  fatu^(feomnia,&  qua 
fuos  autores  uere  referanti  Porro  istud  pefiimum  ac 
cedit :  cjuod  ubi  tahbus  uanis  fgmeniis  defniri  reh- 
gio  femel  ccepta  eft,  peruerfitate dlam  perpetuo  fe- 
quitur  &  altera  execrabihs  malediclio,  quam  Phari 
fceis  ChriRus  exprobrabat :  Vf  imtumfitt prcece-  JMMb.ij 
ptum  Dei,  propter  hominum  traditwnes.  No/o  lam 
contra  prcefentes  noftros  nomothetas  uerbis  meis 
pugnare,Vicerintfane\fihacCbriftiaccufationem 

mfe 


^6%        CHRIST*     RELIGIONIS 

infenon  competere  excufarepoterunt.Sedquom® 
do  excufaretkum  immenfo  apudeos  fceleratiusfity 
auricularem  confefiionem ,  uertenteanno ,  prater- 
miftffe-,  quam  nequifiimam  uitam  in  folidum  annum 
produxiffeHinguam  dieueneris  infeciffe  modico  car 
nisgu&u,  cjuam  totum  corpus  diebus  omnibusfcor 
tationibusfcedaffe?  manum  die  fefto  admouiffe  ko- 
neflo  operi,  cjuam  pefiimis  facinonbus  afiidue  exer 
cere  membra  emnia?  facnpcum  legitimo  uno  conu- 
ho  copulari^uam  illigan  mille  adulterijs  *uotiuam 
peregnnationem  nonperfoluere ,  ftim  inpromifiis 
omnib.fidefalleretin  prodigiofos-,  nec  minus  fuper- 
uacuos  ac  inutiles  teploru  luxus  no  aliquidprofudif- 
fe\\  defuiffe  urgentiffimis  pauperti  necefiitatibus? 
idolum  fine  bonore  pratervjffe  ,  <[uam  hominum 
omne  genus  contumeliofe  tra&affe  t  non  demur- 
muraffe  certis  horis  longa  fine  fenfu  uerba ,  quam 
ueram orationem animo nunquam  cocepiffef  Quii 
e&i  irritum  facere  propter  fuas.  traditiones  Dei 
praceptum :  nifi  boc  ehl  Cum  obferuatwne  man~ 
datorum  Deifrigide  tantum  &  defun&orie  com- 
mendantes,  fuoru  axattam  obedientiamnihilo  mi 
nusftudiofe  ty  anxie  urgent^uamfi  totam  pietatis 
uim  infecontinemt  t  Cum  diuintfkgistranfgref- 

fionem 


INSTITVTIO,  463 

fionem  leuibus  fatisfaclionum  mul&is  ulcifcentes  > 
unius  fui  decreti  uel  minimam  offenfionem  mU 
la  leuiore  pcena  pleclunt ,  cjuam  carcere ,  incen- 
dio ,  aut  gladio .  \n  Dei  contemptores  non  ita  afye- 
ri  <&  inexorabiles ,  fuos  contemptores  implacabili 
edio  ad  extremum  perfequuntur .  hc  eos  omnes 
ficinftituunt ,  cp.orum  fimphcitatem  captiuam  te- 
nent :  ut  gquiore  animo  uniuerfam  Dei  legem  fub- 
uerfam  uifuri  fint-,  quam  apiculum  in  praecepns 
(  ut  uocant)  E  cclefice  uiolatum.   Primum.grauiter 
in  eo  delmcjuitur  ,  cjuod  ob  res  leuiculasy  &(  fi 
Dei  iudicio  ftaretur  )hberas ,  alter  alterum  con- 
temnit ,  mdicat ,  abvjcit .  Nunc  uero ,  cjuafi  id  pa- 
rum  mah  effet ,  pluris  appenduntur  frmola  illa  hu- 
ius  mundi  elementa  ( ut  Paulus  Galatis  fcnbens  G4"**^* 
nuncupat )  quam  ccelefiia  Dei  oracula .  Er  qm  pro 
pe  inadulteno  abfoluitur^  iudicatur  in  cibo ,  Cui 
fcortum  fermittitur,  interdicitur  uxor .  Hoc  fali- 
cet  prceuancairice  illa  ebedientia  profiatur :  qutc 
tantum  aDeo auertitur ,  cjuantumad  homines  in-  h\atih.i$ 
clinat .  GurigiturfemuoluitChriftus  onera  illa 
importabiha, fi<e alligant  fcnhce  & phanfeii  lmo\  ^ttb  16 
cht  ahbiidem  Chrifius  caueri  uoluit  i  fermento 
fharifcorum  ?  fermentum  (  merpreie  Matthao 

bungeliftjL 


4*4    CHRIST*  RELIGIONIS 

Euangelifta)appellans ,  quicquidpropritf  do£lrin<e 
uerbi  Dei  puntati  admifcerent.Quid  apertius  uolu- 
mus ,  quim  cjuod  tota  n  eorum  doibrinam  iubemur 
fugere  &  cauerel  Vnde  nobis  certifiimumfit ,  necfe 
dtero  locOj  Dominumfuorum  confcientias  uoluif- 
feproprvjs  phanfeorum  traditwnihus  uexan.Et  uer 
ba  ipfa(fi  non  cotorqueanturjnihil  tale  fonant.cjui- 
bus  DominuSy  acerbein  pharifeorum  mores  inuehi 
inftituens-ffimpliater  auditores  ante  fuos  erudiebat: 
ut  quancjuam  nihd  uiderent  in  eorum  uita ,  quod  fe- 

2uerentur,non  tamen  eafxcere  definerent,  fict  uer 
o  docebant:  cum  in  cathedra  Mofeh ,  hoc  eR ,  ad 
enarrandam  legem  federent.  Quando  uero  impe 
Yitiplctricfadum  humanis  traditionibus,&impie  h- 
ganfidelium  confcientias,  &fruflra  Deum  cohau 
diuntyeadem  htura  leges  omnes  inducunt-,  quibus  ec 
clefict  ordo  conftituitur:  illorum  quofy  errori  com- 
modum  hic  occurrenduejl ,  Yalli  hic  fane  perquam 
lubricum  eil :  quia  non  primafiatim  facie  apparet, 
quantum  inter  illas  &  has  interfit.  Sed  nos  ita  dilu* 
cide  rem  totapaucis  expedwmus^ne  cm  imponatfi- 
mditudo.Hoc  primum  habeamus .  fi  in  omni  homi- 
num  focietate  neceffariam  effe  pohtiam  ahquam  ui- 
iemus^ucs  ad  alendam  communem  pacem^ac  reti- 

nendm 


INSTITVTIO*  465 

nendam  concordiam  ualeatifi  in  rcbus  agendis  ali- 
quem  ritu7  <[ui  ad  publicapertineat  honettatem-,at<fc 
adeo  humanitateipfamiid  in  ecclefjs  prtffertim  ofc- 
feruandu  effe ,  quce  cu  bene  coftituta  reru  omnium 
copofitione  optimefuftinentur^tum  uerofine  cocor 
dia nulUfunt prorfus.  Quaobre.fi ecclefia incolu 
mitati  optimeprofyecluuolumus-,  diligeter  omnino 
curandu  cft,  ut(quod  Paulus  iubet)  deceter  omnia7 
grfecundum  ordinemfiant .  Af  cum  in  hominum 
monbus  tanta  infit  diuerfuasjanta  in  animis  uarie- 
tas-,  tanta  in  iudicijs  ingenijscj;  pugna ,  neque  polith 
ullafatis  firma  efi ,  nificertis  legibus  coflituta :  nec 
fine  ftata  cpadamforma,  feruan  ritus  quifyiam  po- 
jfcft  Huc  ergo  quce  conducunt  leges ,  tantum  abeft 
ut danemus.ut  hi$  ablatis, diffoluifuis  neruis  eccle- 
fus ,  totasq;  deformari  ac  difipari ,  contendamus. 
Neq-enim  aher  habenpotefi  quodPaulus  exigit, 
ut  deceter  omma  Z?  ex  ordmefiantinifi  additis  ofc- 
fermiioriibus,  ceu  uincuhs  quwufdam,  ordo  ipfe  & 
decorum  confiftat .  Id  tamen  femper  caute  in  iftis 
obferuationibus  excipiendum  e  fi,  ne  aut  ad  filutem 
credantur  neceffarice,  ut  confcientias  rehgione  ofc- 
fhingant:  aut  ad  Dei  cultum  conferantur ,  ut  in  illis 
reponatur  pietas  f  Quceuna  ratio  inter  impias  illas 

G  confti- 


4.66       CHRIST*    RELIGIONIS 

conftitutiones  diftinguity  quibus  ueram  obfcurari 

religionemy&  confcwntiasfubuertiy  dittum  eft:& 

legitimas  ecclefi<e  ordinationes ,  quibus  ex  his  alte- 

rum  femper  effe  propofiiu,  nuper  monuimus.autut 

ad  decorum  duntaxat  periineant,  qub  infideliu  cce- 

tu  peragantur  omnia-,  quo  decet  ordinetaut  ut  ipfam 

hominum comunitatem-,  uelut qucedamhumamtatis 

uincula^retineant.  Atqui  ubifemel  publica  honefttt 

tis  caufa.pofita  lex  intelligitur.iam  fublata  eftfuper 

ftiiio.in  quaincidunt,  qui humanis inueiis Dei cuU 

tum  meimntur .  Kurfum  ubi  ad  comunem  duntaxat 

hominum  ufumfyeEtare  cognofcitur^euerfa  ehfaU 

fa  illa  obligationis  %r  necepitatis  opinio:  quceingen 

tem  terrorem  cofcientijs  invjciebaty  cum  putarentur 

traditionesadfalutem  neceffarice .  fiquide  hicnihil 

quceriturjriifi  ut  comuni  officio  alatur  inter  nos  cha 

i.  Cor.  ii  ritas.  Prioris generis  exemplafunt  apud  Paulum^nc 

er'4  mulieresinecclefia  doceant ,  ut  uelatce  procedant: 

Etinperpetuo  uitceufufyettaripoffunt.  utflexisge 

nubus-,  nudocfc  capite  publice  oremusine  nuda  homi 

num  cadauera  in  foueam  proijciantur :  ne  Domini 

facrameta  prophane  &fordide  adminiflrentur :  O* 

ducealia  eodem  pertinent.  Qmd!  an  in  mulieris  car 

bafofitarehgio  efl ,  utnudo  capite  egredifit  nefasl 

anft- 


INSTITVTIO*  467 

*nfan£lum  deeiusfdenho  decretum,  cjuodmolari 
fine  fummofcelerenon  pofiitlan  diquodingem 
flexioney  aut  tegendo  cadauere  myHenu\quod  prce 
ieririfine  piaculo  non  pofiitiMimme.  Namfitakfc 
ftinatione  opusfu  mulieri  in  mando  proximo^ucc 
uelare  caput  nonfinat.mbil  dekmjHtt ,  fi  aperto  ca- 
pite  accurrat.  &  e$>  ubi  loqiri  non  mmus  opportu- 
num  ilhfitj  c^uam  ahbi  tacere.  Sianiem  quofy  oraref 
qui  morbo  impeditus  curuaregenua  nequit-,  nihil  ue 
tat.  Denify  fatius  e#,  mature  humare  mortuu^uam 
ubi  hnteum  deeft->  expeiiaredum  mhumatus  putrc- 
fcat.Sed  eft.  mhdominus  in  iftis  rebus.,  quod  agendH 
aut  cauendum  mos  regioms,  wfittuta,  ipfa  demcfc  hn 
fnanitas.et  mGdef\i#  regula  dittet.  Vbijiimpruden 
iia  &obhuione  cjuid  erratumfuent.nidlu  admifjum 
crimen  eflifin  contemptu.improbandaeil  cotuma- 
m.  Qupdjiquis  obflrepau  typhisfaptre  hic  uelit 
quam  oponet^uiderit  ipfe^ua  morofuatem  fuam  ra 
tione  Domino  approbet.Nobis  tamen  iftud  Pauhfa 
tisfacere  debet:  nos  contendendi  morem  non  habe- 
re,«f<£  ecclefias  Dei.  \n  altero  genere  funt  horcepii 
blicis  precatiombus,  concwnibus  ty  baptifmi:  prce- 
fcripttft  m  ipfis  concionibus^auies^acfilentiwn^o- 
cadeftinata?  bymnornm  concentus,  dies  fufcipien- 
G     1  diiDQ 


4^3  CHRIST*  RELIGIONIS 
ia  Domini  ccencedeftinati,  excommuriicationum 
difciplina&  ft <m  alia  funt.Dies  ipfi  qui  fint^et  ho 
r*y  <{uce  locorum  ftruclura ,  qui  quo  die  canantur 
ffalmiyriihilintereft,Verum  et  certos  dies,  grftatas 
ejfehoraSfConuenit,  tylocum  recipiendis  omnibus 
idoneum:fi  quaferuandapacisratio  habetur.Nam 
quantarum  nxarumfemen ,  futurafit  earum  rerum 
confufiofij  prout  cuiquehbitum fity  mutareliceat, 
quce  ad  comunemftatu  pertinent^uandonunc^uam 
futurum  e #,  ut  omnibus  idem  placeatifi  res  uelut  in 
medio  pofitce,  fingulorum  arbitno  reliclcefuermu 
Summa  ergo  ddigentia  incumbendu  ejt,  ne  quis 
irrepat  error^ui  purum  hunc  ufum  uel  inficiat ,  uel 
obfcuret.Qupd  quide obtmebitur.fi  qu<tcunc{;  erut 
nbferuationesj  manifeftam  utditatem  prae  feferant: 
fiparcifiimce  admittantur.potifiimu  uero:fi  accedet 
fidelis  paftons  dotlrina^ute  prauis  opinionibus  uit 
frrfcludat.  Htfcautem  cognitiofaaet,  utfuacuic^ 
no^lrumin  his  rebus  omnibus  hbertas  conftet :  & 
quandam  mhilominus  fuce  quifq;  hbertati  necefita- 
teultro  imponat,  quatenus  aut  dlud.cjuod  diximus, 
•*>  7F?l:7ro^  aut  charitatis  ratio  exigct.  Demde7ut 
&in  earum  obferuatione0nullafuperftitioney  uerfe 
mur  ipfi.nec  morofe  nimium  ipfam  ab  ahjs  requira- 

mus, 


INSTITVTIOv  4>*9 

mus:ne  votiorem  Dei  cukum^ceremoniarum  multi- 
tudine  aftimemus  :ne  ecclefiaecclefia  ob  externa 
difciplinauarietateeotemnat.  Poftremo,  utnullam 
hic  vervelualegem  nobis  ftatuentes-,  totum  obferu4 
tionti  ufum  <2rpnem,ad  ecclefae  cedificationerefe- 
ramus:cjua  voftuhnte^non  modo  mutari  aliduidfed 
quictfd  ante  in  ufu  nobis  obferuationufueriu  inuer- 
tijiulh  offenfwneferamus.Roc  enimferre  interdu 
temvorii  ratione,  ut  ritus  <juofdayno  imviosaho<jui, 
nec  mdecoros ,  vro  rei  ovvortumtate  abrogari  con 
uemat ,  vrafenh  exverimento  efl  haec  cetas .  Nam9 
cjucc  fuveriorum  temvoru  cacitasfuit ,  <*?  ignoran- 
P.ajacorruvta  opinione,  tamcj-  vertinaciftudio  an- 
tehac  in  ceremonvjs  hceferunt  eccleftce ,  ut  uix  fatis 
revurgan  a  vrodigiofis  illis  fuverilinonibhs  <jueant> 
cjuin  multce  ceremonice  tollatur^nec  abs  reolimfor- 
te  Mitutce-,  gr  nulh  verfe  impietate  aut  uitio  nota 
biles.  cjuibus  defendendis  obftmate  infifiere,  nocett 
tiftimumfueritftudium.  Si  cjuis  enim  ivfas  verfe  cert 
feri  uelit,  iam  cofefti  fumus ,  nihil  habere  mali.Atfi 
fms  circumftantijs  aftimentiir ,  avvare  bit  tantum  e 
ceremonariu  abufu  hominu  animis  errore  injedif- 
fe ,  ut  nofacile  emendari  vofiit-,nifi  fubduStis  e  con- 
fge&Kftfe&aculis  7  cjuce  nommfubmde  errandi  ma 

G    j         terutm 


470      CHRIST*    RELIGIONIS 

tenam  fuggerunt .  Sicfbiritus  fancli  teRimonio  lati 
Rcg.  18  datus  eft  fyychks,  qttoi  fcrpcntem  ceneum  excidc 
rityqui  vuffu  Donum  a  Mofefuerat  ereclus:  et  quem 
in  diuin  beneficp,  iLvyyMcrvvoy  feruari  malum  non 
crat.nifi  popuh  idoioktn^  jeruire  ccepiffet.Verum, 
cum  rationem  corrwemce  impietatis  aham  optimus 
rex  non  haberct  >  no  mmore  caufa  confregit^  quam 
i  Mofe  ereStus  fuerat .  Sunt  enim  curanda  peruerfa 
hominu  iudiaa,non  fecus  ac  cegri collapfic^ftoma- 
chn  quibus  cihi  cociione  paulum  difficiles  adimun- 
tur,  qui  fanis  innoxtjfuturi  erant.  Porro,  cum  du 
flex  m  homine  regimen  fupcrius  ftatuerimus^  dc 
dtero  ilhy  quod  in  anima,  feu  interion  homine  refi- 
iet,  tternamcfcMtarefyiat,  fatisiamulta  uerbafe- 
cerimuside  altero  etia ',  quod  adMituenda ciuiiem 
duntaxat  externam^  morum  iuftitiapertmet,non- 
tiihil  ut  dilferamuSylocus  hic  appetit.  ?rincipioy  an~ 
tequam  in  rem  ipfam  ingredimur ,  tenenda  illa  eft  di 
ftin&io  ante  a  nobis  pofita,  ne  ( quodmultis  uulgo 
tccidit)  harfimul  duo  imprudenterpermifceamus, 
qu<£  diuerfam  prorfus  ratione  habent .  llh  enim  cum 
in  Euangeho  promitti  libertatem  audiunt ,  quce  nul- 
lum  inter  homines  regem,  nullumcy  magiflru  agno- 
fcatfcd  m  ChriM,  umm  mtueatur.  nuliu  hbertatis 

fucC 


INSTITVTIO*  471 

fucefruSlum  capere  fe  poffe  putatycjuamdiu  alicuiam 
fuprafe  eminere  poteRatem  uident .  Itacfe  nihil  fore 
faluum  exifiimant ,  nifi  totus  in  noua  faciem  orbis 
reformetur.ubi  nec iuaiciafwt,  nec  leges.nec  magi 
ftratuSy  &fi  quidfimile  e#  cjuo d  officere  fuce  liber 
tati  opiriatur.  At  uero^ui  inter  corpus  &  animamy 
inter  prcefeniem  hac  fluxamq;  uitay  eyfuturaillam 
eeternamfydifcernere  nouerit:  nefydiffiale  intelli- 
getfyirituale  Chrihi  regnum,&  ciuilem  ordinatio 
nern ,  res  effe plurimufepofitas .  Cum  ergo  ludaica 
illafit  uanitas-,  ChriHi  regmmfub elemeniishuius 
mundi  qucerere  ac  includeretnos  magis-,cjuod  perfyi 
cue  fcnptura  docetfyiritualem  effefruftu  cogitan- 
tesyqui  ex  Chrifti  beneficio  colligitur^  totam  hanc 
libertate,  cjuce  in  ipfo  nobis  gmittitur  atcy  offertur, 
memmerimus  intrafuos  fnes  cotinere.Nacjuidefty 
g,  iffe  ide  Apoftolus-,  g  iubet  utfiemus,  necfubijcia  Galdtt 
mur  iugo fermtutis:ahbi  folicitos  effe feruos  deftaiu  Gal 5 
fuo  uetatlmfi  qafyirituahs  hbertas  cu  politica  ferui-  u  Cor.  7 
tute  optimefrare  potefcln  cjue  eiia  fenfum  accipien 
dcefut  ifice  eius  fentetice:ln  regno  dei  rio  efl  ludceusy 
tiec^  Grcecusy  no  mafculusy  autfcemina,  non  feruus 
aut  liber.iteiNo  efi  ludceus,  nec  Grcecusyprceputiuy  Coloff.  \ 
circucifio}  barbarusy  fcytha?feruus>  libery  fed  omnia 
G   4.         inomni- 


47*     CHRIST,  RELIGIONIS 

inomnibus  Chriftus.  Qmbus  fignificat.nihilrefer 

re^uafis  apud  homines  conditione,  cuiusgentis  le 

gib.uiuas:  quSdo  in  rebus  iftis  minimefitu  efl  Chri 

fli  regnum.      Nf  £  tamen  eo  ifta  dislin&io  perti- 

net^uo  totapolitice  rationem^rem  effe  pollutarepu 

temus,ad  homines  C  hnRianos  nihil  pertinente.Sic 

Cotojf.  i  qUi£m  phanatici  nonulli  iaftant.Poftquam  mortui 

fumus  per  Chriftuelementis  huius  mundi,&tranf- 

lati  in  regnuDeiyfedemus  inter  ccelefles:  indignum 

hoc  nohs  effe,ac  infra  nofaam  excellentiamlonge 

JpofitUijpphanis  iftis  ac  impuris  curis  occupari,  <{u<z 

circaalienakChrifliano  homine  negocia  uerfan- 

tur.  Quprfumiinquiut,  legesfineiudicys&tribu- 

nalibuslQmd  autecum  iuiicv\s  ipfis^homini  Chri- 

fiiano^bno  fioccidere  no  licety  quo  nobis  leges  et  iu 

dicialVerum^  ut  diftinRum  ifludregiminis  genus,i 

fjpirituah  illo  &  interno  Chrifti  regno ,  nuper  mo- 

nuimusiita  nec  quicquapugnare.fcienduefl.  Nam 

illud  quidem ,  initia  cceleftis  regni  cjucedam  iam  nuc 

fuper  terram ,  in  nobis  inchoat :  &  in  hac  mortali 

euanidafy  uitay  immortalem  &  incorrupiibilem  be* 

titudinem  quodamodo  aufpicatur.  hthuic  deftina- 

tum  eftrfuamdiu  inter  homines  agemus ,  uitam  no- 

fbram  ad  homimm  focietatem  componere  ?  *d  ciui- 

Um 


INSTITVTICU  47$ 

lcm  iuftitiam  mores  nofirosformare ,  nos  inter  nos 
conciliare  ,  communem  pacem  ac  tranqudhtatem 
alere  ac  tueri.Quce  omnia  fuperuacua  ejfefateor^fi 
(rcefentem uitam  extinguitregnuDei/qualenunc 
intra  nos  efl.Sin  ita  eft  uoluntas  Domini,nos7  dum 
aiueram  patriam  adfpramus„peregrinanfuper  ter 
ram:eius  ucro  peregnnationis  ufus>talibu$  fubftdqs 
indiget:  qui  ipfa  ab  homine  tollunt,fuam  illi  enpiunt 
humamtatem .  Nam  quod  tantam  in  ecclefia  Dei 
ferfeciionem  debere  effe  caufantur ,  cui  fuapro  /e- 
ge  moderatio  fatis  fit:  eamftolideipfiimaginantwry 
qu&  in  hominum  comunitate  repenri  nuncfua  pof* 
fit.Cum  enim  tantafit  improborum  infolentia,  ne- 
quitia  tam  contumax ,  <\uce  multa  legum  feueritate 
coerceri  uix  pofitiquidfacluros  expe&emusyfi  pet 
tere  fuce  improbitatiuideant  impunitamlicentiam* 
qui  ne  malefaciantynefy  uifatis  coguntur.  Sed  depo 
litice  ufi  erit  alius  opportunior  dicendi  locus.  Nunc 
iftud  tantu  intelligi  uolumus:de  ea  exterminanda  co 
gitare^immanem  effebarbariem.cuius  ufusnon  mi~ 
nor  inter  homines^uam  panis  ^aquayfolis  &  aerist 
dignitas  cjuidem  multo  etia  prceftantior.  Non  enm 
(quce  illorum  omnium  comoditaseft  )  hucfyeclat 
diitaxat}utfiirenthomines,  edant,  bibant,foucan~ 

G   5  tut 


474     CHRIST*    RELIGIONIS 

tur(<m0<{Hm  h<ec  certe  omnia  compleftitur?  dum 
efficnutjimuluiuant.jnon  tamenyinquam^  hucfye 
iUt  folum:fed  ne  idololatria,  ne  in  Dei  nomenjacri 
legity  ne  dduerfus  eius  ueritatem  bUfyhemi<e,ali<e'<i; 
religionis  offenfiones  publicce  emergant,ac  in  popu 
lufyarganturmepublica  cjuies  perturbetur^utfuum 
cuicfc  faluufit  &  incolumc,  ut  innoxia  interfe  com- 
mercia  homines dgitent .  denify  ui  inter  Chnftia- 
tios  publica  religionis  facies  exiRat,  inter  homines 
conftet  humamtas.Nec  quenquam  moueaty<juod  re 
Be  conftituend<e  religionis  curam,  ad  homimm  po 
litiam  nunc  referoyquam  extra  hominum  arbitnum 
fofuiffe  fupra  uideor.Sicjuidemhilo  hic  magis  <juim 
anted,  legesdereligioedc  Deicultu  homimbus  fuo 
(trbitrioferre  permiito  S  cum  politica  ordindtionem 
probo^uxinboc  incubit^ne  uerdreligio^u<eDei 
lege  continetur,pdlim,pubhcis<^  fdcriiegijs^mpune 
uioletur  ac  confyurcetur.  Verum  ipfd  ordmis  perfyi 
cuitate  adiuti  leftores ,  melius ,  quid  detoto  genere 
(oliticceadminiftrationisfentiendumfit ,  affecjuen- 
turifi  eius  partes  feorfum  pertraciemus.  Sunt  autem 
tresiMagiftratus  >  <j«i  prafes  eft  legum  dc  cuftos:Le 
gesftcundu  (juas  ipfeimperet :  Populus,fd  legibus 
regamyt  magijlratui  pareat.Videamus  ergo  primu 

deipft 


INSTITVTIO.  475 

ie  ipfa  magiflratus  funSiionc ,  mmlegitima  fit  ac 
Deo  probata  uocatio^uale  ojficiu,  quata  poteftas* 
-deindey  quibus  inftituenda  fit  legibus  Chriftian* 
folitia .  tum  poRre  mo,  c^uis  legum  ufus  ad  populum 
redeat,  <jk#  magihratui  obedientia  debeatur.  M* 
giftratuumfunSiionem  no  modofibi  probari-,accc* 
ftamfy  cffejeftatus  eft  Dominusifed  hononficen- 
tifiimis  infuper  clogijs  eius  dignitate profecutus,  mi* 
rifce  nobis  commendauitMt  pauca  commemorem: 
Qupd  iv\  nuncupantur,  quicunfy  magiftratum  ge- 
runt,  ne  in  ea  appellatione  leue  ineffe  momentu  cjuis 
putet.  quafignficantur ,  mandatum  a  Deo  haberey 
diuina  autontate  prctditi:  ac  omnino  Dei  perfonam 
fuRinere,cuius  uices  quodamodo  agut.No  meu  hoc 
eji  cauilluifed  Chrifti  interpretatio.fi fcnptura, in-  loan.io 
quity  eos  uocauitDeos-,  adc^uos  uerbuDejfacium 
eft .  Quid  hoc  cfty  nifi  demandatum  illis  efje  i  Deo 
negociuyUt  illi  infuo  munere  feruiat*fy(quod  mdici 
bus  fuis  dicebant  Mofes  fy  lofaphau  quos  perfingu  Dcut.t 
lasciuitateslehudacoftituebant)  iudiciumexerce-  i.Farah 
<tnt,non  pro  homineyfcdpro  DeotEodem  pertmet, 
£  fapientia  Dei  per  os  Solomonis  affirmat  yfuutfje  Vrouer.  i 
opus^  reges  regnant^  confilianj  decernut  iufta: 
quod  principes  pnndpatum  gerunt ,  &  mimifici 

omncs 


47*     CHRIST*    RELIGIONIS 

omnes  iudices  terr*.  Perinde  enim  ifludualet,acfi 
di8um  efjety  non  humana  peruerfitatefen ,  ut  pe- 
nes  reges&prafeclos  alios  fitin  tems  rerumo- 
mnium  arbitnum,  fed  diuina  prouidentiacyfanttd 
ordinationeicuific  uifum  efl  res  hominum  modera- 

Rom» u  riQupd & Paulus aperte docet ,  dum pr<efe£tura$ 
mterDei  dona  enumeraty  qua-,fecundum  gratice 
diuerfitatem  uarie  diftributa>  d  feruis  Chrifti  in 
tedifcationem  ecclefice  conferri  debeantMulto  ue-r 
ro  clariuSy  ubi  iuftam  ea  de  re  diftutationem  mfti- 

Rom,  15  tuit.  Nam  &  potehatem.Dei  ordmationem  effe  trd 
dit:  necpoteftates  effe  ullas ,  nifia  Deo  ordinatas. 
Ipfos  aute  pnncipes ,  minifiros  effe  Dei ,  bene  agen 
tibus  in  laudemy  malis  ad  ira  ultores .  Uuc  accedunt 
tyfan£toru  uirorum  exempla :  quorum  ahj  regnis, 
utDauidy  lofiaSy  Efechias:  alvjfatrapijSj  utlojephy 
&  Danieh  alvj  cwilibus  prcefeiiuris  in  libero  popu* 
hjUt  Mo/es,  lofuahy&ludices->fun£lifunt.  quo- 
rumfun£tionesfibi  probatas  effe,  Dommus  decld- 
rauit ,  Quare nulli  lam dubium effe debet,  cjuin a- 
uilis  poteftaSyUocatio  fanon  modo  coram  Deofan 
£ia  &  legitima:  fedfacerrima  etiam,  <&  in  tota  mor 
tdlium  uitd  longe  omnium  honeflifiima.Quje  cogi- 
Utio  mdgiftratus  ipfos  dfidue  exercere  dtbet.qudtt 

doingen- 


INSTITVTIO*  477 

ioingentem  illis ftimulum  addere^uo  ad  offiaum 
exatentur :  &  fingularem  confokiionem  adferre 
foteft,  qua  munerisfui  difficultates  (quce  multce  cer 
te &grauesfunt )leniant.  Quantum  enim integri- 
tatis,  vrudentice,  manfuetudims,continentice,inno^ 
centiceftudiumfibtjvfis  imperare  debent^ui  diuirne 
iuftiticeminiRros  fe  conftitutos  effe  norunt^Qm 
ftducia  lriufmtatem  m  tnbunalfuum  admittent7quod 
Dei  uiuentis  tbronum  efte  audiunt  l Qua audacia 
iniuftam  fententiam  pronunciabunt  eo  ore,  c[tiod 
Aiuince' umtatis  defignatum  effe  organum  inielli- 
guntfQm confcientia  in imvu decretafubfcnbent 
eammu^uam  adprcefcribendaDeiafia  fauntor- 
iinatam^infumma^.fifeDeiuicarios  effe  memine- 
rint,  omnicura-,  fedulitate^induftriainuigiientovor- 
tct^ui  hominibus  quandam  diuincepromdentice,  cu 
ftodice,  bonnatis,  beneuolentice,  luftitice,  imaginem 
infe  reprcefentent.  Acverpetuoilludfibifubijciant 
maiedia  omnes ,  qui  opus  Dei  faciuntin  dolo.  Itacfe  \CYC  4$ 
cum  fuos ludices ad  offtciu  cohortariuellentMofes  Deut.i 
& lofaphaUnihil  habueruru  efficacius, cjuo  illorum  Vara.19 
ammos  afftcere  t ,  quim  quod  prius  retulimus.  Videte 
cpidagatis.  non  enim  pro  homine  exercetis  iudici- 
umftd  vro  Deoiquippe  cjui  iuxta  uos  eft  in  caufa  iu 

dicij. 


4^78        CHRIST*     RELIGIONIS 

dtcij.NucigtturfttpauorDominifuperuos.Videte, 
£r agiteicjuontam  non eR ulla peruerfitas apudDo 
P/i/,8*  mimm  ^e"  nofcum .  et  alio  loco  dtcitur.Deumfte 
iijje  infynagoga  deorum,&  in  medio  deorum  iudt- 
cem  agere.quo  ad  officiu  animctur ,  dum  docentury 
Deife  legatos  effe.cut  adminiftratce  fuincia  ratio- 
nemftnt  redditurt.  Er  merito  apud  eos  plurtmu  hcec 
admonitio  ualere  debct.  Nafi  qd  deltn<]utut>noho~ 
minib.modofuntiniurii.cjuos  fcelerate  uexattfed 
in  Deu  quocfc  ipfum  cotumelioji ',  cuius  facrofanttt 
iudtcia  polluunt.Kurfum  habent  ty  undefe  prxcla- 
re  confolentur^dum  fecum  reputanunon  in  propha- 
nis^necaferuoDetaltenis  occupationibus  uerfarty 
fed  fanRifiimo  munere .  quippe  qui  Dei  legattone 
fungantur.  Qm  uero  non  mouentur  tot  fcrtptur* 
teliimonijs-,  quo  minus  facrum  hoc  minifierium  m- 
fe  Etari  auftnt-,  quaft  rem  a  rehgione  &  pietate  Chri 
fiiana  abhorrentem :  quid  aliud  quim  Deum  tpfum 
fuggdlant?  cuius  tgnomtnia-,  cum  mintfierij  fut  pro~ 
bro  noneffe  contuncia  non  poteft.  Ac  prorfus  non 
magiftratus  reprobat,  fed  Deu  abijciunt^nefuperfe 
regnet.fi  enim  iftud  ueredepopulolfraelaDomi- 
t.Rfg.8  no  dictuefty  quodSamuelts  tmperiu  detrattaffent: 
<jut  minus  uere  hodie  de  his  dicetur,  qui  in  pr^feiiu 
ras  omnes  i,  Deo  inftitutas  debacchan  fibi  permtt- 


INSTITVTIO*  479 

t«t?  At  cu  difcipulis  di£iu  eft  i  Dominoy  Reges  gen  jmc.  1* 

iium  dominari  illis^nter  iffos  uero  non  ita  effe:  ubi 
qui  primusfit ,  fieri  minimu  oporteat.  hac  uoce  m^ 
terdiftm  eft  ChriHianis  ommhus,ne  regnaaut 
prcefeciuras  capeffmt.  O  dextros  interpretes.  Inter 
difcipulos  orta  erat  contentio,  quis  ahu  prcecelieret. 
hanc  uanam  ambitionem  ut  compefceret  Dominusy 
eorum  mimfteriu  nonefferegnis  fimile  docuit ,  in 
cfous  inter  cceteros  unus  emmet.Quce  collatio,  quid 
qucefo  ad  ignomiriiaregice  digriitatis  facit*  imo  cjuid 
omnino  euincit^nifi  regiu  munus,apoftolicu  rio  effe 
mini&eriul  Prceterea,mter  ipfos  magiftratus  tamet 
fi  uaricefuntform^nullu  tame  difcrimehac  in\par- 
te  e#,grc  jp  Dei  ordinationib.  fufapiedce  a  nobis  0- 
mnesfint.Naet  omnesfimul  copleclitur  ?aulusy  cu  Rom.t 3 
*it,no  effe  poteftate  nifi  a  Deo.  ty  cjuce  ommu  mini 
me  amdebat^eximio  prce  alijs  teftunoriio  comedatet 
eft.nepe,umus  poteftas:cpce  qa  publicaommu  ferui 
tutefecufert?  excepio  uno  1J/0,  cuius  libidim  omnia 
Jubvjcit  heroiCis  et  excelletiorib.ingenqs  minus  olim  '** 

tpjpbari  potmt .  At fcriptura,quo  imcisiftis  mdicijs 
occurratj  diuince  fapietice  Jpuidetia  ejfe  nominatwt 
affirmat^  reges  regnat :  er  peculianter  regehono- 
ranprceapit.  Et  f&ne  ualde  otiofum  efl ,  gs  potifii- 
musfit  politiceftatus  Jpriuatishommib.  diftutari 


490       CHRIST*    RELIGIONIS 

quibus  de  conftituenda  re  alicjua  publica  deliberare 
non  licet:  tum  etia  fimpliciter  id  definiri  nifitemere 
non  potefly  cum  pr&cipua  huius  difyutationis  ratio 
in  arcunftanfys  pofitafit.  ^rfiipfbs  etiam  slatus  ci 
tra  circunftantias  interfe  compares>nonfacdefit  di 
fcernerey  quis  utditate  prcepoderet:  adeo  cequis  con- 
ditionibus  contendunt .  Prochuis  eft  a  regno  in  ty- 
rannidemlapfus.  fednon  multo dfficilior, ah optu 
matum  poteftate  in  paucorumfaclionem.Multo  «e- 
rofacillimusj  a  populari  dominatione  in  feditionem. 
Quodfi  non  in unam  duntaxat  ciuitate  oculos  defi 
gas^  fed  uniuerfum  fimul  orbe  circunfbicias  ac  con- 
templeris,uelafye£tum  in  longiorafaltem  regionum 
fyacia  dijfundasxomperies  profe&o ,  diuina  proui- 
dentia  illud  non  ahs  re  comparatum ,  ut  diuerfis 
polittjs  regiones  uarkzadmimftraretur.  Nam  quem 
admodum  non->nifi  inaqualitemperatura^  elmenta 
interfecohxrenf.ita  hgfua  quadam  inaquahtate 
optime  cotinetur.Qjanquam  haeceixam  omnia  fru 
iira  hisdicuntury  quihus  Domini  uoluntas  fatisfaci 
et.Namfiilli  uifum  efyreges  regnis  prceficere,  libe- 
ris  ciuitatibus  fenatus  autdecunones:  quofcunq-  /o- 
cis  prtffecerity  in  quibus  degimus ,  noftrum  eft ,  ijs 
nos  morigeros  ac  ohedientes  pneflare.Um  officium 

magi- 


INSTITVTIO*  4$t 

magifkatuum  quale  ucrbo  Dei  defcribatur ,  ac  qui- 
bus  in  rebus  fitum,  obiter  hoc  loco  indicandum  eft. 
Regibusdenunciatleremias,  utfaciantiudicium  et  Irrc»** 
iuftitiam,  hberent  ui  oppreffum  de  manu  calumnia*- 
tora,  peregrinum  &uiduam  &pupillumnecon- 
ftiftentinefyiniuriamfacidnt-,  &fanguinem  inno- 
centem  ne  effundant.Mofes  uero  principibus,  quos  Deut,  t 
in  uicesfuasfuffecerat->edicit:audiant  caufamfratru 
fuorum^  mdicent  inter  uirum,  <&fratrem  eius-,  & 
peregrinu.necf>fdcies  agnofcant  in  iudiciojam  pdr- 
uum  auam  magnum  audiant,necfe  timeantab  uilo  ui 
rotquia iudicu Dei eft.llla autcomitto,  Ne multipli-  Deut.iy 
centfibi  ceftos  reges^ne  adauaritiaadijciatammu, 
ne  ekueniurfiiperfratresfuos,  ut  in  meditdndd  lege 
Dommifint  aftidm  cunihs  diebus  uitce  fuce :  ne  iu-  DeutA  6 
dice?  cuiuis  declinent  in  alteram  partem,  ne  munera 
accipiant .  &  quae  pafiim  in  fcripturis  fvmlia  /?g«n» 
tur.     Qupmam,  in  exponendo  hic  magifiratuum 
offtcio,  non  tam  maoifbratus  ipfos  inflituere  confi- 
lium  efiyCjuim  alios  docerc ,  quidjint  mamftratus> 
£?  quem  infihem  a  Deo  pofiti.  \hdcmus  eroo  publi 
cce  innoccti^modefiice^honeftatis^ac  tranquilhta- 
tis  proteftores ftatui  ac  umdices ,  cjutbus  (ludiu  unu 
fit,comuni  omniumfaluti  ac  paci  profptcereXd  uero 

H  cum 


481       CHRIST,    RELIGIONIS 

cum  prceftxre  riopofiint ,  nifi  uvros  honos  ab  impro 
boruminiurijsprobibeant,  oppref?is  adfint  ope  ac 

Kom.  1 3  prcefidio :poteftate  armati  funt,  <jua  palam  maleficos 
ac  faanorofbs  (  quorum  nequitia  perturbatur  ac 
exagitatur  publica  quie$)feuere  coerceat,  Sicjuidem 
idprorfus  experimur^  quoddicebatSolom  prcemio 
&  pcena  res  omnes  publicas  confifierejjs  fublatisy 
totam  chutatum  difaplmam  collabiac  difipari  Fri 
get  enim  in  multorum  ammis  cequi  iuflufe  cura?  nifl 
uirtuti  paratusfit  fuus  bonos :  nec  continen  fcelera- 
torum  bommum  libido ,  mfi  feuentate  ac  pcenarum 
ammaduerfione,  potefl .  ktc^  bce  duce  partes  com- 

Tere.iz  prehenfe  funt  a  propheta,  dum  reges  alios^;  prcefe- 
£tos  lubetficere  mdicium  <&  luflitiam.  luRitia  cjui- 
dem  efl ,  innocentes  in  fdemfufciperey  complecliy 
iueri)  uindicarejiberare.ludicium  autemjimpiorunt 

,naUh.y  audacice obfiflere, uim comprimere, dehfta punire* 

Sxod.  20       Verum  ardua  bic,  ut  mdetury  &>  difficihs  nafci- 

Dent.j  tur  quceftio.Si  lege  Dei  occidere  Cbnftiarii  omnes 

le/4,11.65  uetantur->& propheta de  mote  fantlo  Dei,  hoc  efly 

ecclefiityuaticinatury  quodnonaffligentinea,  ne<£ 

nocebunttquomodo  magiftratibu$,&  pijs  fimul  et 

fanguinarijs  effe  liceatfAtfi  mtelligamus7magiflr4 

tum  in  exercendis fupplicijs  «0  afe  agere  qwcquay 


INSTITVTIO,  485 

fe d  ipfifiima  Dei  ludicia  exttfm ,  nihil  hocfcrupulo 
impediemur.  Occidere  lex  Domini  frohibet .  at  ne 
inwumtafint  homicidia>gladium  in  manum  fuis  mi- 
niftris  datDommus-,  quem  in  homicidas  omnesexe 
rant.  Affligere  &  nocere^  piorum  no  etl.  atqui  hoc 
no  nocere  e  /},  nec  affligercpwum  afflicliones^Do 
tnini  mandato ,  ulcifci.  Vtmam  i&ud  femper  animis 
noftns  ohuerftretur ,  nihil  hic  hommis  temeritatef 
fed  Dei  mhentis  autontate  omniafren:<iua  praeun- 
teya  recta  uia  nunquam  aherratur .  nififorte  diuinx 
iuftitice  inieCtum  eftfrenum^ne  defceleribus  pcenas 
fumat.Quodfi  dh  legem  dicerefas  non  eh^cur  eius 
minihris  calumniam  intendamusiNonfruftraigla- 
dium  gerunt,  inquit  Paulus ,  nam  D ei  miniftrijunt>  Kom.  1 3 
dd  iram^ultores  male  agentibus .  Itac^fi  mhil  Domi ' 
wfuaobedientia  fore  accejftius  noruntPnncipe$> 
tJm-  pr^efecliun  hoc  mimfteriu  incumbant,fifuam 
Deo  pietatem,  iufHtiam,  integntatem^  approbareftu 
dent.Hocfcilicet  affeSxu  agebaturMofes^cum  fe  de 
flinatum  populifui  liberatorem,  Dommi  uirtute  ca- 
onofcensy  Aegyptio  manus  intulit.Demde.cum  c#  £xod.  1 
■  fis  uno  die  trwus  hommum  milibuSyin  populi  facnle 
giumuindxcamt.Dauidquofycum  fubuitefuxtff-  Excf.ja 
nem  Solomoni  j?I/oprtfcepit,  de  occidendo  loab 
H     a  &$e~ 


4^4     CHRIST*    RELIGIONIS 

Cir  Semei .  Qupmodo  lene  illud  et  placidu  Mofe  htt 
genium  m  tanta truculentia exardet,  utfratrum  fuo 
rum  fanguine  afyerfus  ac  madidus,  per  caftra  decur 
rat ad nouas ftragesp.Quomodo Dauid,  tanta in o- 
mni  uita  manfuetudine  mr^cruentum  dlud  tefiamen 

5»  Reg.i»  tum  mter  nlumos jlpiritus  nuncupat,neftiius  fuus  c4 
tiitiem  loab  &  Semei  in  pace  adfepulchru  deducatf 
Veru  uterc^  manus  fuasyquas  parcendo  in^uinaffety 
Jicfceuiendo  fanSiifrcauiV.dum  ultionemfibi  a  Dea 
comijfam  execjuutus  eft.Abominatio  eft  apudreges 

Vroue.  1 6  incjuit  Solomo.facere  iniquitate:  quoniam  iniuftitut 

20  foliumfrmatur.  rurfum:Rex7quifedetinfolioiudi- 

'BoL  clj ,  fyargit  oculos  in  omne  malum .  item:Dif?ipat 

impios  rex  fapiens -,  &  conuertit  eos  fuperrotam. 

2*  item:Auferfcoriam  ab  argeto.et  egredietur uas  con 

flatorr.aufer  impium  a  confyettu  regis,& ftatuetur 

in  iuRitia  folium  cius.  Nunc  fi  uera  eorum  eli  lufii- 

titt,  ftricio  Qladiofontes  et  impios  perfecjui,  gladium 

■  recondant,  &puras  a  fangume  manus  contineanU 

ium  perditi  homines  nefane  per  ccedes  interim  & 

ftrages  graffanturfumma  fefe  impietate  obftrmget. 

tantumabeft,  utbonitans&iuftitice  laudeminde 

referant.Yaceffat  modo  abfciffa  feuaq;  afyentasyet 

tribunal  il\ud7  fiod  reorufcopulus  inre  nominetur, 

Ncw 


INSTITVTIO*  485 

Ncw  eriim  is  fumy  cjui  aut  importuncefceuiticefauea: 
aut  cequum  mdicium  pronunaan  pofje  cenfeam,m- 
fiftmper  afidente  optima  illa  regum  confihana,  & 
certifsima  {ut  S  olomo  affirmat)  regq  tkrom  coferud  ?rouer. zo 
trice,  Clementiaxjuam  pnmaefje  pnnapu  dotem7 
uere  a  quodam  ohm  ditlum  eft.  \truncfc  tamen  md- 
giftratui  uidendum ,  ne,  aut  nimiafeuentate  uulne- 
retmagis.cjuam  medeatur:  aut  fuperftihofa  clemen- 
tice  djfe&atione,  in  crudehfimam  incidat  humamta 
temJlmollidiffolutacj;  mdulgentia,  cum  multcrum 
fermtie  diffiuat.Efl  emm  &  iftud  non  abs  re  cjuon 
dam  fubNeruceimpeno  iaclatum:Maium  quidem 
effejub  prinape  uiuerefub  ({uo  nibil  liceaufed  mul 
to  peius,fub  cjuo  liceant  omnia.     Quando  uero  re 
gibus populisq;i ad exercendahuiujmodi  publicam 
UindiStam,  arma  capere  interdu  neceffe  efi:  ex  hac 
rationefimulcefiimare  hcetjegitima  effe^uce  fic  fn 
fapiuntur,bella.Nam  fi  iradita  dlis  efi  poteflas^uct 
ditioms  fuce  quietem  tueantur,  qua  mcjuietorum  ho 
minumfeditiofos  motus  comprimant^ua  ui  oppref- 
fis  opitulentur ,  <jua  in  malefaa  animaduertant:  att 
maiore  opportunitate  proferre  eam  pcfsint^ctuam  ad 
compefcendum  eiusfurorem^a  cjuo  %j  priuatum  fin 
guiorum  oaum^  tycomunis  ommum  tranquiiiitas 
H     3         penur- 


486     CHRIST,  RELIGIONIS 

perturbaturtyifeditiofe  tumultuatur:i  quo  uiolen- 
tae  oppref?iones,&  indigna  maleficia  perpetranturt 
filegum cuRodes effexpfos ,  £r affertores couemtt 
ommum  conatus  panter  euertant  oportet,  quorum 
fcclere ,  legu  difciplina  corrumphur .  Imofuure  eos 
latrones  pleccut,  quorum  iniurig  in  paucos  tantum 
progreffe  fuennuantotam  latrocinys  regionem  im 
puneaffligiuaPiaritijfment?  Siquidenihd  intereft, 
rex  nefiu  an  infima  de  plebe ,  qui  in  ahenam  regio- 
tiem}in  cjuam  turis  nihil  habet^  irruit-,  eamcfa  homli* 
ter  uexat  «  omnes  ceque  pro  latrombus  habedi  funtz 
^fpunieniu  Werum  magiftratuum  omniumfuerity 
fummopere  htc  cauerc,  ne  cupiditatibus  fuis  uel  tan 
tillum  obfequantur  ♦  qmnmagis-,  fiue  expetendce 
funt  pcen^non  pr<tcipiti  iracund\aferantur,no  ra- 
piantur  odio^non  implacabih  auftentate  ardeant^mi 
ferentur  etiam  comunem  in  eo  naturam  (  ut  Augu 
fiinus  loquitur:  )in  auo  puniut  propriu  dehfiumji- 
ue  arma  in  fooflem,  hoc  efi  armatum  Utronem  indu 
endafunty  non  exfacilioccafwne  captenuimo  nec 
oblatam  accipiant,  mfi  fumma  neceftitate  adaBi 
Narrfi  multo  plus  nobis  prxftanau  e#,  quam  exe- 
gerrt  etbnicus  i//e,  <jw/  bellu  uideri  uolmt  pacem  qucc 
fitami  ommaprius  certe  tentandafunt-,  quam  armis 

decer- 


INSTITVTICU  487 

decerne  ndum.  In  utrocfc  demum  genere  5  nullo  friux 
to  affeEiu  patianturfe  corrifhfed  vubhco  duntaxal 
fenfu  ducantur.Mioc\ui ,  poteftatefua  vefiime  abu- 
tuntur.qua  non  in  [uum  lihs  comodum,  jed  aliorum 
bomim  ac  miniRmum  data  e/}.  Ex  eodem  pnetereal 
helligeradi  vure  pendet  &  prcefidioru,  &fcederumy 
&  ciuihum  aliaru  mumtionu  ratio.  Prcefidia  autem 
uoco,  qu<t  ad  tuendos  regionis  fnes^er  auitates  di 
fbonuntur :  Tcedera ,  cjux  u  jimtimis  princivibus  irt 
banc  legem  fenuntur ,  ut  fi  quid  turbarum  in  agris 
fuis  incident,mutuafibi  opemferat,&uires  in  com 
mune  conferat,  dd  ovvrimedos  humani  genens  com 
munes  ho8es:Ciuiles  munitiones,  quaru  in  arte  mi- 
litari  ufus  eft.  Libet  iftud  quoq>  vofiremo  adijce- 
re,  tributa  &  ueEiigalia,  legitimos  effe  vrincivum  re 
ditus :  cjuosadfuRinenda  quidempotifiimuvublicai 
munerisfm  onera  conferant.  cjuibus  tamen  utifimi- 
liter  vofiint,adfylendore  fuum  domefticu:  <jui  cum 
imverv\,<juodgerunt,  dignitate  cjuodamodo  coniun 
£ius  eft.  (^aliterDau'idem££echiah,lofiahjleho) 
faphahjaliosfyfanclos  reges:lofevh  etiSy&Dmek 
uidemus  fro  verfonce,  cjuamfuftinebant>modo ,  in 
offenfa  vietatefiiffe  ex  publico  fumvtuofos.  &  am 
fhfiimuagrifyaciu  regjbus  attributujegimus  avud  , 

H     *  Ir£f 


488       CHRIST*    RELIGIONIS 
'Ztch.ult.  le^echielem:  fic  tamenyut  uicifim  meminerint prin 
cipes  ipfi  yfifcosfuos  nontam  priuatas  effe  arcasy  g 
Row,  15  totius  popuh <sraria(f\c  enim  Paulus  teftatur: )  qu<e 
prodigere  aut  dilapidareyfine  manxfeha  iniuriay  non 
pofiint.  Vel  potius,  ipfum  pene  effe  populifangu'mey 
cui  non  parcerey  dirifimafit  inhumamtasfuas  aute 
indiclionesy  &  oblationesyahaq.  tributoru  gmerax 
non  nifi  publicce  necefitatis  fubfidia  ejfe/eputent: 
quibus  miferam  plebem  abffy  caufafatigare,  tyran- 
nicafit  rapacitas .  Hcec  prmcipibus  ad  profufwnem 
£r  luxuriofosfumptus  nonfaciunt  animos  (ut  certe 
facem  eorum  cup  iditatibusy  \plus  iuRofponte  accen 
fisjubijcere  opus  no  eft :  )fed  cum  plurimu  referaty 
ipfosypuracoram  Deo  confcientiayaudere  quicquid 
nudenty  ne  impia  confidentia  in  Dei  conte  mptu  ue- 
niantydocendifunty  quantumftbiliceat.  Neq>h<fc 
dotlrina  priuatis  hominib.  fuperuacua  eftme  quof 
uis principu  fumptusy  tametfiuulgare ciuilem'^ mo- 
dum  excedunty  temere  ac  procaciter  fuggillarefibi 
permittant.    ?roxim<£  funt  magifiratui  in  politvjs 
leges,  ualidifimirerum  publicarum  nerukueltyw- 
modoaCicerone  uocaturjanim^fineqmbuscon 
fiftere  nequit  magxhratus:  epemadmodum  nec  ipft 
rurfumfine  magiftratu.  Fromde  nihil  dici  uerius  po 

terat, 


INSTITVTIO,  489 

ferif,  cjuhn  mutum  effe  magiflratum^  legem:  m*gi~ 
firatumJcgem  effeuiuam.  Quodautem  di£iurume 
recepiy  quibusiegibus  conftitucndafitChriftian<t 
folma:  no  eft  cur  longade  oftimo  legumgenere  di- 
ffutatione  quis  exfe£ietyqu<e  et  immenfa  foret>nec 
frcefentis  effet  argumenti « Paucis  tantu^quafi  in 
tranfcurfu,notaboy  quibuslegibusfie  coraDeouti 
poj?/r,  e  t  inter  homines  rite  adminiftrariQuod  etia 
ipfum  frorfus  filentio  tranfmififfem^nfi  mteiligerey 
fenculofe  hic  a  multis  aberran .  Sunt  enim  qui  rc- 
£ie  compofitam  effe  rempublicam  negent,  quceyne- 
gleftis  Mofe  politicis-,  comumbusgentiuleqibusre- 
gnur.Quce  ftntentia  g  fericulofajit  &  turbulentt, 
uidcrintaty.  mihifalf&m  effe  &  ftolida -,  demoftraf- 
fe  fatis  crit.  E#  autem  obferuanda  uulgata  illa  farti- 
tiOyCUce  uniuerfam  Dei  lege,  fer  Mofen  adminiHrd 
tamjinmores-,  ceremonias>iudicia7  diftribtot.ac  di- 
fticiendcefingulcefartes:  uthabeamus ,  quidexfy 
nd  nos  fertineat^quid  minus .  Nec  interim  quefiam 
moretur  hicfcrufulus ,  quod  ad  mores  etiam  iudicia 
tyccrcmonice  fertinent*  Veteresenim^  qui  fani» 
tionem  hanc  tradiderunt ,  tametfiduas  iftas  fofte- 
nores.  fartes  non  ignorabant  arca  mores  uerfari: 
quia  tamenfaluis  moribus  mutari  &  abrogari  fote 

H     5  rant, 


490      CHRISf*     R.ELIGI0NIS 

rant ,  morales  non  dixerunt  ♦  primam  illam  partem 
feculiariter  apppellarut  eo  nomine,  citra  quam  non 
conhet  uera  morum  fan£lita$.  Lex  itacfc  mora- 
bs(ut  inde  primum  incipiamus )  cum  duobus  capiti- 
bus  cotineatur^uoru  alteru,pura  Deufide  &  pieta 
te  colere,  alterumfyncera  homines  dileclione  com- 
fle&i  flmpliciter mhet i  uera  eh  ceternafyiu&iticc 
regula^gentiumomnium  actemporum  hominibus 
fr<efcnptay  cjui  ad  Dei  uoluntatem  uitam  fuam  com- 
fonere  uolenLSiquidem  hcec  aterna  efl  &  immuta 
bilis  eius  uoluntas ,  ut  a  nobis  ipfe  quidem  omnibus 
colatunnos  uero  mutuo  inter  nos  diligamus.  Cere- 
G*t$*4  monialisjudceorum  piedagogiafuitiqua  populi illius 
quandam  uelut  pueritiam  exercere  Domino  uifum 
e#,  donecuemret  tempus  illudplenitudinisycjuo  fa- 
fientiamfuam  terris  ad  plenum  manifeflaret>ac  ueri 
tate  exhberet  earu  reru-,  cjuce  tumfiguris  adumbra- 
hantur.htdicialiSipolitice  loco  illis  data^certas  ctdui- 
tatis  &  luftiticeformulas  tradebat^uibus  innocen- 
ter  &  cjuiete  interfe  agerent.htc^  ut  illa  ceremonia 
rum  exercitatio  ad  pietatis  quidem  doRnnaproprie 
fertinebat(utpote  quce  ludceoru  ecclefiam  retinebat 
inDei  cultu  ac  rehgione)  ab  ipfa  tamepietate  diftm 
gw  poitrat  i  ita  hcec  ludiciorumforma  ( <juan$  non 

alii 


INSTITVTIO*  49I 

«Jio  fye&abat ,  \  fi  optimc  fcruari  poffet  ea  ipft 
cbantas,  <tu*  ceterna  Dfi  legepr<£cipitur)ab  ipfo  u 
tnen  ddetiionis  prcecepto  diftin&u  quiddahabebaU 
Quemadmodum  ergojalua  et  incolumi  pietate,ab- 
rogari  potuerunt  ceremonicc :  ita  &  iudiciawjs  his 
coRitutionihusfuhlatiSy  perpetuacharitatis  officia, 
&  prceccpta manere poffunt.  Qupdfi ueru eft>  /i- 
hertas  certe  fingulis  gentihus  reh£la  eh  condendiy 
quasfibiconducereprouidennt,  leges:  quatamen 
ad  pcrpetuam  ilkm  charitatis  regulam  exigantur>ut 
formacjuidem  uarient^utionemhaheant  candem* 
Nam  barharas  illas  &feras  leges  (  qualesfuerunt) 
qucefures  honore  profequebantur,  <{uce  promifcuos 
coituspermittebant ,  alicc  &  multo  tufozdiores-,  tum 
abfurdio  res )  pro  legibus  habendas  minime  cenfeo* 
quandoquide  ahhorrent  ab  omni,  noiuftitiamode, 
fed  humamtate  eiu^  manfuetudine.  Idquod  dixi 
(lanumfiet ,  fiin  legibus  omnibus  duo  hccc  (  ut  Je- 
cet)  intueamuri  Legis  conRitutionem ,  tycequita- 
tem^cuius  ratione  conftitutio  ipfa  nititur.  Aequitas^ 
quia  naturalis  e#,  non  nifiunaGmnium  effepo- 
tefl .  ideo  &  legibus  omnibus ,  pro  negoclj  gene- 
re,  eadcm  propofita  ejfc  debet.  Conftitutwnes, 
quia  circunftantias  ainexas  habent,  a  cjuibuspro 

partc 


492.       CHRIST*    RELIGIONIS 

fartependeant :  modo  in  eundem  cecjuitatis  fcopum 
omnes  pariter  intendant,  diuerfaseffenibdobesl. 
Um  cum  Dei  legem ,  cjuam  moralem  uocamus.con- 
slat  non  aliud  efje,  cjuam  naturahslegisteflimo- 
nium^&eius  confaenticty  cjutfhominum  ammis 
i  Deo  infculpta  e& :  tota  huius  -,  de  cjua  nunc  lo- 
cjmmur ,  cecjuitatis  ratio  in  ipfa  perfcnpta  eft.  Pro- 
inde  fola  cjuocjue  ipfa  legum  omnium  &  fcopusy 
fyregula,&  terminus  Jzr,  oportet .  hd  eam  re~ 
gulam  cjucecuncj;  formatce  erunt  leges ,  cjuce  in  eum 
fcopum  diretlce ,  cjuce  eo  termino  hmitatce :  non  efi 
cur  a  nobis  improbetur ,  utcuncj-  uel  a  lege  ludaicay 
uel  interfe  ipfie  alias  differant .  Lex  Deifuran  pro- 
bibet .  cjucefurtis  conftituta  fuerit  pcenainpolma 

%xod*  if  \udceorum ,  uidere  efl  in  Exodo .  kliarum  gentium 
Uetufliflimce  leges  furtum  duplo  pumebant .  cjucc 
pofteafecutcefunt ,  difcreuerunt  inter  mamfeftum^ 
ty  nec  mamfeftum  .  hlice  ad  exiliuprogrefjce  funty 
alice  adflagrum,  alicedemcj;  adcapitis  fuppliaum. 
Yalfum  tefiimomum  talioms  pcena  mter  ludceos  p/f-» 

Drttf.ip  tlebaturi  alibi  graui  tantum  ignomima,  alibifu* 
(bendio ,  alibi  cruce  .  Homiciaium  omnes  pariter 
leges  fanguine  ulafcuntur ,  diuerfis  tamen  mortis 
venenbmAn  adulteros  alibifeuenom?alibi  leuiores 
*  eM* 


INSTITVTIO*  493 

ediftcefunt  pcence.Videmus  tamen ,  ut  eiufmodi  di- 
uerfitatcmeundem  omnesfinemtendat.Nam,  uno 
fimulore,  pcenam  pronuntiant  inea^cjuce  cetern* 
Dei  lege  damnatafunt ,  facmora:  nempe  homicidia7 
furta^aduherid?  fdfk  tefiimonia.  fed  in  pcence  modo 
non  couemunt.  Neq;  uero  id  neceffe  efynecy  etiam 
expedit.Eftregio ,  qucemfi  horrendis  exemplisitt 
homicidas  fceuiat-,  ccedibus  Ratim  &  \atroanv\s  per 
denda  fit.tjl  feculu^uod  pcenaru  acerbitate  augeri 
(oftulet.  Eftgens  in  uitiu  quoddapropcfior ,  nifid- 
cernmecopejcatur.  Quam  malignus  fueritis^acpti 
bhco  bono  inuidus ,  cjui  tah  diuerfitate  offendatury 
adretmendamlegis  Deiobjeruationem  accommo* 
uimflmtdl  Nam  quod  laclatur  d  cjuibusda,fieri  con~ 
tumeham  legi  Delper  Mofen  latce ,  cuabrogata  dU 
nouce  ahce  itti  prceferuntur ,  uanifsimum  efi  .neque 
emm  aut  alice  illi  prcefertttur,  dum  magis  probantur7 
nonfimphci  collatione :  fedtemporum,  locugentiSy 
conditione.Autiilaabrogatur,  qucenobislatanun- 
qudmfuit :  fiquidem  non  eam  Dominus  per  manum 
Mofe tradididit^quce in geies  omnes  promulgaretur: 
fedcum  ludaicam  gcntem,  infidem,  patrocmw,  ch- 
entelafuam  fufcepijfet.ilh  etia  pecuhariter  legislator 
ejje  uolHit.acyfiodfapientis  legisUtom  eratyfmgu- 

Urem 


494     CHRTST,    RELIGIONIS 

laremquandam  eius  rationem  in  ferendisillislegt^ 
hus  habuit.  Superefl  nuc,  iftud  ut  uideamus-,  quod 
foRremo  loco  propofitum  erat:  quis  legum>  iudicio 
orum^  magftratuu  ufusadcomunem  ChriftUno* 
rum  focietatem  redeaf.quantu  magitiratibus  a  priut 
tis  homiriib.  deferendufit:  cjudt  Gbedietiadebeatur. 
flunmis  mdetur  fuperuacaneu  effe  munus  magihra- 
tus  inter  Chnftianos>  quod  fcikcet  implorare  pic 
nonpofimt.  utpotequibusuindicare,  iniudiciupo- 
ftukrejitigare  uetitum  fit .  ht  cum  Paulus  contra 
Row.  ij  dare  tefteturyminiftru  Dei  nobis  effe  in  bonum:  ex 
eo  inteihgimuSyDomini  uolutatem  effc,ut  eius  mam 
dc  prcefidtjs  >  aduerfusflagitioforu  hominum  impro 
bitatem  &  iniurias  defenfi ,  quietam  acfecurauitam 
dgamus . Qupdfi  frurira in  prcefidiu  nobisaDo- 
trnno  datus  eft>mfi  tali  nobis  beneficio  uti  licettfatis 
dpparetyimpioran  quoq;  &  appellari  non  impie  pof- 
fe.  Hicuero  mihi  cum  duplici  hominugencreagen- 
dum  e$,  funt  enim  permulti  cjui  tanta  htigandi  rahie 
teftudt, utquietem nunqhabeat  apudfefe, nift cum 
.  atys  pugnent .  Lites  uero  ipfas ,  £r  capitali  odiorum 
acerbitate,<&infana  uindicandi  nocendifycupidita 
te  exe^uuntur^implacabili  pcrtinacia  perfequun- 
tur-,  adfui  ufyue  aduerfarlj  ruina.lnterim7  ne  quid  rii- 

f%  iurc 


INSTITVTIO,  495 

fiiurc  agcre  exiftimentur>iudiciorufr<ttextuyt4lem 
peruerfitatem  defcndunt .  Atfi  cumfratre,  iudicio 
agere  fermiffum  eftj  noprotmus  odiffeipfumlicet: 
nonfunofo  nocendi  Rudio  in  illumferri>  non  perti- 
naciter  infequi  Sic  ergo  tales  habeanti  legitima  effe 
iudicia,fi  cjuis  re&e  utatur ,  Rettu  autem  effeufumy 
tuma£lori,agendv  tudefendedi,  reo:  fihic  quidem 
poRulatus  ad  condiciu  diem  fe  fiftit,  &  qua  poteft 
exceptione  caufam  defendit^atra  acerbitatcfed  hoc 
tantu  affe£lu,ut  quodfuum  cft,  iure  tueatur.  ille  ue- 
ro  indigne,  fiue  in  capitejwe  infortunis  oppreffus> 
in  magiftratusfidcmfeconferat ,  querimomam  ex- 
ponat^uod  cec\uu  eh  ac  bonum  poftulet ,  fed  omni 
froculnocendi  uindicandi  ue  libidineiproculafycri 
tate  &  odio,frocul  contentionis  ardore.quin  fotius 
faratus  fuo  cedere,  fy  c^uiduis  ferfetiy  quam  wvmi- 
co  in  aduerfarium  animoferri .  Contra ,  ubi  animi 
maleuolentia  fuffufi  y  corrufti  inuidiay  iracundia 
inceft,  ulnonefyirantestautfic  denify  ardore  certa- 
minisinflammatiy  utde  chantatealic[mdremittanty 
tota  etiam  iuftiftimcecaufeacliono  impiaeffenon 
poteft.Namhoc  coRitutum  effeaxioma  Chnftia- 
nis  ommbus  couenit.nunquam,  quantuuis  cequam: 
Utem  iufte  traSiari  k  <juouis  poffe  >  rufi  pari  aduerfa- 

rium 


49*        CHRIST\    RELIGIONIS 
rium  ddeftione  beneuoletiaq?  profequatur:  acfiiam 
*micey±  cotrouertitur  negociu,  tranfa&uac  copo- 
fltu  efjet.lnieceritforte  ali^sjalemoderationeadeo 
uunquam  in  iudicium  afferrijUt  inftarfit  prodigijfit 
tura,fi  qua  repertafuent.fateor  fane\  ut  funt  horum 
temporu  mores->  rarum  extare  probi  htigatoris  exem 
flum:  fedres  tamen  ipfa ,  nullius  mali  accefiione  in~ 
quinata,  bona  effe  & pura  no  defimt.Cceter% cum 
fanttum  effe  Dei  don%  audimus  auxilium  magiftrct 
tusteo  diligentius  cauedu  eft.ne  noftro  uitio  pollua- 
tur.  Qui  uero  iudicianas  omnes  difceptatioes  prceci 
fe  damnantiintelligant  fe  fanSiaDei  ordinatione  fi- 
mulrepudiare:&donu-,ex  eorumgenere>  quce  mun 
iis  mundaeffepofiint ,  nififortepautu  fiagitij  infi- 
mulareuolent,  qui  &  accufatoru  calumas ,  eorum 
quoque  uafritie&  malitia  exponendo ,  afe  depulit: 
&romanceciuitati$  prcerogatiuafibi  in  ludicijs  afi 
feruit:  &ab  im<[uo  prcefidc ,  ad  Ccefaris  tribunal, 
cuopusfuity  prouocauit.Nec  obeft,  <\uod  Chrifti- 
Afio.iz  m^s  omnib.  interdifta  eft  uindicice  cupiditas ,  quam 
ri^.i^  &no$aChriftianis  fubfellijs  longiftme abigimus. 
E>eut.  5  z  Nam,  fiue  ciuiliter  cotenditur ,  no  retta  incedit  uia9 
l&attb.j  nifiqui  innoxia  ftmplicitate ,  rem  fuam  uidici ,  tan- 
Rom.u  cjuampublicotutori-,commendat:n\hilminus?  quam 

mutu* 


INSTITVTIO*  497 

mutuam  mali  uicem ,  cjui  eh  uindi£l<t  affettus,  re- 
pendere  cogitans.  fiue  capitahsaut  grauior  ahcjuai 
intenditur  aftio ,  eum  accufatorem  requirimus ,  qui 
mllo  ulcifcendi  ceftu  correptus,  nulla  pnuatce  miu- 
nce  offenfxone  taclus ,  inforum  accedattfed  in  ani- 
mo  duntaxathabenSyfernitiofi  hominisconatusim 
pedire,nereip.noceant.  Qupdfi  uindicem  animum 
toliisynihilin  mandatum  illud  delin^uitur-,  <jmo  ultio 
Chnftianis  interdicitur .  Af,  nonfolum  uindiEtam  Roro.  u 
appetere  uetantur-,  fed  manum  cjuocu  Domini  iuben 
tur  expeftare,  quife  opprefis  et  affiiclis  adfuturum 
ultorem  pollicetur.  lllam  aute  Domini  ultionem  an- 
teuertunty  quiopemautfibi-,  autalijsferriamagi- 
firatu  poftulant.  Minimeiduero.  ficjuidem  magi- 
ftratusuindi&aMon  hominis^fed  Dei  effe,cogitan- 
da  eft :  cjuam  per  hominis  minifterium  nobis  ( ut  ait 
Paulus)  largitur.  Nihilo  eiiam  magis  cum  ChrisTi  Rcw.  13 
uerbispugnamusiquibus  refifteremalo  prohibettet  Mattb.  s 
dexteram  maxdlam  obuertere  prcecipit  ei ,  qm  ala- 
pam  infimhram  impegeritt  permittere^  ei  pallium, 
duitumcamauferat.  Vultquidem  illic  fuorti  animos 
a  retahandi  cupidine  tantopere  abhorrere ,  ut  citius 
duplicaninfeiniuriam  laturifint,  quam  adrepen- 
iendam  ammos  adietturi ,  a  cjua  patientia  nec  ipfi 

I  eos 


49S      CHRIST*    RELIC?I0NIS 

tos  abducimus ,  Vere  f  rtiw  ChriftianoS)  effe  opor- 
iet  hominum  gems  ad  contumeliaS  iniurias^  feren 
das  natum:peftimorum  hominum  nequitieejmpoftu 
m,  ludibrJjs^expofitum .  ne<yid  modo :  fed  eorum 
omniunt  malorum  tolerantes  effe  oportet-,  hoc  efl, 
fic  totis  animis  compofitos,  ut  fufcepta  una  afflittio 
ne,  ad  aherafe  comparent.  mhdfibi  in  totam  uitam 
prominetes^uamperpetu<£crucistolerantivn.  I«- 
1  :  teimtyiiSyquifibimiurijfuntybenLfaciau&ma- ' 
Rom  u  ledicentibus  bene  precentur,  &,  quteunicaeft  fua 
Uicioria,  bono  malum  uincere  cotendant .  Sic  affe- 
t~li,  no  eju<eret  oculum  pro  oculo,  dentem  pro  dente 
(qualiter  fuos  difcipulos  inftituebat  pharifei7ad  ex- 
petendaultione:)fed'quomodo  a  Chrifto  erudiun- 
tur)<&  corpusfuu  muti!ari,&malitiofefuafibi  eri- 
pificferct.ut  eas  iniurias,  fimulac  irrogatcefibifue 
nntjremijfurifint^ac  ultro  condonaturi.Neq-  iftcec 
tamen  animorum  cequitas  &  moderatio  impediety 
cjuin  intcora  in  fuos  inimicos  amicitia ,  magiftratus 
ope, adrerum  fuarum conferuahonem utaniur:  aut 
fubhci  bomftudiofontem  ac  pePtdentem  hominem 
adpcenaposlulenty  quem  emendariynifimorte^non 
poffe  nouerint .  Quod  autem  obiettari  foiet,  htes  a 
i.Cor.6  Vaulo inuniuerfum  effe  damnatas  >id<{UQ<fcfalfum 

eft. 


INSTITVTIO,  499 

eft.  Intelligi  ex  eius  uerbisfacile  pote^immodicum 
fuiffehtigandifuroremin  Connthiorum  ecclefia: 
ufcfc  eo,  ut  Chrifti  Euangelium ,  ey  totamfuam  reli 
gionem ,  impiorum  caudlis  ac  makdicenti<?  expone 
rent.ld  pnmu  reprehendit  in  ilhs  Paulus, quodEuan 
gelium  apudinfdeleSjdtffenfionumfuaruyn  mtempe 
rie  traducerent.  Deinde  &  hoc  ipfiim,  quod  eum  in 
modum  interfe  difiderent ,  fratres  cum  fratnbus. 
Tam  enim  procul  aferenda  iniuria  alieni  erant ,  ut 
ahj  aliorum  fortunis  auide  mhiarent ,  ultro  \aceffe- 
rent,&  damnum*inferret.ln  illam  ergo  litigandi  in- 
faniam  inuehitur^nonfimpliciter  in  quafuis  contro* 
uerfias.  At  omnino  delicium  effe  pronunciat,  quod 
non  potius  damnum  acciperent  rerum  fuarum^uod 
pro  his  conferuadis  ad  cotentiones  ufife  laborarent, 
Id  fane  Chriftianis  agendum  e  #7  ut  de  fuo  iure  dece 
derefempermalintj  quam  inforumprogredi :  unde 
uix  exirepofiinu  nificommotiore  animo,&injra- 
tris  odium  accenfo  .  Verum  ubi  quis  citra  chant-atis 
difyendiumsem  fuamfepoffetueri  uideriucuius  ia- 
fturagrauifibidifyendiofuturafiti  idfifaaat?  ni~ 
hil  in  ijlam  Paulifementiam  delin^uitDemo^uod 
initio  docuimus)optimum  cui^confiiium  dabit  cha 
ritasfine  qua  ytgcun^fufcipiimtur,  &  uftra  cjuani. 

I    z  fi* 


£0  0        CHRIST\    RELIGIONIS 

quce  progrediuntur ,  difceptationes  iniuflas  effefy 
impias,  extracontrouerfiamponimus.      Subdito- 
rum  ergajuos  magiflratus  officium  primum  efl ,  de 
eorum  funciione  c^am  honorificentifiime  fentire: 
quam  fcihcet ,  uelut  delegataaueo  iurifdicluonem> 
agnofcant:eos'(fcobidfuff>icereac  reuereriy  utDei 
mimfiros ac legatos .  Quofdam emm reperias ,  qui 
fuis  fe  magifiratibus  ualde  obfequentes  prcebeantj 
acnolmtquidemnoeffey  quibus  obfequantur:  quod 
bono  publicoita  expedire  norut.de  ipfis  tamen  ma- 
gifiratibus  nofecus  exifiimenu  ac  malis  quibufdam 
i.Vet.  i  neceffarijs.  Verumplus  quiddama  nobis  requirit 
ouer.14  Petrus?  cumregem  honorari:&Solomo,cuDeum 
&regemtimen  prcecipit.  llleemmfub  honorandi 
uerbo^  fynceram  ac  candidam  exifiimationem  com 
fleSiitur:  hicregemcum  Deo  coniungens ,  fan£l<e 
cuiufde  uenerationis  ac  dignitatis  plenum  effe  oftett 
dit.Efi&illudprtfclarumapud  Paulum  ehgiumy 
ut  obediamus  nonfolum  propter  iram ,  fed  projpter  . 
confcientiam.  Qup intelhgit, no terrore modo prin  . 
cipum  ac  pmfeclorum  adducifiibditos  debere^ut  in 
eorum  fubieclione  contineantur  ( qualiterfuccum- 
bere  hofti  armatofolenty  aui  uindictamforeprom- 
ptam  uident ,  fi  refiiterint :  )  uerum  quia  Deo  ipfi 

redduntur 


INSTITVTIO*  50I 

redduntur  obfequid ,  qu*  iftis  praftantur :  quando 
eorumpotejhs  i  Deo  eft,  Exeo&alterum  deinde 
fequitur ,  ut  propenfis  in  eorum  obferudtionem  drii- 
mis>  fuam  illis  obedicntiam  approbetifiue  edi£iis  pd- 
rendum ,  fiue  tnbuta  foluenda,  fiuefubeunda  publi 
ca  munera  atq>  onera^ux  ad  communem  defenfio- 
nemfye£lent,fiue  qua  alia  luffa  capeffenda.  Omnis 
anima,in^uit?aulus,  poteftdiibusfublimiorib.fub-  ibidem 
ditafit .  qui  eriim  potehdti  refiftit,  Dei  ordinaiio- 
m refiftit. hdmoneto illos(fcnbit idelito)ut pnn-  rit- * 
cipahbus  ac  poteftatibus  fubditi  fint ,  ut  magifirati- 
bus  pareant ,  ut  ad  omne  opus  bonumfint  parati.  et 
Petrus:Subditi, inquity eftote  cuiuis  humance  creatu  l ♦ ?**• * 
rce,  propterDominum:  fiueregi,  tanquam  prcecel- 
lentv.fiue  prcefidibus-,  qui  per  eum  mittuntur-,ad  uin 
di£iam  quidem  nocentwm-,  laudem  ueroretle  dgen 
tium.Porro\quononfubie£tionemfimulareyredfyn 
cere  &  ex  animo  fubwttos  fe  effe ,  teslenturt  addit 
Paulu^ut eorum^fub  quibus  uiuunufxlutem  ac pro-  *♦  T'm.% 
fberitateDeocomendent.Adhortor-,mquit?utfiant 
deprecaiioes,  obfecrationes,  mterpellatioes^gratiaru 
*£iiones,£  ommbuihominib.  pro  re$nbus,& omni 
bus  in  emineniia  conftitutis ,  ut  placidam  fy  cjuie- 
tamuitm  degamu^cum  Qnnriipwtate  ac  honeRate. 

I     5  Nf$ 


5?Z  CHRIST\  RELIGIONIS 
Ne^  f?l'c  fequifquamfallat.  Quando  enimrefifti 
magiflratui  nonpoteft,  (juinfimulDeorefiftatur: 
etiamji  impune  contemni  uideturpoffe  inermis  ma- 
giflratus,  Deus  tamen  armatus  eft,  qui  fui  contem- 
ftum  fortiter  ulafcatur.Sub  hac  pr&terea  obedien- 
tia,moderationem  comprehendojduamfibi  in  pub~ 
lico  imperare  debet  priuati  homines-,  nefe  ultro  ad- 
mxfceant  pubhcis  negoojsy  aut  temere  irrumpant  in 
partes  magiftratus,  ac  ne  quid  omnino  pubhce  mo- 
liantur.Si  auid  in  pubhca  ordmatione  comgi  inter- 
mUnon  tumultuentur  ipfunec  admoueat  operi  ma- 
nustquas  ilhs  ommb.  ligatas  effe  hac  in  parte  decet, 
ad  magiftratus  cognitionedeferant,  cuius  unius  hic 
foluta  eft  manus.  Intelhgo  autem,ne  quidiniufi  au- 
deant.  Nam  ubi  accefiit prtfecli  imperium,iam  ipfi 
quoq;  publica  autontate  pneditifunt.Vt  enim  aures 
dtfy  oculos  prinapis,  uocare  uulgo  folent  eius  conft 
harios :  ita  non  infulfe  pnncipis  manus  quis  dicat> 
quos  rebus  agendis,  mandato  fuo,pr<?fecerit. 

Qupniam  autem  haCtenus  magiPiratum  defcrU 
pfimus ,  cjui  uerefit  quod  dicitur,  ille  fahcet  patrict 
pater,&  (utPocta  loqukur )  paftor  popuh,  cuRos 
pacis,  prxfes  ivMitice ,  innocentice  umdex :  infanus 
merito  tudicandus  fit,  cui  tale  no  proUtur  imperiu. 

htcum 


INSTITVTIO*  505 

At  cum  omnium  prope  feculorum  hoc  exemplum 

fiuut principum alvj ,  eorum  omnium fecuri,  tjuibus  ■ 

frouidendis  intenti  cffe  debuerant,  proculommfoli 

cuudmefocordes  dektientur.  alij  adremfuaaiuniiy 

iura  cmnia,priuikgia,iudicia7  diplomata  ucnclia  fro 

fntuant:  ahj  plebeculam  exhaunant  vecunia ,  <jK&m 

fosxea  infanislargitionibus  profndanf.ahj  extilcn 

dis  donnbus,  uirg/tvbus  ac  matronis  uiolandis ,  ma- 

£tandis  mfontibvs ,  mera  latrocinia  exerceant :  cos 

uero  pro  frinapibus  agnofcendos  ejfe^ucrum  im- 

(eriOjCjUoadhcet,  parendumfiu  multis  fcrfuadcri 

non  totefi  .fquidem  dum  in  tanta  mdignitate^ac 

inter  tam  ahena,  non  a  magiflratus  modo-fed  hon-i 

nis  <po£  officio,facinora,nullamf£eciem  imagims 

Dei  intuentur,  quce  in  ma^ifiratu  elucere  dehueratt 

dum  nullum  confciciut  ueftigmm  eius  miwfn  Deiy 

qui  in  laudem  boms.mahs  in ultionem datus  cratilta 

neq;  etiam  (rcefctlu  illum  agnofcunt-,  cuius  digmta- 

tem at<fc autontatem  fcriftura  ncbis  commendauit. 

.  Er  fane  isfemper  omnium  fcre  bominum  animis  m- 

genitusfmtfenfus,non  minoretyrannosodio  atc^ 

cxecrationeinfclariyfiamdilcttiGne  <&ucnera- 

tioneprojequi  legitimos  reges.Verumfi  m  Dci  uer- 

-  bum  refyicimusjlongius  nos  deduccujanon  ecrum 

t.    -n    '  •  I     4.  tnodo 


504       CHRIST*    RELISIONIS 

modo  principumimperio  fubditifimus-,  quiprobey 

gr  <f«<*  debentfide ,  munere  fuo  defunguntur:fed 

ommumy(jui  cjuoquomodo  rerum  potiunturyetiamfi 

mhil  minus  prceRet,  <juam  quod  ex  officio  erat  prin 

cipum.Tametfienim  fummu  fuce  beneficentice  mu- 

nus  effe  magifbratumy  adfalutem  hominum  confer- 

uandam,  teftaturDominus ,  ac fuos magifiratibus 

ipfisfnes  prcefcribit  tfimul  tamen  declarat,  qualef- 

cunfyfinu  non nifia  fe habere imperium . Eos <j«i- 

demy<jui  publico  bono  imperaty  ueraeiusfucebene- 

ficentice  exemplanaeffe  &fyecimina:  cjui  uero  in- 

iuf\e  fy  impotenter  dominantur ,  eos  ad  umdican- 

dam  populi  miquitatem  a  fe  excitatos.  omnesex 

aquofancla  illa  maieftate  effeprceditosy  qua  legiti- 

mam  poteRatem  inRruxit .  Non  ultra  progrediar> 

donec  certa  eius  rei  aliquot  teS\imonia  fubijecero. 

w  5 4  Nec  x&men,  fio  furorem  Domimfuper  terram  ejfe, 

/  * 1 5  mPlum  regf  confirmemus , •  laborandum  eft: quan- 

l'  '      do  neminemfuturum  arbitror  ^ui  reclamet.nec  fic 

de  rege  plus  diftufuerit,  quam  de  prcedoneyqui  rem 

tuam  diripiat:  de  adultero ,  qui  thorum  tuu  polluat: 

deficano,  quiteadccedeappetat:  {cum  huiujmodi 

calamitates  omnesyinterDei  ma\edi£iionesyfcriptu- 

Dcut.iZ  rarecenfeat ♦ )  verumin  eo  prohando  infiftamus 

magiSy 


INSTITVTIO*  505 

magis ,  <{uod  m  itafacile  in  hominum  mentes  cadit, 
In  homine  detenimo ,  honorefy  omni  indign&mo 
(penes  q\em  modofit  puhhca  poteRas)  prcedaram 
illam  <&  diuinam  poieflatem  refidere>  quam  Domi- 
nus  iuftitia  ac  iudictj  fui  miniflris  uerbofuo  detuht:  , 

eurn^  afubditis  eadein  dignatione  hahendurquan- 
tum  ad  publicam  obedientiam  attinet  )  qua  opti* 
mum  regem.fi  daretur,  habituri  effent.Prmcipio  uc 
lim  anvmaduertanufeduloc^  obferuet  leilores  illamf 
fi*nonjinecaufa  toties  nobis  infcripturiscom-> 
memoratur,  Dei  prouidentiam:  acfingularem  a&io 
nem  in  diRnbuedis  regnis ,  ftatuedisfyquos  illi  vi- 
fumfuerit,  regibus.  Apud Danielem:Dominus  mu-  DtfmVI.i 
tat  tempora,  &  uices  temporu:  abqcit  reges,  &  in- 
fiituit.item:Vtcognofcatuiuentes,quodpQtensfit  Etfurl,  < 
altifiimusinregno  hominumxui  ipfeumeriu  dabit 
illud.  Cuiufmodi  fententijs  cum  pafiim  ahundet 
fcriptura ,  illa  tamen  prophetia  pecuhariter  fcatet. 
lam^ualis  rexfuerit  Nabuchadne^ar,  is  qui  lerufit 
lem  expugnauit ,  fatisfcitur .  nempe.fhrenuus  ale- 
norum  inuafor^ac  populator.  Dominus  tamen  apud 
le^echielefe  ilk  terra  Aegypti  dediffe  affirmaUpro  le%ecb-  * 
operatioe ,  qua  fibi  in  Uihanda  Aegypto  feruiuiffet. 
Er  ilh  dicebtt  DaniehTu  rex,  rex  es  regu:  cui  Deus  Dmkl  * 

I     f  cdi- 


$o6       CHRIST*    RELIGIONIS 

ccelonim,  dedit  regnum  potens  acforte  ata^  glorio- 
fum.  tibi  infiam  dedit,  <&  omnes  terras  ubi  habitat 
fity  hominum,  beflice  fyluefires?  <&  uolucres  cceii, 
eas  tradidit  in  manum  tuam,acfecit  te  dominari  eis, 

Vanicl.y  rurfum  eius  filio  Belfa?yr :  Deus  akifiimus  dedit 
Nabuchacne>ar  patri  tuo  regnum  &  magnifcen 
tiam.honorem  &glonam.  &  propter  magnifcen- 
iiam  quadedit  iili7omnes  pop«/i,  tribus,  &  lingu<e7 
fuerut  trementes  &  timentes  a  coftpeciu  eius.  Cum 
audimusj  Deo  impofitum  efferegem:fimul  dla,  de 
honorando  <&  timendo  rege^cceleftia  edicia  animo 
repetamus:  <&  nequifiimum  tyrannum  non  dubita- 
bimus  eo  habere  loco ,  cjuo  Dominus  ipfum  digna- 

«.Rfg*  8  tusfuent  .Samuel,  cum  populolfraeldenunaaret, 


qudia  effet  a  regibusfitis  paffurus ;  Hoc  ius  erit  re- 
giSjdicebatj  qui  regnabit  fuper  uos.filios  ueRros  tol 
let,  &  ponet  eos  adcurrumfuum ,  ut  ponat  eos  pro 


equitibus  fuis,&  ut  arent  agros  fuos>&  meffem  fua 
metant  ,£r  armafabncentur .  filias  uehrastollet-, 
utfint  pigmentarice.cocjuct-,  &  piftrices.agros  de- 
ni<[;  ueftros,umeas  ueftras ,  <&  oliueta  optima  kufe- 
ref ,  £r  dabit  feruis  fuis.  femina  ueftra,  <&  uineas  ue 
ftras  decimabit,  et  dabit  eunuchis  <zrferuisfuis.fer- 
uos  ueftros,anailas7  &  afinos  toliet ;  ty  adhibebit 

operi 


INSTITVTICU  507 

operifuo.quin  &greges  ueftros  decimabit:&  uos 
eritis  ferui  illius.  Certe  non  id  iurefafiun  erant  re- 
ges, cjuos  oftime  ad  omnem  conhnentiam  lex mSii-  DCMM7 
tuebat  :fed  lusinpopuium  uocabatur-,  cuiparirey 
ipfi  neceffe  cfjet ,  nec  obfisiere  iiceret .  Acfi  dixif- 
fei  Samueh  to  je  pronpiet  hcetice  reguhl  ido.auam 
cchibere  uefiru  non  eriv.quibus  hoc  reflaht  unumy 
iuffa  excipere ,  ac  diclo  audientes  effeXn  pnm/s  au~ 
temmfignis  eR&memorabilisafud  leremiamlo-  lerc.iy 
cus^uemjametfi  prolixioremjdeo  non  pigebitre- 
ferre,  quia  totam  hanc  quaftionem  clanfiimedefi* 
mt.Egofecitmamy  &hommes  (aitDommus)  & 
ammaliay  quce  funt  in  fuperficie  tmcey  in  fortitudine 
mea  magnay&  brachio  extento:  &  ipfam  trado  eiy 
qui  placuerit  m  ocuhs  meis.  &  nunc  itafy  ego  dedi 
omnes  terras  iftas  m  manum  Nabuchadne^ar  ferui 
mei.etferuient  ei  getes  omnesy  &  reges  magnu  do- 
ifiec  tempus  ueniet  terrce  ems  ♦  entq- ,  utgens  &  re~ 
gnumyquce  nonferuierint  eiy  &  non  pofuermt  col- 
lumfuumfiib  mgum  regis  Babehuifitabo  gentem  il- 
lam  m  gladioyfamey  £r  pefie.  quarey  feruite  regi  Ba- 
bely&uiuite.Videmus  quanta  obedientia  Dommus 
tetrum  illumferocemq;  tyranumycoh  uoluent :  nott 
aliarationey  wfiquia  regnum  obtmebat  ♦  Idautem 

l     6  ipfum, 


;^c8      CHRIST*  RELIGIONIS 

ipfum  trat^  Domini  decreto ,  infolium  regni  impo- 
fiiumeffeiacmregiammaieHatemaffumptu\(juam 
uiokre  nefits  effet » Hor  nobis  fi  afiidue  ob  animos 
tyoculos  obuerfetur,  eodedecreto  corMtuietiam 
nequifiimosregeS)  (juo  regum  autoritas  flatuittxn 
nunquam  in  animum  nobis  feditiofe  ill<ecogitatio- 
Hes  uenient.  tra&andum  effepro  meritis  regemmec 
temum  effe ,  utfubditos  ei  prce&emus ,  fti  uiaftim 

)&{.  ij  regem  nobis  non  pr<eftet.Lfl  apudeundem  prophe- 
tam ,  alterum  quoq:  Domini  mandatum  i  cjuo  iubet 
popukmfuum  eucerere pacemBabylonis,  incjuam 
captiui  abdu&i  effent:  &  orare  ad  fe  pro  ea,  quomZ 
m  pace  eiusfutura  effetpax  eorum ,  Eccey  Ifraeht* 
formnis  omnibus  exutiy  e  domibusfms  auulfijin  exi 
lium  aba&iM  miferam  conietxi  fermtutem ,  pro  ui+ 
{ioris  profyeritate  orare  mbentur.non  quomodo  iu 
hemur  alias  perfecutonbus  nofhris  bene  precariifed 
utfaluum  Sliregnum tytranfiillum  conferueturf 
Utfub  eo  ipfiquoq-  profbere  agant .  Sic  Dauid>Um 
rex  Dei  ordinatione  dejignatus ,  fanBo^  eius  olea 
un&usycum  nullofuo  merito  indigne  k  Sauleimpe- 
teretur>infidiatori$  tamen  fuifacrofan&um  habebat 
taput,  duod  regni  honore  Dominus  fenBifcauerat. 

&e&<  *4  hbfit  dme  7  ivce bat,  ut cortm  Dominofaciam  rem 

iRam 


INSTITVTIO*  50£ 

Iftam  Domino  meo^Mefchie  Dominhut  mittam  ka 
ttum  meam  in  eum ,  quoniam  Chriftus  Domim  efi. 
item:  Pepercit  tibi  anima  mea ,  dixify  No«  mittam  eikL 
tnanum  meam  m  Dominum  meum^uoniam  Chri- 
fius Domini e&.item :  Quis  mittet manumfuam in  i,  Rrg.j 
Chriftu  Domini^  innpcens  eritNiuit  Dominus. 
mfiDominuspercufferit  eum-,  aut  dies  eius  uenerit, 
ut  moriatur,  aut  in  prelium  defcenderit:  abfit  a  me7 
ut  mittam  manum  meam  in  Chnflum  Domini 

Hunc  reuerenti^atc^  adeo  pietatis  affeRum  de- 
bemus  ad  extremum ,  ymfe&is  noftns  omnibus, 
quales  tadem  cunfyfint .  Qupdpepius  ideo  repetoy 
ut  difcamus  non  homines  ipfos  excuterefidfatis  ha 
leamus,  quoAuoluntateDomini-eamperfonamfu 
ftineant,  cui  inuiolabilem  maieftatem  impreffit  ipfc 
Cr  infculpfit.  At  mututs,  inquies,  fubditisfuis  uices 
debentprrfe&i.  Idiam  confeffusfum.  Verum.fiex 
eofiatuisy  non  nifi  Mis  impertjs  rependenda  ofc/e- 
quiajnfuljus  es  ratiocinator.Ndm  fy  uiri  uxoribusy 
1?  liberis  parentes ,  mutuis  officv\s  adRringuntur. 
Difcedant  ab  officio  parentes  &  maritillli,  hberis, 
quos  prohibentur  ad  iracundiam  prouocare ,  fic  fe  Epfec* 
iuros  &  intraftabiles  prcebeant,ut  fua  eos  morofi- 
tate  ultra  modumfatigent:  hiyfuas  uxore$7<[ua$  dili- 

l     7  JWj 


5IO         CHRXST.     RELIGIONIS 

Ephtf.j  gereyet<iuibus,ceuuafculisfragihbus^arcereiubett 
i»P*M  tur>  contumehofifiimeaccipiant.hnminustamen 
&  parentibus  liben-,  &  coniugibus  muheres  obfe- 
quentes  erunt?  ht  improhs  quoque  &  in  officwfis 
fubijcientur.QuinjCum  ommbus  iftudagendumfit 
potius ,  ne  in  manticaa  tergo  pendentem  refye&et, 
hoc  e#,ttf  aty  in  aliorum  inquirat  officia:  [ed.quod 
fui  e&munerisjdfibi  unumfinguh  \ubv\cmnt:  \d  ue 
yo  inter  eos  prxfertim  ualere  debet,  <{ui  fub  ahorum 
funtpoteftatepofitu  Quarefid  feuo  prmcipe  cru- 
deliter  torquemur ,  fiabaudroj  autluxunofo  ra- 
faciter  expdamur0fi  abignauonegligimur?  fi  ab 
>  impio  denicfe  tyfacrdego  uexamur^ob  ptetatemfu- 
XX0ltcl.9  beatprimum  deh&oru  nohrorum  recordatio ,  quce 
talibushaud  dubie  Dominiflagelhs  caftigatur.fuc* 
currat  deinde  &  hcec  cogitatio ,  non  noRrum  effey 
huiufmodi  malis  mederi .  hoc  tantum  effe  reh<fuumy 
ut  Domini  ope "imploremus :  cuius  in  manufunt  re- 
vroue  ii  gum  corda&regnoru  inchnationes.llfoDeus  efl: 
Pfalsi  quiftabrtinfynagoga  Deorum,  &in  medioDeos 
vfal  z  dijudicabit.  d  cuiusjacie  concident  &  conterentur 
k]4,io  reges  omnes,  &  iudices  terrce ,  quicunfy  non  ofcu~ 
Utifuerint  Chriftum eius:  quifcripfennt leges ini- 
<jU4S)Ut  oftrimerentm  mdicio  pauf>eres7  &  uimfa- 

cerent 


INSTITVTIO*  511 

cerent  caufe  humihumy  ut  uiduas  haherent  in  pr<£- 
dam^ pupillos dinperenu  Atc^hic mirabilis  eius7 
tum  bonitas.tum  potentia,  tum  prouidentiafcje pro 
fert .  Nam  modo  ex  feruis  fuis  manifeftos  umdices 
excitat^ac  mandato  fuo  mflruit^ui  defcelerata  do- 
minatione  pcenas  fumant,  &  oppreffum  iniuflis  mo 
dis  populum  e  mifera  calamitate  eximant:  modofu- 
rorem  ahud  cogitantiumy&ahud  molientium  homi 
num  eo  deftinat .  Sic  populum  Ifrael  e  tyranide  ?ha  £Xod.  3 
raonis,per  Mofente  molentia  Chufan,  regis  Syritfy 
per  Otbniekex alijs  feruitvjsy  per  alios uelreges^uel  \ud. t 
iudices,  in  hbertatem  afferuit.  fic  Aegypiiorum  info  &•  [c<{w 
lentiamyperAfiyrios:Jic  Tyrifuperbiamyper  Aegy 
ptiosferociam  Babyionis-,  per  Mcedos  &  ?erfas:re 
gum  luda  &  Ifrael  ingraiitudinem,  per  Babylomos 
contudit  &  afflixit .  quancjuam  non  eadem  omnia 
ratione.?riores  enim  ilbquando  ad  edenda  tahafa- 
cinora,  legitima  Dei  uocatione  accerfiti  erant,in  re 
ges  incurrendoy  minime  uioUbant  eam ,  qu<e  diuina 
ordinatione  regibus  indita  eft,maieftate :  fed  mino- 
rem  pote&at?  maiore  coercebanu  perinde  ac  infuos 
fatrapasregib.  animaduerterelicet.HiMmetfi-,  Dei 
manu^uo  illi  uifum  erat,  deflmabantury  opu$ah  eius 
infciemes  pmgebatmbil  tamen  ahud  animo,  fi.m 

fceks, 


5*1        CHRIST*     RELIGIONIS 

fcelus->uolutahant.  Verumyutcun<fe  ipfa  hominumfe 
£ia  cenfeantur ,  Dominus  tamen  per  ea  fuum  <*<|«f 
opus  exequehatur,  cumfanguinaria  regum  infolen- 
tium  fceptra  cotifringeret,  ac  intolerandas  domina- 
ticncs  euerteret ,  Audiant  prinapes&  terreantur* 
Nohis  autem  interimfummopere  cauendu^ne  illamy 
plenm  ueneranda  maiehatis?  magiftratuum  autori 
taiemy  quamDeusgrauifiimisedi&isfanxit)  etiam 
fiapudindignifiimos  refideaty  &qui  eamfua  nequi 
iiayquantu  in  fe  efi,polluunty  contemnamus  aut  uio 
lemus.Necfc  eriimjlultio  Domini  eft,effrenat<t  do- 
minationis  corrcc~lioy  ideo  protims  demandatam 
nohis  arhitremur.<{u\hus  nullum  aliud  (juam  paren- 
dh  &  patiendi)  datum  efl  mandatum.De  priuatis  ho 
minihus  femper  loquor.Namficpti  mncfint  popu- 
lares  magiftratus,ad  moderandam  regum  lihidinem 
cofiituti  (quales  olim  erant,  <[m  lacedeemoriijs  regi- 
hus  oppoftti  erant ,  Ephori:  aut  Komanis  cofulibus, 
trihurii  plehistaut  Athenienfiumfenatuiy  demarchi, 
&c[ua  etiamfortepoteftatey  utnunc  reshahenty 
funguntur  infingulisreonis  tres  ordinesycumpr'h 
manos  conuentus  peragunt)adeo  illosferocienti  re- 
gum  licentia?ypro  offiaoy  intercedere  noueto,  utfi 
regihus  impotenter  graffantihus,  &  humili  plehecu 

U  ifa 


INSTITVTIO*  51$ 

}<t  infultantihus  coniueant :  eorum  difiimulationem 
nefaria  ferfidia  non  carere  affirmem^  qua  fofuh  /z- 
bertatem(cuius  fe.Dei ordmatione,  tutores  fofitos 
norunt)fraudulenterfrodunt .  htuero  in  ea,quam 
frcefcciorum  imferljs  deheri  conHituimus^ohedien 
tia ,  idfemfer  excifiendum  e& ,  imo  in  frimis  ohfer 
uandum ,  ne  ah  eius  ohedientianos  deducat,  cuius 
uoluntati  regum  omnium  uotafuheffe :  cuius  decrc 
tis  viffacedere ,  cmus  maieftatifajcesfuhmitti->  far 
e#.  Etuero  ut  hominihus  fatisfaaas ,  m  eius  offen- 
fionem  incurrere^frofter  que  bomintbus  iffis  ohe- 
dias^uam  frafonerumfuent?  Dominus  ergo  rex 
cPl  regum-><]uiiibifacrum  os  aferuit,unus  fro  omni 
bus  nmul  ac  fufra  omnes  fit  audiendus .  lis  deindc 
<ju\  nohis  frtffunt ,  hominihus  fuhieEii  fumus :  fed 
non  nifun  iffo .  hduerfus  iffum  fi  quid  imferent, 
mllofit  nec  loco ,  nec  numero .  Neq-  hic  totam  2- 
Un>  quamagiftratus  follenty  dignitatemquicquam 
tnoremur.  cui  iniuria  nullafity  dum  in  ordinem,fr<t 
fingulari  illa  uereq}  fumma  DeifoteHate-,  cogitur* 
Scio  quantum ,  quamfyfrcefens  huic  conftantiafe 
riculumimmineatj  quod  indignifSime  fe  contemni 
regesferant :  cjuorum  indignaho  nunaus  eft  mor- 
tis,  inquitSoiomon.fedcum  ifludi  ccelefti  f r<t-  Vroucr.  & 

ccnc 


514     CHRIST*    RELIG*    INST* 
AftoA  conePetro  pronuntiatum  fit  edi8um>  Obedien- 
dum  Deo  potiu$>  <{uam  hominibus:  hac  nos  cogita- 
tione  confolemur  Allam  tumnos  frccfxcre,  cjuam 
Dominus  exigit,  obcdientiam:  dum  quiduis  perpe- 
timur  fotiuSy  quam  a  fietate  defle&amus .  Et  ne  no 
t.  Cor.  7  bis  labafcant  ammi ,  alium  etiam  fnmulum  Paulus 
admouet:Nos  ideo  tanti  a  Chrifto  redemptos  effey 
quanti  illi  conmtit  noslra  redemptio,  neprauis  bo- 
minum  cupiditatibus  feruos  nos  addi- 
camus .  multo  uero  mimsy 
impietatu 

F     I     N      IS. 

INDEX 


INDEX   LOCORVM    INSIGNIVM 

quiin  hoclibro  ttadantutv 

QVID  deDeocognofcendum.  Pag.  42. 
Quiddehomine  45.&78 

-*-  Lexnaturalis  46 

Promiffioneslegisqudfpeftent  eadem 

Quid  ex  lege  difcendum  47 

Deimagimbus  jj 

Iuramentum  $S 

Quid  ex  Iege  fabbati  adChriftianos  grineat  61.64. 
De  die  dominico  &,ferijs  6z 

VirginitasfingularedonumDei  66 

Matrimonium  fan&umDei  donu  ,in  remedium 
impudicitiae  67 

Lexfpiritualis  7J 

Deconfihjs&pneceptis  7? 

Satisfactio  80.542 

Supcrerogationis  opera  St 

PromiffioneS euagelicae  a  legalib.diftinguunt.  S> 
Quomodo  intelligcdum  quod  ndeiuftifkamur. 
eadem,  &  fequentib.  &  m 

Quae  fint  legis  officia  83 

Abrogatiolegis  ?t 

Qux  ratio  fit  exhortandi  ad  bona  opcra     92. 97 
Quaefintbonaopera  94«4°* 

Gratuita  peccatorum  rcmiffio  96.18S 

Quomodouitaartcrna  remuneratio,&  demen- 

Fides 


I  N  D  E  X* 

Ffdes  ueraquar  fit  1 07 

Patrc  &C  filiu  &  fpiritu  fanctum  unu  cffeDeu  106 
De  nominibus  trinitatis  8C  perfonarum  no 

Quo  modo  in  reprobis  operetutDeus  112 

Dc  duabus  in  Chrifto  naturis,&  quid  nobis  cofe 

rant  m 

Defcenfus  Chrifti  ad  inferos:ubi  commentum  de 

limbo  refellitur  131 

QuidAbraharfinus  132 

Qtiid  fit  Chriftu  fcdere  ad  dextram  patris,ij3^4^ 
Quid  fitecclcfia,  &  quomodo  cognofcenda  137. 

i47-4tf 
Quomodo  elefuo  8c*prardeftinatiodei  cogitada. 

»40 
Quisexcomunicationuufus,  8C  quomodo  cum 

excommunicatis  iudaeis  SC  turcis  conuerfan- 

dum  144.146 

Qualis  fit  fidettum  communio  148 

RemuTio  pcccatorum  fundamentu  ecclefiae  149 
Quid  inter  flidem  8C  fpem  interfit  i*  $ 

LocusPauli  exphcat,Sihabueroom.fid.6Yc.  15:4 
Inuocatiofanclorum  163 

Qualiteraffidueorandum  167 

Depublicaoratione  169 

Precationes  gencrales  effe  dcbent,  6C  quo  fpecia- 

literorandum  178.194 

Qiiot  fint  tentationum  genera  191 

Sacramentafidei  noftra:confirmatione$  200 
Denomme  facramcmi  208 

Qua: 


!  H  D  E   X* 

Qua?  rario  circuncifionis  21$ 

Quo  pertinebanrlegis  facrificia  3c*ablutiones2i* 
Quomodo  Chriftus  uenerit  in  aqua  oX  fangui- 
ne.  216 

Tna  afferr  fidei  nortrar  baptifmus  217 

Baptifmus  Ioannis  &  Chrifti  221 

Peccatumoriginalequid  221 

Deanabaprifmo  250 

De  pardobaprifmo  23$ 

Quid  conducat  fidei  noftrar  ccena  Domini  z\6 
Quomodo  Chriftus  in  coma  nobis  exhibeat  23S 
De  adoratione  corporis  Dni  in  facramero  245 
Ccrna  Chrifti  charitatis  uinculum  2*2 

Quidindignemanducare,8c"nondiicernerecor- 
pusDomini.  2^4. 

Quomodo  fe  probare  debcant,  qui  ad  ccrnam  ac 
cedunt  z$6 

Frequcs  debet  eiTe  ufus  ccrna:  inter  fideles  260 
De  participatione  utriufque  fpeciei  z6z 

Quincp  horreda  facrilegia  miiT^enumerant  z66 
Duplex  facrificium,6Y  duplex  facerdonum  274 
Solius  Deieft,  facramentum  inftiruere  279 

Ceremoniarum  dccorum  ln  adminiftrandis  facra 
mentis  quale  zSt 

Manuum  lmpofitio in  adminiftrandis  donis fpi- 
ritus  fancti  zzg 

Pcrnitentia  quid  fit  z$$ 

Refutarur  diffinitio  ac  parritio pcenirentiar,  a  fo- 
phiftis  pofita  »  $o* 

Contririo 


I  N  D  E  X. 

Conrritio  qualis  eflfe  debeat  joS 

DeconfelTionc  dC  quotin  fcripturis  cofefTionum 

generareperiantur  309 

Depoteftateclauiu.&explicatilociqadeaptinet 
Deindulgcntrjs     337  (328 

Peccata  uenialia  3C  mortalia  346 

Pvemiffioculpar&pcenae  547 

Pcena  caftigationis  &  uindic*fce  tfo 

DiLuuntur  argumenta  quie  exfcripturis  citantur 

ad  ftatuendam  fatisfa&ionem  eadem 

De  purgatorio  3*7 

Oftcditur  nullu  efTe  in  pcenitentia  facrametu.  359 
Cur  Apoftoli  unclione  fanauerintinfirmos   564 
Qiialeomcium  miniftrorum  uerbi^&quo  modo 

ab  officio  apoftoiico  dirTerat  379 

Aquo  inftiuendus  epifcopus,&:  quis  Iegitimus  in 

ftituendi  ritus  381 

Impofitio  manuum  in  minifterrjs  390 

Diaconorummunus  392 

Quot  partes  Chriftiana?  libertatis  401 

QuomodooperanoftraDeoplaceant  40? 

Libertas  Chriftiana  quahs,&  de  eius  abufu   409 
Defcandalo  4U 

Depoteftateecclefiaftica  421 

Ecclefia  ubi  qujere  n d  a  (n  43 % 

An  penes  ecclefia  fit  codere  fidei  articulos       441 
Quatenus  concilrjs  ftandum  44? 

An  Apoftoli  aliqd  ftatuerint  pter  Dei  uerbu.   424 
An  ecclfia:  dignitas  in  op  ulentia  fita  (it  4?S 

An 


1  N  D  E  Xf 

An  epifcoporum  conftitutiones  obligent       4.6% 
Qiurad  ccdefix  iCwfi*p  ptinentcomtutioncsle 

gitimzfunt  464 

Polmcaordinatio  ecdefiarneceffaria  471 

Dedignitatemagiftratuum  47? 

Magtftratuum oiticium,  & quodillis gladio ani- 

maduertereliceatin  facinorofos  4S1 

Qua?  bella  fin  tlegitima  48* 

De  uccligaiibus  cx  tributis  4S7 

Qualibus  legib9  regi  poffitchrifriana  rcfpub.490 
Chnmanis  quarfitiuftahtigandiratio  494 

Subdins  reuerenter  fentiendfi  de  magiftram    500 
Mahs  &'indignis  principibus  obediendum     joj 
Principum  infolcntia:  refiftcre  quorum  fit        $12 
E  R  R  A  T  A, 

Pag.9.ucrfu22.proterta,legcterram.T$.  15  pro 
MifTa.  11. 2  diffluut.  22.  lege,  ecclefiaftica  hiftona 
lib.?.c.x8.  23.9  poft AfTenferut,  fubrjce  punctfi.30 
25.externa.57.j.  fratres  falfi.42.23/bonitas,  mifen- 
cordia,  ueritas.to.i.Qua  doc.71i7.funclionis.uj. 
i7.farciunt.  170 „  corda  noft.  20.  i.fi  intenor.  173. 
2i.agcre.  i83.ti.nobis.  234.23. matrisutero. 240.1. 
Chnftum. 241. 20. habeamus. 284.24.  nos.304. 23. 
tabefcut.3ti.  24.in  lege.3i6.2.cofuetudinem  ftupri 
327.t8.uidenturfinecomate.  jjo.i.fentirent.  393.1 
peti.jpS.  i4.quanquam. 

BASILEAE,     PER     THOMAM 

Vktteru  er  Bdlthafarcm  Ldfium,  Men 

[e  Martio,  Anno  1  $  5  <#♦ 


MINERVA* 


3ASHI3VJ 


c-  t    -f 


/  ^A  . 


Wlfl 


■B 


C                 HhB     ■• 

;  9  >yJ«K*^       5  ■■■ 

1  '  A^F^^^^^»* 

I^B 

1 1  '^iw-~  ''4*S*-"s»- 

Hm^H 

iSaW 

mms 


■flHr&^'' 
Wmmm-  mm 


Wmilmm 


■Ht 


< 


wm 


wm 
■■ 


£&3hb 


IP 


HMI' 
»1
Internet Archive Audio

Featured

Top

Images

Featured

Top

Software

Featured

Top

Texts

Featured

Top

Video

Featured

Top

Mobile Apps

Browser Extensions

Archive-It Subscription

Save Page Now

See other formats
